Adhyaya 2: Cosmogony and the Ninefold Creation: Rudra’s Origin and the Prelude to the Sāvitrī–Veda Narrative

Verse 1

सूत उवाच । ततस्तुष्टो हरिर्भक्त्या धरण्यात्मशरीरगाम् । मायां प्रकाश्य तेनैव स्थितो वाराहमूर्त्तिना ॥ २.१ ॥

सूत उवाच— ततः हरिः भक्त्या तुष्टः, धरण्याः आत्मशरीरगाम् मायां प्रकाश्य, तेनैव वाराहमूर्त्तिना स्थितोऽभवत्॥

Verse 2

जगाद किं ते सुश्रोणि प्रश्नमेनं सुदुर्लभम् । कथयामि पुराणस्य विषयं सर्वशास्त्रतः ॥ २.२ ॥

जगाद— किं ते, सुश्रोणि, एषः सुदुर्लभः प्रश्नः? पुराणस्य विषयं सर्वशास्त्रानुसारतः कथयामि॥

Verse 3

पुराणानां हि सर्वेषामयं साधारणः स्मृतः । श्लोकं धराणि निश्चित्य निःशेषं त्वं पुनः श्रृणु ॥ २.३ ॥

पुराणानां सर्वेषां हि अयं साधारणः स्मृतः। अतः, धराणि, श्लोकं निश्चित्य, निःशेषं पुनः शृणु॥

Verse 4

श्रीवराह उवाच । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ २.४ ॥

श्रीवराह उवाच—सर्गः प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च। वंशानुचरितं चैव—पुराणं पञ्चलक्षणम्॥

Verse 5

आदिसर्गमहं तावत् कथयामि वरानने । यस्मादारभ्य देवानां राज्ञां चरितमेव च । ज्ञायते चतुरंशश्च परमात्मा सनातनः ॥ २.५ ॥

आदिसर्गमहं तावत् कथयामि वरानने। यस्मादारभ्य देवानां राज्ञां चरितमेव च। ज्ञायते चतुरंशश्च परमात्मा सनातनः॥

Verse 6

आदावहं व्योम महत् ततोऽणुं—रेकैव मत्तः प्रबभूव बुद्धिः । त्रिधा तु सा सत्त्व-रजस्-तमोभिः पृथक्पृथक्तत्त्व-रूपैरुपेता ॥ २.६ ॥

आदावहं व्योम महत् ततोऽणुं—रेकैव मत्तः प्रबभूव बुद्धिः। त्रिधा तु सा सत्त्व-रजस्-तमोभिः पृथक्पृथक्तत्त्व-रूपैरुपेता॥

Verse 7

तस्मिंस्त्रिकेऽहं तमसो महान् स सदोच्यते सर्वविदां प्रधानः । उतस्मादपि क्षेत्रविदूर्जितोऽभूद् बभूव बुद्धिस्तु ततो बभूव ॥ २.७ ॥

तस्मिंस्त्रिकेऽहं तमसो महान् स सदोच्यते सर्वविदां प्रधानः। उतस्मादपि क्षेत्रविदूर्जितोऽभूद् बभूव बुद्धिस्तु ततो बभूव॥

Verse 8

तस्मात्तु तेभ्यः श्रवणादिहेतवस् ततोऽक्षमाला जगतो व्यवस्थिताः । भूतैर्गतैरेव च पिण्डमूर्तिर् मया भद्रे विहिता त्वात्मनैव ॥ २.८ ॥

तस्मात्तु तेभ्यः श्रवणादिहेतवस् ततोऽक्षमाला जगतो व्यवस्थिताः। भूतैर्गतैरेव च पिण्डमूर्तिर् मया भद्रे विहिता त्वात्मनैव॥

Verse 9

शून्यं त्वासीत् तत्र शब्दस्तु खं च तस्माद् वायुस् तत एवाऽनु तेजः । तस्माद् आपस् तत एवाऽनु देवि मया सृष्टा भवती भूतधात्री ॥ २.९ ॥

