Adhyaya 2: Cosmogony and the Ninefold Creation: Rudra’s Origin and the Prelude to the Sāvitrī–Veda Narrative

Verse 1

सूत उवाच । ततस्तुष्टो हरिर्भक्त्या धरण्यात्मशरीरगाम् । मायां प्रकाश्य तेनैव स्थितो वाराहमूर्त्तिना ॥ २.१ ॥

സൂതൻ പറഞ്ഞു— തുടർന്ന് ഭക്തിയാൽ പ്രസന്നനായ ഹരി, തന്റെ തന്നെ ആത്മശരീരമായ ധരണിയെ സംബന്ധിച്ച് തന്റെ മായയെ പ്രകാശിപ്പിച്ചു; അതേ ശക്തിയാൽ വരാഹമൂർത്തിയായി നിലകൊണ്ടു.

Verse 2

जगाद किं ते सुश्रोणि प्रश्नमेनं सुदुर्लभम् । कथयामि पुराणस्य विषयं सर्वशास्त्रतः ॥ २.२ ॥

അവൻ പറഞ്ഞു— ഹേ സുശ്രോണി, നിന്റെ ഈ അത്യന്തം ദുർലഭമായ ചോദ്യം എന്താണ്? സർവ്വശാസ്ത്രങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പുരാണത്തിന്റെ വിഷയത്തെ ഞാൻ വിശദീകരിക്കും.

Verse 3

पुराणानां हि सर्वेषामयं साधारणः स्मृतः । श्लोकं धराणि निश्चित्य निःशेषं त्वं पुनः श्रृणु ॥ २.३ ॥

എല്ലാ പുരാണങ്ങളിലും ഇതു പൊതുസിദ്ധാന്തമായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ, ഹേ ധരണി, ഈ ശ്ലോകം നിശ്ചയിച്ച്, വീണ്ടും പൂർണ്ണമായി—ഒന്നും ശേഷിക്കാതെ—കേൾക്കുക.

Verse 4

श्रीवराह उवाच । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ २.४ ॥

ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—സർഗ്ഗം, പ്രതിസർഗ്ഗം, വംശം, മന്വന്തരങ്ങൾ, വംശാനുചരിതം—ഇവ അഞ്ചും പുരാണത്തിന്റെ പഞ്ചലക്ഷണങ്ങളാകുന്നു।

Verse 5

आदिसर्गमहं तावत् कथयामि वरानने । यस्मादारभ्य देवानां राज्ञां चरितमेव च । ज्ञायते चतुरंशश्च परमात्मा सनातनः ॥ २.५ ॥

ഹേ വരാനനേ! ഞാൻ ഇപ്പോൾ ആദിസർഗ്ഗം വിവരിക്കുന്നു; അതിന്റെ ആരംഭത്തിൽ നിന്നാണ് ദേവന്മാരുടെയും രാജാക്കന്മാരുടെയും ചരിതങ്ങൾ ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നത്; സനാതന പരമാത്മാവിന്റെ ചതുര്വിധ അംശവും അറിയപ്പെടുന്നു।

Verse 6

आदावहं व्योम महत् ततोऽणुं—रेकैव मत्तः प्रबभूव बुद्धिः । त्रिधा तु सा सत्त्व-रजस्-तमोभिः पृथक्पृथक्तत्त्व-रूपैरुपेता ॥ २.६ ॥

ആദിയിൽ ഞാൻ വ്യോമം (ആകാശം) ആയി; പിന്നെ മഹത്തത്ത്വം, തുടർന്ന് അണു. എന്നിൽ നിന്നുതന്നെ ഒരു ബുദ്ധി ഉദ്ഭവിച്ചു; അത് സത്ത്വ-രജസ്-തമസ് ഗുണങ്ങളാൽ ത്രിവിധമായി, വ്യത്യസ്ത തത്ത്വരൂപങ്ങളാൽ യുക്തമാണ്।

Verse 7

तस्मिंस्त्रिकेऽहं तमसो महान् स सदोच्यते सर्वविदां प्रधानः । उतस्मादपि क्षेत्रविदूर्जितोऽभूद् बभूव बुद्धिस्तु ततो बभूव ॥ २.७ ॥

ആ ത്രയത്തിൽ ഞാൻ തമസ്സിൽ നിന്നുയർന്ന ‘മഹാൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ‘സത്’ എന്നും, സർവ്വവിദന്മാരിൽ പ്രധാനം എന്നും പറയപ്പെടുന്നു. അതിൽ നിന്നു ഊർജ്ജസമ്പന്നനായ ക്ഷേത്രജ്ഞൻ ഉദ്ഭവിച്ചു; തുടർന്ന് ബുദ്ധി ഉദയം ചെയ്തു।

Verse 8

तस्मात्तु तेभ्यः श्रवणादिहेतवस् ततोऽक्षमाला जगतो व्यवस्थिताः । भूतैर्गतैरेव च पिण्डमूर्तिर् मया भद्रे विहिता त्वात्मनैव ॥ २.८ ॥

അതുകൊണ്ട് ആ തത്ത്വങ്ങളിൽ നിന്ന് ശ്രവണാദി ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ കാരണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; തുടർന്ന് ലോകത്തിന്റെ സമഷ്ടി-സംഘടനം ക്രമത്തിലാകുന്നു. ഹേ ഭദ്രേ! ഭൂതങ്ങളുടെ ഗതിയാൽ രൂപപ്പെട്ട ഈ പിണ്ഡമൂർത്തി ഞാൻ നിന്റെ തന്നെ ആത്മസ്വരൂപത്താൽ വിധിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 9

शून्यं त्वासीत् तत्र शब्दस्तु खं च तस्माद् वायुस् तत एवाऽनु तेजः । तस्माद् आपस् तत एवाऽनु देवि मया सृष्टा भवती भूतधात्री ॥ २.९ ॥