शून्यमेवासीत्तत्र; तस्मिन् शब्दः खं च समभवत्। तस्माद्वायुरुदपद्यत, ततः परं तेजः। तस्मादापः; ततः परं देवि मया त्वं सृष्टा, भूतधात्री भूतधारिणी च॥

Verse 10

योगे पृथिव्या जलवत् ततोऽपि सबुद्बुदं कललं त्वण्डमेव । तस्मिन् प्रवृत्ते द्विगतेऽहमासीदापोमयश्चात्मनात्मानमादौ ॥ २.१० ॥

योगसमाधौ पृथिवी जलवदभवत्; ततः सबुद्बुदं कललं तदण्डमेव समभवत्। तस्मिन् प्रवृत्ते द्विधाभूते च आदौऽहमासीदापोमयः, आत्मनैवात्मानं प्रतिष्ठाप्य॥

Verse 11

सृष्ट्वा नारास्ता अथो तत्र चाहं येन स्यान्मे नाम नारायणेतिः । कल्पे कल्पे तत्र संयामि भूयः सुप्तस्य मे नाभिजः स्याद्यथाद्यः ॥ २.११ ॥

नाराः सृष्ट्वा ततोऽहं तत्रैवावस्थितः, येन मे नाम ‘नारायण’ इति स्यात्। कल्पे कल्पे तत्रैव पुनः संह्रामि; सुप्तस्य मे नाभिजः पद्मजः आद्यवत् प्रादुर्भवति॥

Verse 12

एवंभूतस्य मे देवि नाभिपद्मे चतुर्मुखः । उत्तस्थौ स मया प्रोक्तः प्रजाः सृज महामते ॥ २.१२ ॥

एवंभूतस्य मे देवि नाभिपद्मे चतुर्मुखः समुत्थितः। तं मया प्रोक्तम्—‘प्रजाः सृज, महामते’ इति॥

Verse 13

एवमुक्त्वा तिरोभावं गतोऽहं सोऽपि चिन्तयन् । आस्ते यावज्जगद्धात्री नाध्यगच्छत किञ्चन ॥ २.१३ ॥

एवमुक्त्वा अहं तिरोभावं गतः; सोऽपि चिन्तयन् तत्रैवास्ते। यावज्जगद्धात्री (कालावधिः) तावत् स किञ्चिदपि नाध्यगच्छत्॥

Verse 14

तावत् तस्य महारोषो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। सम्भूय तेन बालः स्यादङ्के रोषात्मसम्भवः॥ २.१४ ॥

तावत् तस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः महारोषः साकारोऽभवत्; तेन रोषात्मसम्भवो बालोऽस्याङ्के समभवत्॥

Verse 15

यो रुदन् वारितस्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । ब्रवीति नाम मे देहि तस्य रुद्रेति सो ददौ ॥ २.१५ ॥

स रुदन् तेनाव्यक्तमूर्त्तिना ब्रह्मणा वारितः; स उवाच—“नाम मे देहि”; तस्मै ब्रह्मा “रुद्र” इति नाम ददौ॥

Verse 16

सोऽपि तेन सृजस्वेति प्रोक्तो लोकमिमं शुभे । अशक्तः सोऽथ सलिले ममज्ज तपसे धृतः ॥ २.१६ ॥

स शुभे तेन “लोकमिमं सृजस्व” इति प्रोक्तः; अशक्तः सन् अथ सलिले ममज्ज, तपसा धृतात्मा॥

Verse 17

तस्मिन् सलिलमग्ने तु पुनरन्यं प्रजापतिम् । ब्रह्मा ससर्ज भूतेषु दक्षिणाङ्गुष्ठतो वरम् ॥ वामे चैव तथाङ्गुष्ठे तस्य पत्नीमथासृजत् ॥ २.१७ ॥

तस्मिन् सलिलमग्ने तु ब्रह्मा पुनरन्यं प्रजापतिं भूतेषु ससर्ज; दक्षिणाङ्गुष्ठतो वरं, वामाङ्गुष्ठे तस्य पत्नीमपि चासृजत्॥