ആദിയിൽ അവിടെ ശൂന്യതയായിരുന്നു; അതിൽ നിന്നു ശബ്ദവും ആകാശവും ഉദിച്ചു. അതിൽ നിന്നു വായു ജനിച്ചു; പിന്നെ തേജസ് (അഗ്നി) ഉദിച്ചു. അതിൽ നിന്നു ജലം പിറന്നു; തുടർന്ന്, ഹേ ദേവി, ഭൂതധാത്രിയായ നിന്നെ ഞാൻ സൃഷ്ടിച്ചു।

Verse 10

योगे पृथिव्या जलवत् ततोऽपि सबुद्बुदं कललं त्वण्डमेव । तस्मिन् प्रवृत्ते द्विगतेऽहमासीदापोमयश्चात्मनात्मानमादौ ॥ २.१० ॥

യോഗാവസ്ഥയിൽ പൃഥ്വി ജലത്തെപ്പോലെ ആയി; തുടർന്ന് ബുധ്ബുദങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ഘന കലലം—അതേ അണ്ഡം (ബ്രഹ്മാണ്ഡം)—ഉദിച്ചു. അത് പ്രവർത്തിച്ച് ദ്വിധയായി മാറുമ്പോൾ, ആദിയിൽ ഞാൻ ജലമയനായി, സ്വാത്മശക്തിയാൽ തന്നെ എന്നെ സ്ഥാപിച്ച് നിലകൊണ്ടിരുന്നു।

Verse 11

सृष्ट्वा नारास्ता अथो तत्र चाहं येन स्यान्मे नाम नारायणेतिः । कल्पे कल्पे तत्र संयामि भूयः सुप्तस्य मे नाभिजः स्याद्यथाद्यः ॥ २.११ ॥

‘നാരാഃ’ എന്ന ജലം സൃഷ്ടിച്ച ശേഷം, എന്റെ നാമം ‘നാരായണൻ’ ആകേണ്ടതിനാൽ ഞാൻ അവിടെയേ നിലകൊണ്ടു. ഓരോ കല്പത്തിലും ഞാൻ അവിടെയേ വീണ്ടും സംഹാരം/സംയമനം ചെയ്യുന്നു; യോഗനിദ്രയിൽ ശയിക്കുന്ന എന്റെ നാഭിയിൽ നിന്ന് പദ്മജൻ (ബ്രഹ്മാ) ആദിപോലെ ഉദിക്കുന്നു।

Verse 12

एवंभूतस्य मे देवि नाभिपद्मे चतुर्मुखः । उत्तस्थौ स मया प्रोक्तः प्रजाः सृज महामते ॥ २.१२ ॥

ഹേ ദേവി, ഞാൻ അങ്ങനെ ഉണ്ടായിരിക്കുമ്പോൾ എന്റെ നാഭിപദ്മത്തിൽ ചതുര്മുഖൻ (ബ്രഹ്മാ) എഴുന്നേറ്റു. ഞാൻ അവനോട്—“ഹേ മഹാമതേ, പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്ക” എന്നു അരുളിച്ചെയ്തു।

Verse 13

एवमुक्त्वा तिरोभावं गतोऽहं सोऽपि चिन्तयन् । आस्ते यावज्जगद्धात्री नाध्यगच्छत किञ्चन ॥ २.१३ ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഞാൻ അന്തർധാനം ചെയ്തു; അവനും ചിന്തയിൽ ലീനനായി അവിടെയേ ഇരുന്നു. ജഗദ്ധാത്രി (കാലപരിധി) നിലനിന്നത്രയും സമയം, അവൻ യാതൊരു നിഗമനത്തിലും എത്തിച്ചേരാനായില്ല।

Verse 14

तावत् तस्य महारोषो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। सम्भूय तेन बालः स्यादङ्के रोषात्मसम्भवः॥ २.१४ ॥

അപ്പോൾ അവ്യക്തജന്മനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മഹാക്രോധം രൂപം കൊണ്ടു; ആ ക്രോധതത്ത്വത്തിൽ നിന്നുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മടിയിൽ ഒരു ശിശു ജനിച്ചു।

Verse 15

यो रुदन् वारितस्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । ब्रवीति नाम मे देहि तस्य रुद्रेति सो ददौ ॥ २.१५ ॥

അവൻ കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ അവ്യക്തമൂർത്തിയായ ബ്രഹ്മാവ് അവനെ തടഞ്ഞു. അവൻ, “എനിക്ക് ഒരു നാമം തരുക” എന്നു പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് അവന് “രുദ്ര” എന്ന നാമം നൽകി।

Verse 16

सोऽपि तेन सृजस्वेति प्रोक्तो लोकमिमं शुभे । अशक्तः सोऽथ सलिले ममज्ज तपसे धृतः ॥ २.१६ ॥

ഹേ ശുഭേ, “ഈ ലോകം സൃഷ്ടിക്ക” എന്നു അവനോട് കല്പിച്ചിട്ടും അവൻ അശക്തനായി; പിന്നെ തപസ്സിൽ ദൃഢനായി ജലത്തിൽ മുങ്ങി।

Verse 17

तस्मिन् सलिलमग्ने तु पुनरन्यं प्रजापतिम् । ब्रह्मा ससर्ज भूतेषु दक्षिणाङ्गुष्ठतो वरम् ॥ वामे चैव तथाङ्गुष्ठे तस्य पत्नीमथासृजत् ॥ २.१७ ॥

ആ ജലത്തിൽ (സൃഷ്ടി) മുങ്ങിയിരിക്കെ ബ്രഹ്മാവ് വീണ്ടും ജീവികളിൽ മറ്റൊരു പ്രജാപതിയെ സൃഷ്ടിച്ചു—വലത് അങ്കുഷ്ഠത്തിൽ നിന്ന് ശ്രേഷ്ഠനെ, ഇടത് അങ്കുഷ്ഠത്തിൽ നിന്ന് അവന്റെ ഭാര്യയെയും സൃഷ്ടിച്ചു।

Verse 18

स तस्यां जनयामास मनुं स्वायम्भुवं प्रभुः । तस्मात् संभाविता सृष्टिः प्रजानां ब्रह्मणा पुरा ॥ २.१८ ॥

ആ പ്രഭു അവളിൽ സ്വായംഭുവ മനുവിനെ ജനിപ്പിച്ചു; അവനിൽ നിന്നുതന്നെ പുരാതനകാലത്ത് ബ്രഹ്മാവ് പ്രജാസൃഷ്ടിയെ പ്രവഹിപ്പിച്ചു।

Verse 19

धरण्युवाच । विस्तरेण ममाचक्ष्व आदिसर्गं सुरेश्वर । ब्रह्मा नारायणाख्योऽयं कल्पादौ चाभवद् यथा ॥ २.१९ ॥

ധരണി പറഞ്ഞു—ഹേ സുരേശ്വരാ, ആദിസർഗ്ഗം എനിക്ക് വിശദമായി പറയുക; കല്പാരംഭത്തിൽ ഈ ബ്രഹ്മാവ് എങ്ങനെ ‘നാരായണ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായിത്തീർന്നു?

Verse 20

श्रीभगवानुवाच । ससर्ज सर्वभूतानि यथा नारायणात्मकः । कथ्यमानं मया देवि तदशेषं क्षिते शृणु ॥ २.२० ॥

ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു—നാരായണാത്മകമായ തത്ത്വപ്രകാരം, നാരായണസ്വരൂപനായിത്തന്നെ അദ്ദേഹം സർവ്വഭൂതങ്ങളെയും സൃഷ്ടിച്ചു. ഹേ ദേവി, ഹേ ക്ഷിതി, ഞാൻ പറയുന്നതെല്ലാം പൂർണ്ണമായി കേൾക്കുക.

Verse 21

गतकल्पावसाने तु निशि सुप्तोत्थितः शुभे । सत्त्वोद्रिक्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत ॥ २.२१ ॥

കഴിഞ്ഞ കല്പത്തിന്റെ അവസാനം, ഹേ ശുഭേ, രാത്രിയിൽ നിദ്രയിൽ നിന്ന് ഉണർന്ന് സത്ത്വഗുണം പ്രബലമായ ബ്രഹ്മാവ് അപ്പോൾ ലോകത്തെ ശൂന്യമായി കണ്ടു.

Verse 22

नारायणः परोऽचिन्त्यः पराणामपि पूर्वजः । ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसम्भवः ॥ २.२२ ॥

നാരായണൻ പരമനും അചിന്ത്യനും, മഹത്തന്മാരുടെയും പൂർവ്വജനുമാകുന്നു; ബ്രഹ്മസ്വരൂപനായ അനാദി ഭഗവാൻ, സർവ്വത്തിന്റെയും ഉദ്ഭവകാരണം.

Verse 23

इदं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥ २.२३ ॥

ഇവിടെ നാരായണനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് ഈ ശ്ലോകവും ഉദ്ധരിക്കുന്നു—“ബ്രഹ്മസ്വരൂപനായ ദേവൻ, ലോകത്തിന്റെ ഉദ്ഭവവും ലയവും ആകുന്നു.”

Verse 24

आपो नाराः इति प्रोक्ताः आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥ २.२४ ॥

ജലങ്ങളെ ‘നാരാഃ’ എന്നു പറയുന്നു; സത്യത്തിൽ ജലങ്ങൾ നരന്റെ പുത്രന്മാരെന്നു പ്രസിദ്ധം. പൂർവ്വം അവ തന്നെയായിരുന്നു അവന്റെ ‘അയനം’ (നിവാസം); അതുകൊണ്ട് അവൻ ‘നാരായണൻ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 25

सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः ॥ २.२५ ॥

പൂർവ്വകാലത്ത് കല്പങ്ങളുടെ ആരംഭങ്ങളിൽപോലെ അദ്ദേഹം സൃഷ്ടിയെ ചിന്തിച്ചിരിക്കെ, വ്യക്തമായ വിവേചനത്തിന് മുമ്പേ അദ്ദേഹത്തിൽ തമോമയമായ അവസ്ഥ പ്രാദുർഭവിച്ചു.

Verse 26

तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः । अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥ २.२६ ॥

തമസ്, മോഹം, മഹാമോഹം, ‘താമിസ്ര’ എന്നും ‘അന്ധ’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്ന അവസ്ഥ—അവിദ്യയുടെ ഈ അഞ്ചു-പർവ്വങ്ങളുള്ള രൂപം ആ മഹാത്മാവിൽ നിന്ന് പ്രാദുർഭവിച്ചു.

Verse 27

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् । बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकोः । स मुख्यसर्गो विज्ञेयः सर्गविद्भिर्विचक्षणैः ॥ २.२७ ॥

ധ്യാനത്തിലിരിക്കെ പോലും പ്രത്യക്ഷബോധമില്ലാത്തതും, പുറത്തും അകത്തും പ്രകാശമില്ലാത്തതും, സ്വഭാവം മറഞ്ഞതും, ജഡത്വസ്വഭാവമുള്ളതുമായ സൃഷ്ടി അഞ്ചുവിധമായി നിലകൊള്ളുന്നു. സൃഷ്ടിതത്ത്വം അറിയുന്ന വിവേകികൾ ഇതിനെ ‘മുഖ്യസർഗം’ എന്നു ഗ്രഹിക്കണം.