Verse 18

स तस्यां जनयामास मनुं स्वायम्भुवं प्रभुः । तस्मात् संभाविता सृष्टिः प्रजानां ब्रह्मणा पुरा ॥ २.१८ ॥

स प्रभुः तस्यां स्वायम्भुवं मनुं जनयामास; तस्मात् पुरा ब्रह्मणा प्रजानां सृष्टिः प्रवर्तिता॥

Verse 19

धरण्युवाच । विस्तरेण ममाचक्ष्व आदिसर्गं सुरेश्वर । ब्रह्मा नारायणाख्योऽयं कल्पादौ चाभवद् यथा ॥ २.१९ ॥

धरण्युवाच—सुरेश्वर, मम आदिसर्गं विस्तरेण आचक्ष्व; कल्पादौ ब्रह्मा नारायणाख्यो यथा अभवत्॥

Verse 20

श्रीभगवानुवाच । ससर्ज सर्वभूतानि यथा नारायणात्मकः । कथ्यमानं मया देवि तदशेषं क्षिते शृणु ॥ २.२० ॥

श्रीभगवानुवाच—नारायणात्मकः सन् यथा सर्वभूतानि ससर्ज; देवि क्षिते, मया कथ्यमानं तदशेषं शृणु॥

Verse 21

गतकल्पावसाने तु निशि सुप्तोत्थितः शुभे । सत्त्वोद्रिक्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत ॥ २.२१ ॥

गतकल्पावसाने तु निशि सुप्तोत्थितः शुभे। सत्त्वोद्रिक्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत॥

Verse 22

नारायणः परोऽचिन्त्यः पराणामपि पूर्वजः । ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसम्भवः ॥ २.२२ ॥

नारायणः परोऽचिन्त्यः पराणामपि पूर्वजः। ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसम्भवः॥

Verse 23

इदं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥ २.२३ ॥

अत्र नारायणं प्रति श्लोकमुदाहरन्ति—ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम्॥

Verse 24

आपो नाराः इति प्रोक्ताः आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥ २.२४ ॥

आपो ‘नाराः’ इति प्रोक्ताः; आपो वै नरसूनवः। अयनं तस्य ताः पूर्वं, तेन स नारायणः स्मृतः॥

Verse 25

सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः ॥ २.२५ ॥

सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा। अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः॥

Verse 26

तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः । अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥ २.२६ ॥

तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः। अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः॥

Verse 27

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् । बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकोः । स मुख्यसर्गो विज्ञेयः सर्गविद्भिर्विचक्षणैः ॥ २.२७ ॥

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान्। बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा जडात्मकोः। स मुख्यसर्गो विज्ञेयः सर्गविद्भिर्विचक्षणैः॥

Verse 28

पुनरन्यदभूत् तस्य ध्यायतः सर्गमुत्तमम्। तिर्यक्स्रोतस्तु वै यस्मात् तिर्यक्स्रोतस्तु वै स्मृतः॥ २.२८ ॥

पुनरन्यदभूत् तस्य ध्यायतः सर्गमुत्तमम्। तिर्यक्स्रोतस्तु वै यस्मात् तेन तिर्यक्स्रोतः स्मृतः॥

Verse 29

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणस्तु ते। तमप्यसाधकं मत्वा तिर्यक्स्रोतं चतुर्मुखः॥ २.२९ ॥

पश्वादयः प्राणिनः प्रसिद्धाः; ते खलु उत्पथग्राहिणः। तदप्यसाधकं मत्वा चतुर्मुखो ब्रह्मा तान् ‘तिर्यक्स्रोतसः’ इति व्यवस्थितवान्।

Verse 30

ऊर्ध्वस्रोतस्त्रिधा यस्तु सात्त्विको धर्मवर्तनः । ततोऽर्ध्वचारीणो देवाः सर्वगर्भसमुद्भवाः ॥ २.३० ॥