Verse 28

पुनरन्यदभूत् तस्य ध्यायतः सर्गमुत्तमम्। तिर्यक्स्रोतस्तु वै यस्मात् तिर्यक्स्रोतस्तु वै स्मृतः॥ २.२८ ॥

പിന്നീട് അദ്ദേഹം ഉത്തമമായ സൃഷ്ടിയെ ധ്യാനിച്ചിരിക്കെ മറ്റൊരു വിഭാഗം പ്രാദുർഭവിച്ചു. അതിന്റെ ‘സ്രോതസ്’ തിര്യക് (തിരശ്ചീനമായി) ഒഴുകുന്നതിനാൽ അത് ‘തിര്യക്സ്രോതസ്’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 29

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणस्तु ते। तमप्यसाधकं मत्वा तिर्यक्स्रोतं चतुर्मुखः॥ २.२९ ॥

മൃഗാദികളായ ജീവികൾ പ്രസിദ്ധരാണ്; അവർ വഴിതെറ്റിയ പാതകൾ സ്വീകരിക്കുന്നവരാണ്. അതിനെയും അസാധകമെന്നു കരുതി ചതുര്മുഖനായ ബ്രഹ്മാവ് അവരെ ‘തിര്യക്‌സ്രോതസ്’ (തിരശ്ചീന പ്രവാഹം) എന്നു നിശ്ചയിച്ചു.

Verse 30

ऊर्ध्वस्रोतस्त्रिधा यस्तु सात्त्विको धर्मवर्तनः । ततोऽर्ध्वचारीणो देवाः सर्वगर्भसमुद्भवाः ॥ २.३० ॥

ത്രിവിധമായ ‘ഊർധ്വസ്രോതസ്’ സാത്ത്വികവും ധർമ്മാനുസൃതവുമായ പ്രവൃത്തിയുള്ളതുമാണ്. അതിൽ നിന്നാണ് എല്ലാ ഗർഭവിധികളിൽ നിന്നുമുള്ള ജനനത്തോടെ ഊർധ്വഗാമികളായ ദേവന്മാർ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

Verse 31

ते सुखप्रीतिवहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः । तस्मिन् सर्गेऽभवत् प्रीतिर्निष्पद्यन्ते प्रजास्तदा ॥ २.३० ॥

അവർ സുഖവും പ്രീതിയും നിറഞ്ഞവരായി, പുറവും അകവും തടസ്സമില്ലാതെ അനാവൃതരായിരുന്നു. ആ സൃഷ്ടിഘട്ടത്തിൽ പ്രീതി ഉദിച്ചു; അപ്പോൾ പ്രജകൾ പ്രകടമായി.

Verse 32

तदा सृष्ट्वाऽन्यसर्गं तु तदा दध्यौ प्रजापतिः । असाधकांस्तु तान् मत्वा मुख्यसर्गादिसंभवान् ॥ २.३१ ॥

അപ്പോൾ മറ്റൊരു (ദ്വിതീയ) സൃഷ്ടി സൃഷ്ടിച്ച ശേഷം പ്രജാപതി വീണ്ടും ധ്യാനിച്ചു. മുഖ്യസൃഷ്ടി മുതലായ ആദിഘട്ടങ്ങളിൽ നിന്നുണ്ടായ അവരെ അസാധകരെന്നു കരുതി അദ്ദേഹം കൂടുതൽ ആലോചിച്ചു.

Verse 33

ततः स चिन्तयामास अर्वाक्स्रोतस्तु स प्रभुः । अर्वाक्स्रोतसि चोत्पन्ना मनुष्याः साधका मताः ॥ २.३२ ॥

പിന്നീട് ആ പ്രഭു ‘അർവാക്‌സ്രോതസ്’ (താഴോട്ടൊഴുകുന്ന പ്രവാഹം) സംബന്ധിച്ച് ചിന്തിച്ചു. അർവാക്‌സ്രോതസിൽ ജനിച്ച മനുഷ്യർ സാധകരെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.

Verse 34

ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः । तस्मात् तु दुःखः बहुला भूयोभूयश्च कारिणः ॥ २.३३ ॥

അവസ്ഥകൾ പ്രകാശബഹുലമായിട്ടും തമസ്സുമായി മിശ്രിതവും രജോഗുണാധികവുമാകുന്നു; അതിനാൽ അവ വീണ്ടും വീണ്ടും മഹത്തായ ദുഃഖം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

Verse 35

इत्येते कथिताः सर्गाः षडेते सुभगे तव । प्रथमो महतः सर्गस्तन्मात्राणि द्वितीयकः ॥ २.३४ ॥

ഹേ സుభഗേ! ഇങ്ങനെ നിനക്കു ഈ ആറു സർഗങ്ങൾ വിവരിക്കപ്പെട്ടു. ഒന്നാമത് മഹത്‌-ആദിയായ സർഗം; രണ്ടാമത് തന്മാത്രകളുടെ സർഗം.

Verse 36

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः ॥ २.३५ ॥

മൂന്നാമത്തെ സർഗം വൈകാരികം എന്നും, ഐന്ദ്രിയകം (ഇന്ദ്രിയാധിഷ്ഠിതം) എന്നും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ പ്രാകൃത സർഗം ബുദ്ധിയെ മുൻകാരണമാക്കി പ്രകടമാകുന്നു.

Verse 37

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्याः वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतश्च यः प्रोक्तस्तैऱ्यक्स्रोतः स उच्यते ॥ २.३६ ॥

നാലാമത്തെ സർഗം മുഖ്യസർഗം എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; സ്ഥാവരങ്ങൾ (അചല/വൃക്ഷാദി) ‘മുഖ്യ’മായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ ‘തിര്യക്‌സ്രോതസ്’ (അಡ್ಡമായി ഒഴുകുന്ന സൃഷ്ടിധാര) എന്നു പറഞ്ഞതേ ‘തൈര്യക്‌സ്രോതസ്’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 38

तथोर्ध्वस्रोतसां श्रेष्ठः सप्तमः स तु मानवः । अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः ॥ २.३७ ॥

ഇങ്ങനെ ഊർധ്വസ്രോതസ് ജീവികളിൽ ഏഴാമത്തേതും ശ്രേഷ്ഠവുമായത് മനുഷ്യൻ. എട്ടാമത്തെ സർഗം അനുഗ്രഹസർഗം; അത് സാത്ത്വികവും താമസവും ആകുന്നു എന്നു വിവക്ഷിക്കുന്നു.

Verse 39

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः । प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः ॥ २.३८ ॥

ഈ അഞ്ചു സർഗങ്ങൾ ‘വൈകൃത’ (പരിവർത്തിത) സൃഷ്ടികളായി സ്മൃതമാണ്; മൂന്ന് ‘പ്രാകൃത’ (ആദി) സൃഷ്ടികളായും സ്മൃതമാണ്. പ്രാകൃതവും വൈകൃതവും ചേർന്നതും ‘കൗമാര’ സർഗവും—ഇവയെ ഒൻപതാം സർഗമായി സ്മരിക്കുന്നു.

Verse 40

इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः । प्राकृताः वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः ॥ इत्येते कथिताः सर्गाः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ २.३९ ॥

ഇങ്ങനെ പ്രജാപതിയുടെ ഒൻപതു സർഗങ്ങൾ വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടു—പ്രാകൃതവും വൈകൃതവും ലോകത്തിന്റെ മൂലഹേതുക്കൾ. ഇങ്ങനെ സർഗങ്ങൾ പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു; ഇനി എന്താണ് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?

Verse 41

धरण्युवाच । नवधा सृष्टिरुत्पन्ना ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कथं सा ववृधे देव एतन्मे कथयाच्युत ॥ २.४० ॥

ധര പറഞ്ഞു—അവ്യക്തജന്മനായ ബ്രഹ്മയിൽ നിന്നാണ് ഈ നവധാ സൃഷ്ടി ഉദ്ഭവിച്ചത്. ഹേ ദേവാ, അത് എങ്ങനെ വളർന്നു വ്യാപിച്ചു? ഹേ അച്യുതാ, ഇത് എനിക്ക് പറയുക.

Verse 42

श्रीवराह उवाच । प्रथमं ब्रह्मणा सृष्टा रुद्राद्यास्तु तपोधनाः । सनकादयस्ततः सृष्टा मरीच्यादय एव च ॥ २.४१ ॥

ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ആദ്യം ബ്രഹ്മാവ് രുദ്രാദിയായ തപോധനന്മാരെ (തപസ്സിൽ സമ്പന്നരായവരെ) സൃഷ്ടിച്ചു. തുടർന്ന് സനകാദികളും, അതുപോലെ മരീച്യാദികളും സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 43

मरीचिरत्रिश्च तथा अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्च महातेजाः प्रचेता भृगुरेव च । नारदो दशमश्चैव वसिष्ठश्च महातपाः ॥ २.४२ ॥

മരീചി, അത്രി, അങ്ങിരസ്, പുലഹ, ക്രതു; മഹാതേജസ്സുള്ള പുലസ്ത്യ; പ്രചേതാ, ഭൃഗു എന്നിവരും; പത്താമനായ നാരദൻ; മഹാതപസ്വിയായ വസിഷ്ഠനും.

Verse 44

सनकादयो निवृत्त्याख्ये तेन धर्मे प्रयोजिताः । प्रवृत्त्याख्ये मरीच्याद्या मुक्त्वैकं नारदं मुनिम् ॥ २.४३ ॥

സനകാദി ഋഷിമാരെ അദ്ദേഹം ‘നിവൃത്തി’ എന്ന ധർമ്മത്തിൽ നിയോഗിച്ചു. മരീചി മുതലായ ഋഷിമാരെ ‘പ്രവൃത്തി’ ധർമ്മത്തിൽ നിയോഗിച്ചു; മുനി നാരദനെ മാത്രം ഒഴിവാക്കി.

Verse 45

योऽसौ प्रजापतिस्त्वाद्यो दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः । तस्यादौ तत्र वंशेन जगदेतच्चराचरम् ॥ २.४४ ॥

വലതുകൈയിലെ അങ്കുഷ്ഠത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച ആ ആദി പ്രജാപതി—ആദിയിൽ അവനിൽ നിന്നുമും അവന്റെ വംശപരമ്പരയിലൂടെയും ഈ സമസ്ത ചരാചര ലോകം ഉദ്ഭവിച്ചു.

Verse 46

देवाश्च दानवाश्चैव गन्धर्वोरगपक्षिणः । सर्वे दक्षस्य कन्यासु जाताः परमधार्मिकाः ॥ २.४५ ॥

ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും ഗന്ധർവ്വന്മാരും നാഗങ്ങളും പക്ഷികളും—ഇവരൊക്കെയും ദക്ഷന്റെ പുത്രിമാരിൽ നിന്നു ജനിച്ചു; പരമധാർമ്മികരെന്നു വർണ്ണിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 47

योऽसौ रुद्रेति विख्यातः पुत्रः क्रोधसमुद्भवः । भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेष्ठिनः ॥ २.४६ ॥

‘രുദ്രൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ ആ പുത്രൻ ക്രോധത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചു—പരമേഷ്ഠിയുടെ ലലാട്ടത്തിൽ ഭ്രൂകുടി ചുളിഞ്ഞുണ്ടായ വളഞ്ഞ ചുരുളിൽ നിന്നു.

Verse 48

अर्द्धनारीनरवपुः प्रचण्डोऽतिभयङ्करः । विभजात्मानमित्युक्तो ब्रह्मणाऽन्तर्दधे पुनः ॥ २.४७ ॥

അർദ്ധം സ്ത്രീയും അർദ്ധം പുരുഷനും ആയ ദേഹത്തോടെ, പ്രചണ്ഡനും അതിഭയങ്കരനും ആയ അവനോട് ബ്രഹ്മാവ് ‘സ്വയം വിഭജിക്ക’ എന്നു കല്പിച്ചതോടെ അവൻ വീണ്ടും അന്തർധാനം ചെയ്തു.