ऊर्ध्वस्रोतः त्रिधा यः स सात्त्विको धर्मवर्तनः। तस्मादूर्ध्वचारीणो देवाः सर्वगर्भसमुद्भवाः प्रादुर्भवन्ति।

Verse 31

ते सुखप्रीतिवहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः । तस्मिन् सर्गेऽभवत् प्रीतिर्निष्पद्यन्ते प्रजास्तदा ॥ २.३० ॥

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्चानावृताः। तस्मिन् सर्गे प्रीतिरभवत्, तदा प्रजाः निष्पद्यन्ते।

Verse 32

तदा सृष्ट्वाऽन्यसर्गं तु तदा दध्यौ प्रजापतिः । असाधकांस्तु तान् मत्वा मुख्यसर्गादिसंभवान् ॥ २.३१ ॥

तदा अन्यसर्गं सृष्ट्वा प्रजापतिः पुनर्दध्यौ। मुख्यसर्गादिसंभवान् तान् असाधकान् मत्वा स विचारयामास।

Verse 33

ततः स चिन्तयामास अर्वाक्स्रोतस्तु स प्रभुः । अर्वाक्स्रोतसि चोत्पन्ना मनुष्याः साधका मताः ॥ २.३२ ॥

ततः प्रभुः अर्वाक्स्रोतः विषये चिन्तयामास। अर्वाक्स्रोतसि जाताः मनुष्याः साधका इति मताः।

Verse 34

ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः । तस्मात् तु दुःखः बहुला भूयोभूयश्च कारिणः ॥ २.३३ ॥

ते च प्रकाशबहुलाः तमोमिश्रिताः रजोधिकाश्च; तस्मात् ते दुःखबहुलं जनयन्ति, भूयो भूयश्च पुनः पुनः।

Verse 35

इत्येते कथिताः सर्गाः षडेते सुभगे तव । प्रथमो महतः सर्गस्तन्मात्राणि द्वितीयकः ॥ २.३४ ॥

इति ते कथिताः सर्गाः षडेते सुभगे तव; प्रथमो महतः सर्गः, तन्मात्राणां द्वितीयकः।

Verse 36

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः ॥ २.३५ ॥

वैकारिकस्तृतीयः सर्गः ऐन्द्रियक इति स्मृतः; इत्येष प्राकृतः सर्गः बुद्धिपूर्वकः सम्भूतः।

Verse 37

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्याः वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतश्च यः प्रोक्तस्तैऱ्यक्स्रोतः स उच्यते ॥ २.३६ ॥

मुख्यसर्गश्चतुर्थः, मुख्याः स्थावराः स्मृताः; यस्तिर्यक्स्रोतः प्रोक्तः स तैऱ्यक्स्रोत इति उच्यते।

Verse 38

तथोर्ध्वस्रोतसां श्रेष्ठः सप्तमः स तु मानवः । अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः ॥ २.३७ ॥

तथोर्ध्वस्रोतसां श्रेष्ठः सप्तमः स तु मानवः; अष्टमोऽनुग्रहसर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः।

Verse 39

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः । प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः ॥ २.३८ ॥

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः स्मृताः; प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः। प्राकृतवैकृतयोः समाहारः तथा कौमारः सर्गो नवमः स्मृतः॥

Verse 40

इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः । प्राकृताः वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः ॥ इत्येते कथिताः सर्गाः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ २.३९ ॥

इति नव सर्गाः प्रजापतेः समाख्याताः—प्राकृताः वैकृताश्च जगतो मूलहेतवः। इत्येते कथिताः सर्गाः; किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि॥

Verse 41

धरण्युवाच । नवधा सृष्टिरुत्पन्ना ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कथं सा ववृधे देव एतन्मे कथयाच्युत ॥ २.४० ॥

धरण्युवाच—नवधा सृष्टिरुत्पन्ना ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। कथं सा ववृधे देव? एतन्मे कथयाच्युत॥

Verse 42

श्रीवराह उवाच । प्रथमं ब्रह्मणा सृष्टा रुद्राद्यास्तु तपोधनाः । सनकादयस्ततः सृष्टा मरीच्यादय एव च ॥ २.४१ ॥

श्रीवराह उवाच—प्रथमं ब्रह्मणा सृष्टा रुद्राद्यास्तु तपोधनाः। ततः सृष्टाः सनकादयः, मरीच्यादय एव च॥

Verse 43

मरीचिरत्रिश्च तथा अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्च महातेजाः प्रचेता भृगुरेव च । नारदो दशमश्चैव वसिष्ठश्च महातपाः ॥ २.४२ ॥

मरीचिरत्रिश्च तथा अङ्गिराः पुलहः क्रतुः। पुलस्त्यश्च महातेजाः प्रचेता भृगुरेव च। नारदो दशमश्चैव वसिष्ठश्च महातपाः॥

Verse 44

सनकादयो निवृत्त्याख्ये तेन धर्मे प्रयोजिताः । प्रवृत्त्याख्ये मरीच्याद्या मुक्त्वैकं नारदं मुनिम् ॥ २.४३ ॥

सनकादयः तेन निवृत्त्याख्ये धर्मे नियोजिताः; मरीच्यादयः प्रवृत्त्याख्ये धर्मे नियोजिताः, एकं नारदं मुनिं मुक्त्वा।

Verse 45

योऽसौ प्रजापतिस्त्वाद्यो दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः । तस्यादौ तत्र वंशेन जगदेतच्चराचरम् ॥ २.४४ ॥

योऽसौ आद्यः प्रजापतिः दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः; तस्मादादौ तस्य वंशेन जगदेतच्चराचरं प्रववृते।

Verse 46

देवाश्च दानवाश्चैव गन्धर्वोरगपक्षिणः । सर्वे दक्षस्य कन्यासु जाताः परमधार्मिकाः ॥ २.४५ ॥

देवाश्च दानवाश्चैव गन्धर्वोरगपक्षिणः; सर्वे दक्षस्य कन्यासु जाताः परमधार्मिकाः।

Verse 47

योऽसौ रुद्रेति विख्यातः पुत्रः क्रोधसमुद्भवः । भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेष्ठिनः ॥ २.४६ ॥

योऽसौ रुद्रेति विख्यातः पुत्रः क्रोधसमुद्भवः; भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य परमेष्ठिनो ललाटात् समभवत्।

Verse 48

अर्द्धनारीनरवपुः प्रचण्डोऽतिभयङ्करः । विभजात्मानमित्युक्तो ब्रह्मणाऽन्तर्दधे पुनः ॥ २.४७ ॥

अर्द्धनारीनरवपुः प्रचण्डोऽतिभयङ्करः; ‘विभज आत्मानम्’ इति ब्रह्मणा उक्तः स पुनरन्तर्दधे।

Verse 49

तथोक्तोऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं चकार सः । बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा च सः । ततस्त्वेकादश ख्याता रुद्रा ब्रह्मसमुद्भवाः ॥ २.४८ ॥

तथोक्तोऽसौ स्वात्मानं द्विधा कृत्वा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं चकार। ततः पुरुषत्वं दशधा विभज्यैकधा च कृतवान्। तस्माद् ब्रह्मसमुद्भवा एकादश रुद्राः प्रसिद्धा अभवन्॥

Verse 50

अयमुद्देशतः प्रोक्तो रुद्रसर्गो मयाऽनघे । इदानीं युगमाहात्म्यं कथयामि समासतः ॥ २.४९ ॥

अयमुद्देशतः प्रोक्तो मया रुद्रसर्गोऽनघे। इदानीं युगमाहात्म्यं समासतः कथयामि॥

Verse 51

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्चेति चतुर्युगम् । एतस्मिन्ये महासत्त्वा राजानो भूरिदक्षिणाः । देवासुराश्च यं चक्रुर्धर्मं कर्म च तच्छृणु ॥ २.५० ॥