Verse 49

तथोक्तोऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं चकार सः । बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा च सः । ततस्त्वेकादश ख्याता रुद्रा ब्रह्मसमुद्भवाः ॥ २.४८ ॥

ഇങ്ങനെ ഉപദേശിക്കപ്പെട്ട അവൻ സ്വയം രണ്ടായി—സ്ത്രീത്വവും പുരുഷത്വവും—ആക്കി. പിന്നെ പുരുഷതത്ത്വത്തെ പത്ത് ഭാഗങ്ങളായും ഒരൊറ്റ ഭാഗമായും വിഭജിച്ചു. അതിൽ നിന്നാണ് ബ്രഹ്മസംബവമായ ഏകാദശ രുദ്രന്മാർ പ്രസിദ്ധരായത്.

Verse 50

अयमुद्देशतः प्रोक्तो रुद्रसर्गो मयाऽनघे । इदानीं युगमाहात्म्यं कथयामि समासतः ॥ २.४९ ॥

ഹേ അനഘേ! രുദ്രസൃഷ്ടിയെ ഞാൻ സംക്ഷേപമായി പറഞ്ഞു. ഇനി യುಗങ്ങളുടെ മഹാത്മ്യം ഞാൻ സമാസമായി വിവരിക്കുന്നു.

Verse 51

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्चेति चतुर्युगम् । एतस्मिन्ये महासत्त्वा राजानो भूरिदक्षिणाः । देवासुराश्च यं चक्रुर्धर्मं कर्म च तच्छृणु ॥ २.५० ॥

കൃതം, ത്രേതാ, ദ്വാപരം, കലിചെയ്തി—ഇവയാണ് ചതുര്യുഗം. ഈ ചക്രത്തിൽ മഹാസത്ത്വമുള്ള, ധാരാളം ദാനദക്ഷിണ നൽകുന്ന രാജാക്കന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നു. ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും സ്ഥാപിച്ച ധർമ്മവും കർമാചാരവും കേൾക്കുക.

Verse 52

आसीत् प्रथमकल्पे तु मनुः स्वायम्भुवः पुरा । तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे अतिमानुषचेष्टितम् । प्रियव्रतोत्तानपादनामानं धर्मवत्सलम् ॥ २.५१ ॥

ആദ്യ കല്പത്തിൽ പുരാതനകാലത്ത് സ്വായംഭുവ മനു ഉണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന് സാധാരണ മനുഷ്യപരിധിയെ അതിക്രമിക്കുന്ന പ്രവർത്തികളാൽ വിശിഷ്ടരായ രണ്ട് പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു—പ്രിയവ്രതനും ഉത്താനപാദനും—ഇരുവരും ധർമ്മസ്നേഹികളായിരുന്നു.

Verse 53

तत्र प्रियव्रतो राजा महायज्वा तपोबलः । स चेष्ट्वा विविधैर्यज्ञैर्विपुलैर्भूरिदक्षिणैः ॥ २.५२ ॥

അവിടെ രാജാവ് പ്രിയവ്രതൻ മഹായജ്ഞകർതാവും തപോബലസമ്പന്നനും ആയിരുന്നു. അദ്ദേഹം വിവിധവിധമായ വിപുല യജ്ഞങ്ങൾ ധാരാളം ദാനദക്ഷിണയോടെ അനുഷ്ഠിച്ച്, വിധിപൂർവം മുന്നോട്ട് പ്രവർത്തിച്ചു.

Verse 54

सप्तद्वीपेषु संस्थाप्य भरतादीन् सुतान् निजान् । स्वयँ विशालां वरदां गत्वा तेपे महत् तपः ॥ २.५३ ॥

സപ്തദ്വീപങ്ങളിൽ ഭരതാദി തന്റെ പുത്രന്മാരെ സ്ഥാപിച്ച്, അദ്ദേഹം സ്വയം വരദായിനിയായ വിശാലയിലേക്കു പോയി മഹത്തായ തപസ് ചെയ്തു।

Verse 55

तस्मिन् स्थितस्य तपसि राज्ञो वै चक्रवर्त्तिनः । उपेयाद् नारदस्तत्र दिदृक्षुर्धर्मचारिणम् ॥ २.५४ ॥

ആ ചക്രവർത്തി രാജാവ് തപസ്സിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ധർമ്മാചാരിയെ കാണുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് നാരദൻ അവിടെ എത്തി।

Verse 56

स दृष्ट्वा नारदं व्योम्नि ज्वलद्भास्करतेजसम् । अभ्युत्थानेन राजेन्द्र उत्तस्थौ हर्षितस्तदा ॥ २.५५ ॥

ആകാശത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യതേജസ്സുപോലെ ദീപ്തനായ നാരദനെ കണ്ടപ്പോൾ, രാജേന്ദ്രൻ ഹർഷത്തോടെ ഉടൻ എഴുന്നേറ്റ് ആദരപൂർവ്വം അഭ്യുത്ഥാനം ചെയ്തു।

Verse 57

तस्यासनं च पाद्यं च सम्यक् तस्य निवेद्य वै । स्वागतातिभिरालापैः परस्परमवोचताम् । कथान्ते नारदं राजा पप्रच्छ ब्रह्मवादिनम् ॥ २.५६ ॥

രാജാവ് യഥാവിധി ആസനവും പാദ്യവും സമർപ്പിച്ചു; തുടർന്ന് സ്വാഗതാതിഥ്യവചനങ്ങളോടെ പരസ്പരം സംഭാഷിച്ചു. സംഭാഷണാന്തത്തിൽ രാജാവ് ബ്രഹ്മവാദിയായ നാരദനോട് ചോദിച്ചു।

Verse 58

प्रियव्रत उवाच । भगवन् किञ्चिदाश्चर्यमेतस्मिन् कृतसंज्ञिते । युगे दृष्टं श्रुतं वापि तन्मे कथय नारद ॥ २.५७ ॥