कृतं त्रेता द्वापरं कलिश्चेति चतुर्युगम्। एतस्मिन्महासत्त्वा राजानो भूरिदक्षिणाः। देवासुरैः कृतो धर्मः कर्म च यत् तच्छृणु॥

Verse 52

आसीत् प्रथमकल्पे तु मनुः स्वायम्भुवः पुरा । तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे अतिमानुषचेष्टितम् । प्रियव्रतोत्तानपादनामानं धर्मवत्सलम् ॥ २.५१ ॥

आसीत् प्रथमकल्पे पुरा मनुः स्वायम्भुवः। तस्य पुत्रद्वयं जातं अतिमानुषचेष्टितम्—प्रियव्रतोत्तानपादौ नाम, धर्मवत्सलौ॥

Verse 53

तत्र प्रियव्रतो राजा महायज्वा तपोबलः । स चेष्ट्वा विविधैर्यज्ञैर्विपुलैर्भूरिदक्षिणैः ॥ २.५२ ॥

तत्र प्रियव्रतो राजा महायज्वा तपोबलः। स विविधैर्यज्ञैर्विपुलैर्भूरिदक्षिणैः इष्ट्वा यथाविधि प्रववृते॥

Verse 54

सप्तद्वीपेषु संस्थाप्य भरतादीन् सुतान् निजान् । स्वयँ विशालां वरदां गत्वा तेपे महत् तपः ॥ २.५३ ॥

सप्तद्वीपेषु संस्थाप्य भरतादीन् स्वसुतान् निजान् । स्वयमेव विशालां वरदां गत्वा महत्तपस्तेपे ॥

Verse 55

तस्मिन् स्थितस्य तपसि राज्ञो वै चक्रवर्त्तिनः । उपेयाद् नारदस्तत्र दिदृक्षुर्धर्मचारिणम् ॥ २.५४ ॥

तस्मिन् तपसि स्थितस्य राज्ञश्चक्रवर्त्तिनः । तत्र नारद उपेयाद् धर्मचारिणं दिदृक्षुः ॥

Verse 56

स दृष्ट्वा नारदं व्योम्नि ज्वलद्भास्करतेजसम् । अभ्युत्थानेन राजेन्द्र उत्तस्थौ हर्षितस्तदा ॥ २.५५ ॥

स व्योम्नि नारदं दृष्ट्वा ज्वलद्भास्करतेजसम् । अभ्युत्थानेन राजेन्द्रः हर्षितः सहसोत्थितः ॥

Verse 57

तस्यासनं च पाद्यं च सम्यक् तस्य निवेद्य वै । स्वागतातिभिरालापैः परस्परमवोचताम् । कथान्ते नारदं राजा पप्रच्छ ब्रह्मवादिनम् ॥ २.५६ ॥

तस्यासनं पाद्यं च सम्यग् निवेद्य नृपः । स्वागतातिथ्यसंयुक्तैः परस्परमभाषत । कथान्ते नारदं राजा पप्रच्छ ब्रह्मवादिनम् ॥

Verse 58

प्रियव्रत उवाच । भगवन् किञ्चिदाश्चर्यमेतस्मिन् कृतसंज्ञिते । युगे दृष्टं श्रुतं वापि तन्मे कथय नारद ॥ २.५७ ॥

प्रियव्रत उवाच । भगवन् किञ्चिदाश्चर्यं कृतसंज्ञितेऽस्मिन् युगे । दृष्टं श्रुतं वा यत्तन्मे कथय नारद ॥

Verse 59

नारद उवाच । आश्चर्यमेकं दृष्टं मे तच्छृणुष्व प्रियव्रत । ह्यस्तनेऽहनि राजेन्द्र श्वेताख्यं गतवानहम् । द्वीपं तत्र सरो दृष्टं फुल्लपङ्कजमालिनम् ॥ २.५८ ॥

नारद उवाच—आश्चर्यमेकं मया दृष्टं; तत् शृणुष्व, प्रियव्रत। ह्यस्तनेऽहनि, राजेन्द्र, श्वेताख्यं द्वीपं गतवानहम्; तत्र फुल्लपङ्कजमालिनं सरो मया दृष्टम्।