പ്രിയവ്രതൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ! കൃത (സത്യ) യുഗമെന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ കാലത്ത് എന്തെങ്കിലും അത്ഭുതം കണ്ടതോ കേട്ടതോ ഉണ്ടെങ്കിൽ, നാരദാ, അത് എനിക്ക് പറയുക।

Verse 59

नारद उवाच । आश्चर्यमेकं दृष्टं मे तच्छृणुष्व प्रियव्रत । ह्यस्तनेऽहनि राजेन्द्र श्वेताख्यं गतवानहम् । द्वीपं तत्र सरो दृष्टं फुल्लपङ्कजमालिनम् ॥ २.५८ ॥

നാരദൻ പറഞ്ഞു—പ്രിയവ്രതാ, ഞാൻ ഒരു അത്ഭുതം കണ്ടു; അത് കേൾക്കുക. രാജേന്ദ്രാ, ഇന്നലെ ഞാൻ ‘ശ്വേത’ എന്ന ദ്വീപിലേക്കു പോയി; അവിടെ പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞ താമരമാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഒരു സരോവർ ഞാൻ കണ്ടു.

Verse 60

सरसस्तस्य तीरे तु कुमारिं पृथुलोचनाम् । दृष्ट्वाहं विस्मयापन्नस्तां कन्यामायतॆक्षणाम् ॥ २.५९ ॥

ആ സരോവരത്തിന്റെ തീരത്ത് വിശാലനേത്രങ്ങളുള്ള ഒരു കുമാരിയെ—ദീർഘദൃഷ്ടിയുള്ള ആ കന്യയെ—കണ്ട് ഞാൻ അത്ഭുതത്തിൽ മുങ്ങി.

Verse 61

पृच्छितवानस्मि राजेन्द्र तदा मधुरभाषिणीम् । का असि भद्रे कथं वा असि किं वा कार्यमिह त्वया । कर्तव्यं चारुसर्वाङ्गि तन्ममाचक्ष्व शोभने ॥ २.६० ॥

രാജേന്ദ്രാ, അപ്പോൾ ഞാൻ ആ മധുരഭാഷിണിയോട് ചോദിച്ചു—‘ഭദ്രേ, നീ ആരാണ്? സുഖമാണോ? ഇവിടെ നിനക്കുള്ള കാര്യമെന്ത്? ശോഭനേ, സുന്ദരാവയവങ്ങളുള്ളവളേ, ചെയ്യേണ്ടത് എനിക്കു പറയുക.’

Verse 62

एवमुक्ता मया सा हि मां दृष्ट्वाऽनिमिषेक्षणा । स्मृत्वा तूष्णीं स्थिता यावत् तावन्मे ज्ञानमुत्तमम् ॥ २.६१ ॥

ഞാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവൾ—കണ്ണിമയ്ക്കാതെ എന്നെ നോക്കി—സ്മരിച്ചു എത്രനേരം മൗനമായി നിന്നുവോ, അത്രനേരം എന്റെ ഉള്ളിൽ ഉത്തമജ്ഞാനം പ്രകാശിച്ചു നിന്നു.

Verse 63

विस्मृतं सर्ववेदाश्च सर्वशास्त्राणि चैव ह । योगशास्त्राणि शिक्षाश्च वेदानां स्मृतयस्तथा ॥ २.६२ ॥

അപ്പോൾ എനിക്ക് എല്ലാ വേദങ്ങളും എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളും മറന്നുപോയി; യോഗശാസ്ത്രങ്ങൾ, ശിക്ഷാ (ഉച്ചാരണശാസ്ത്രം) കൂടാതെ വേദബന്ധിത സ്മൃതികളും—എല്ലാം വിസ്മൃതമായി.

Verse 64

सर्वं दृष्ट्वैव मे राजन् कुमार्यापहृतं क्षणात् । ततोऽहं विस्मयार्विष्टश्चिन्ताशोकसमन्वितः ॥ २.६३ ॥

ഹേ രാജാവേ, എല്ലാം കണ്ട ഉടനെ കന്യ ഒരു ക്ഷണത്തിൽ അപഹരിക്കപ്പെട്ടതായി ഞാൻ അറിഞ്ഞു. തുടർന്ന് ഞാൻ അത്ഭുതത്തിൽ മുങ്ങി, ചിന്തയും ശോകവും നിറഞ്ഞവനായി.

Verse 65

तामेव शरणं गत्वा यावत् पश्यामि पार्थिव । तावद् दिव्यः पुमांस्तस्याः शरीरे समदृश्यत ॥ २.६४ ॥

ഹേ പാർത്ഥിവാ, അവളെയേ ശരണം പ്രാപിച്ച് ഞാൻ എത്രനേരം നോക്കിയിരുന്നുവോ, അത്രനേരം അവളുടെ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ ഒരു ദിവ്യപുരുഷൻ പ്രത്യക്ഷമായി കാണപ്പെട്ടു.

Verse 66

तस्यापि पांसो हृदये त्वपरस्तस्य चोरसि । अन्यो रक्तेक्षणः श्रीमान् द्वादशादित्यसन्निभः ॥ २.६५ ॥

അവന്റെ ഹൃദയത്തിലും പിന്നെയും അവന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തിലും മറ്റൊരാൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള, ശ്രീമാൻ, ദ്വാദശ ആദിത്യന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തിമാൻ।

Verse 67

एवं दृष्ट्वा पुमांसोऽत्र त्रयः कन्याशरीरगाः । क्षणेन तत्र कन्यैका न तान् पश्यामि सुव्रते ॥ २.६६ ॥

ഇങ്ങനെ കണ്ടപ്പോൾ, ഇവിടെ കന്യകളുടെ ശരീരങ്ങളിൽ മൂന്നു പുരുഷന്മാർ പ്രവേശിച്ചിരുന്നുവെന്ന് ഞാൻ ഗ്രഹിച്ചു. പിന്നെ ഒരു ക്ഷണത്തിൽ അവിടെ ഒരു കന്യ മാത്രം ശേഷിച്ചു; ഹേ സുവ്രതേ, അവരെ ഇനി ഞാൻ കാണുന്നില്ല.