Verse 60

सरसस्तस्य तीरे तु कुमारिं पृथुलोचनाम् । दृष्ट्वाहं विस्मयापन्नस्तां कन्यामायतॆक्षणाम् ॥ २.५९ ॥

तस्य सरसस्तीरें तु पृथुलोचनां कुमारिं दृष्ट्वा, अहं तां कन्यामायतॆक्षणां दृष्ट्वा विस्मयापन्नोऽभवम्।

Verse 61

पृच्छितवानस्मि राजेन्द्र तदा मधुरभाषिणीम् । का असि भद्रे कथं वा असि किं वा कार्यमिह त्वया । कर्तव्यं चारुसर्वाङ्गि तन्ममाचक्ष्व शोभने ॥ २.६० ॥

तदा, राजेन्द्र, अहं तां मधुरभाषिणीं पृच्छितवान्—का त्वं भद्रे? कथं वा असि? किं वा कार्यमिह त्वया? चारुसर्वाङ्गि, कर्तव्यं तन्ममाचक्ष्व, शोभने।

Verse 62

एवमुक्ता मया सा हि मां दृष्ट्वाऽनिमिषेक्षणा । स्मृत्वा तूष्णीं स्थिता यावत् तावन्मे ज्ञानमुत्तमम् ॥ २.६१ ॥

एवमुक्ता मया सा, मां दृष्ट्वाऽनिमिषेक्षणा, स्मृत्वा तूष्णीं स्थिता यावत्; तावन्मे ज्ञानमुत्तमं प्रादुरभवत्।

Verse 63

विस्मृतं सर्ववेदाश्च सर्वशास्त्राणि चैव ह । योगशास्त्राणि शिक्षाश्च वेदानां स्मृतयस्तथा ॥ २.६२ ॥

तदा मे सर्वे वेदाः सर्वशास्त्राणि च विस्मृतानि; योगशास्त्राणि शिक्षाश्च, वेदानां स्मृतयस्तथा, सर्वं विस्मृतं जातम्।

Verse 64

सर्वं दृष्ट्वैव मे राजन् कुमार्यापहृतं क्षणात् । ततोऽहं विस्मयार्विष्टश्चिन्ताशोकसमन्वितः ॥ २.६३ ॥

सर्वं दृष्ट्वैव मे राजन् कुमारी क्षणमात्रेणापहृता इति ज्ञातम्। ततः अहं विस्मयेनाभिभूतः चिन्ताशोकसमन्वितोऽभवम्॥

Verse 65

तामेव शरणं गत्वा यावत् पश्यामि पार्थिव । तावद् दिव्यः पुमांस्तस्याः शरीरे समदृश्यत ॥ २.६४ ॥

तामेव शरणं गत्वा यावत् पश्यामि पार्थिव। तावदेव तस्याः शरीरे दिव्यः पुमान् प्रादृश्यत॥

Verse 66

तस्यापि पांसो हृदये त्वपरस्तस्य चोरसि । अन्यो रक्तेक्षणः श्रीमान् द्वादशादित्यसन्निभः ॥ २.६५ ॥

तस्यापि हृदये पांसौ चोरसि चापरः। अन्योऽपि रक्तेक्षणः श्रीमान् द्वादशादित्यसन्निभः प्रादृश्यत॥

Verse 67

एवं दृष्ट्वा पुमांसोऽत्र त्रयः कन्याशरीरगाः । क्षणेन तत्र कन्यैका न तान् पश्यामि सुव्रते ॥ २.६६ ॥

एवं दृष्ट्वा अत्र कन्याशरीरगाः त्रयः पुमांसो मया दृष्टाः। क्षणेन तत्र कन्यैका एवावशिष्टा; हे सुव्रते, तान् पुनर्न पश्यामि॥

Verse 68

ततः पृष्टा मया देवी सा कुमारी कथं मम । वेदाः नष्टा ममाचक्ष्व भद्रे तन्नाशकारणम् ॥ २.६७ ॥