Verse 68

ततः पृष्टा मया देवी सा कुमारी कथं मम । वेदाः नष्टा ममाचक्ष्व भद्रे तन्नाशकारणम् ॥ २.६७ ॥

പിന്നീട് ഞാൻ ആ ദേവിയോട് ചോദിച്ചു—“ഹേ ഭദ്രേ, നീ ആ കന്യ എനിക്കുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു? എന്റെ വേദങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെട്ടു; അവ നശിച്ചതിന്റെ കാരണം എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരിക.”

Verse 69

कन्योवाच । माता अहं सर्ववेदानां सावित्री नाम नामतः । मां न जानासि येन त्वं ततो वेदा हृतास्तव ॥ २.६८ ॥

കന്യ പറഞ്ഞു—ഞാൻ സർവ്വവേദങ്ങളുടെ മാതാവാണ്; നാമതഃ എന്റെ പേര് സാവിത്രി. നീ എന്നെ അറിയാത്തതിനാൽ നിന്റെ വേദങ്ങൾ അപഹരിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 70

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥ ६९ ॥

അവൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഹേ രാജൻ, തപസ്സിന്റെ ധനമായ തപോധന, അവൾ വിസ്മയത്തോടെ ചോദിച്ചു—“ഇവർ ആരായ പുരുഷന്മാർ? ഹേ ശോഭനേ, ഇത് പറയുക.”

Verse 71

कन्योवाच य एष मच्छरीरस्थः सर्वाङ्गैश्चारुलोचनः । एष ऋग्वेदनामा तु देवो नारायणः स्वयम् । वह्निभूतो दहत्याशु पापान्युच्चारणादनु ॥ २.७० ॥

കന്യ പറഞ്ഞു—എന്റെ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ വസിക്കുന്നവൻ, സർവ്വാംഗങ്ങളിലും മനോഹരനും സുന്ദരനേത്രനും ആയവൻ; അവൻ തന്നെയാണ് ‘ഋഗ്വേദ’ നാമധാരിയായ ദേവൻ, സ്വയം നാരായണൻ. അഗ്നിരൂപനായി ഉച്ചാരണഫലമായി പാപങ്ങളെ വേഗത്തിൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 72

एतस्य हृदये योऽयं दृष्ट आसीत् त्वयात्मजः । स यजुर्वेदरूपेण स्थितो ब्रह्मा महाबलः ॥ २.७१ ॥

ഇവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നീ കണ്ട ആ പുത്രൻ—അവൻ മഹാബലനായ ബ്രഹ്മാ, യജുര്‍വേദരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 73

तस्याप्युरसि संविष्टो य एष शुचिरुज्ज्वलः । स सामवेदनामा तु रुद्ररूपी व्यवस्थितः । एष आदित्यवत् पापान्याशु नाशयते स्मृतः ॥ २.७२ ॥

അവന്റെ ഉരസ്സിൽ ആസീനനായ ഈ ശുദ്ധനും ദീപ്തനുമായവൻ ‘സാമവേദ’ നാമധാരിയായി രുദ്രരൂപത്തിൽ സ്ഥാപിതനാണ്. അവനെ സ്മരിച്ചാൽ സൂര്യനെപ്പോലെ പാപങ്ങളെ വേഗത്തിൽ നശിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 74

एते त्रयो महावेदाः ब्रह्मन् देवास्त्रयः स्मृताः । एते वर्णा अकाराद्याः सवनान्यत्र वै द्विज ॥ २.७३ ॥

ഹേ ബ്രഹ്മൻ! ഇവ മൂന്നു മഹാവേദങ്ങളും മൂന്നു ദേവതകളും എന്നു സ്മൃതിയിൽ പ്രസിദ്ധം. ഹേ ദ്വിജ! ഇവിടെ ‘അ’ മുതൽ ആരംഭിക്കുന്ന വർണവർഗങ്ങളും സവനങ്ങളും (യജ്ഞസവനം) ഇതുതന്നെ.

Verse 75

एतत्सर्वं समासेन कथितं ते द्विजोत्तम । गृहीणा वेदान् शास्त्राणि सर्वज्ञत्वं च नारद ॥ २.७४ ॥

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ഇതെല്ലാം നിനക്കു സംക്ഷേപമായി പറഞ്ഞു. ഹേ നാരദാ! വേദങ്ങളും ശാസ്ത്രങ്ങളും കൂടാതെ സർവ്വജ്ഞതയും സ്വീകരിക്കു.

Verse 76

एतस्मिन् वेदसरसि स्नानं कुरु महाव्रत । क्रीते स्नानेऽन्यजन्मीयं येन स्मरसि सत्तम ॥ २.७५ ॥

ഹേ മഹാവ്രതധാരീ! ഈ വേദസാര സരോവരത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുക. സ്നാനം പൂർത്തിയായാൽ, ഹേ സത്തമാ! നീ മറ്റൊരു ജന്മത്തിലെ കാര്യങ്ങൾ സ്മരിക്കും.

Verse 77

एवमुक्त्वा तिरोभावं गता कन्या नराधिप । अहं तत्र कृतस्नानस् त्वां दिदृक्षुरिहागतः ॥ २.७६ ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ കന്യക, ഹേ നരാധിപാ! അപ്രത്യക്ഷയായി. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് നിന്നെ കാണുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു ഞാൻ ഇവിടെ വന്നു.

Verse 78

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥

അവൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഹേ രാജാവേ, തപോധനനായ ഋഷി വിസ്മയത്തോടെ ചോദിച്ചു—“ഇവർ ആരാണ്? ഹേ ശോഭനേ, ഇത് പറയുക.”