ततः मया सा देवी पृष्टा—“सा कुमारी त्वं कथं मम संबद्धा? वेदा मम नष्टाः; भद्रे, तेषां नाशकारणं ममाचक्ष्व” इति॥

Verse 69

कन्योवाच । माता अहं सर्ववेदानां सावित्री नाम नामतः । मां न जानासि येन त्वं ततो वेदा हृतास्तव ॥ २.६८ ॥

कन्योवाच—अहं सर्ववेदानां माता, नामतः सावित्री। यतो मां न जानासि त्वं, तस्मात् तव वेदा हृताः॥

Verse 70

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥ ६९ ॥

एवमुक्ते तया राजन्, विस्मयेन तपोधन। पृष्टा—के एते पुरुषाः? एतत् कथय, शोभने॥

Verse 71

कन्योवाच य एष मच्छरीरस्थः सर्वाङ्गैश्चारुलोचनः । एष ऋग्वेदनामा तु देवो नारायणः स्वयम् । वह्निभूतो दहत्याशु पापान्युच्चारणादनु ॥ २.७० ॥

कन्योवाच—योऽयं मच्छरीरस्थः सर्वाङ्गैश्चारुलोचनः, एष ऋग्वेदनामा देवो नारायणः स्वयम्। वह्निभूतोऽशु पापान्युच्चारणादनु दहति॥

Verse 72

एतस्य हृदये योऽयं दृष्ट आसीत् त्वयात्मजः । स यजुर्वेदरूपेण स्थितो ब्रह्मा महाबलः ॥ २.७१ ॥

एतस्य हृदये योऽयं त्वया दृष्ट आत्मजः, स महाबलो ब्रह्मा यजुर्वेदरूपेण स्थितः॥

Verse 73

तस्याप्युरसि संविष्टो य एष शुचिरुज्ज्वलः । स सामवेदनामा तु रुद्ररूपी व्यवस्थितः । एष आदित्यवत् पापान्याशु नाशयते स्मृतः ॥ २.७२ ॥

तस्याप्युरसि संविष्टो य एष शुचिरुज्ज्वलः, स सामवेदनामा रुद्ररूपी व्यवस्थितः। एष आदित्यवत् स्मृतः पापान्याशु नाशयति॥

Verse 74

एते त्रयो महावेदाः ब्रह्मन् देवास्त्रयः स्मृताः । एते वर्णा अकाराद्याः सवनान्यत्र वै द्विज ॥ २.७३ ॥

ब्रह्मन्, एते त्रयो महावेदाः तथा देवास्त्रयः स्मृताः। अत्र द्विज, अकाराद्याः वर्णाः सवनानि च एतानि॥

Verse 75

एतत्सर्वं समासेन कथितं ते द्विजोत्तम । गृहीणा वेदान् शास्त्राणि सर्वज्ञत्वं च नारद ॥ २.७४ ॥

एतत्सर्वं समासेन ते कथितं द्विजोत्तम। गृहाण वेदान् शास्त्राणि सर्वज्ञत्वं च नारद॥

Verse 76

एतस्मिन् वेदसरसि स्नानं कुरु महाव्रत । क्रीते स्नानेऽन्यजन्मीयं येन स्मरसि सत्तम ॥ २.७५ ॥

एतस्मिन् वेदसरसि स्नानं कुरु महाव्रत। क्रीते स्नानेऽन्यजन्मीयं स्मरिष्यसि सत्तम॥

Verse 77

एवमुक्त्वा तिरोभावं गता कन्या नराधिप । अहं तत्र कृतस्नानस् त्वां दिदृक्षुरिहागतः ॥ २.७६ ॥

एवमुक्त्वा तिरोभावं गता कन्या नराधिप। अहं तत्र कृतस्नानस् त्वां दिदृक्षुरिहागतः॥

Verse 78

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥

एवमुक्ते तया राजन्, विस्मयेन तपोधनः। पृष्टा—के एते पुरुषाः? एतत् कथय शोभने॥