Adhyaya 2: Cosmogony and the Ninefold Creation: Rudra’s Origin and the Prelude to the Sāvitrī–Veda Narrative

Verse 1

सूत उवाच । ततस्तुष्टो हरिर्भक्त्या धरण्यात्मशरीरगाम् । मायां प्रकाश्य तेनैव स्थितो वाराहमूर्त्तिना ॥ २.१ ॥

సూతుడు అన్నాడు— అప్పుడు భక్తితో తృప్తి చెందిన హరి, తన స్వదేహమే అయిన భూమి విషయమై తన మాయను ప్రకాశింపజేసి, అదే శక్తితో వరాహమూర్తిగా స్థితుడై ఉన్నాడు.

Verse 2

जगाद किं ते सुश्रोणि प्रश्नमेनं सुदुर्लभम् । कथयामि पुराणस्य विषयं सर्वशास्त्रतः ॥ २.२ ॥

అతడు అన్నాడు— ఓ సుశ్రోణి, నీ ఈ అత్యంత దుర్లభమైన ప్రశ్న ఏమిటి? నేను సమస్త శాస్త్రాలకు అనుగుణంగా పురాణ విషయాన్ని వివరిస్తాను.

Verse 3

पुराणानां हि सर्वेषामयं साधारणः स्मृतः । श्लोकं धराणि निश्चित्य निःशेषं त्वं पुनः श्रृणु ॥ २.३ ॥

ఎందుకంటే సమస్త పురాణాలలో ఇది సాధారణ సూత్రంగా స్మరించబడింది. కాబట్టి, ఓ ధరణీ, ఈ శ్లోకాన్ని నిర్ధారించుకొని, మళ్లీ పూర్తిగా—ఏమీ మిగలకుండా—విను.

Verse 4

श्रीवराह उवाच । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ २.४ ॥

శ్రీవరాహుడు పలికెను—సర్గము, ప్రతిసర్గము, వంశము, మన్వంతరములు, వంశానుచరితము—ఇవే పురాణానికి పంచలక్షణములు।

Verse 5

आदिसर्गमहं तावत् कथयामि वरानने । यस्मादारभ्य देवानां राज्ञां चरितमेव च । ज्ञायते चतुरंशश्च परमात्मा सनातनः ॥ २.५ ॥

ఓ వరాననే! ఇప్పుడు నేను ఆదిసర్గాన్ని వివరిస్తాను; దాని ఆరంభం నుంచే దేవులూ రాజులూ గాథలు గ్రహించబడతాయి, అలాగే సనాతన పరమాత్ముని చతురంశమూ తెలిసివస్తుంది।

Verse 6

आदावहं व्योम महत् ततोऽणुं—रेकैव मत्तः प्रबभूव बुद्धिः । त्रिधा तु सा सत्त्व-रजस्-तमोभिः पृथक्पृथक्तत्त्व-रूपैरुपेता ॥ २.६ ॥

ఆదిలో నేను వ్యోమము (ఆకాశము) అయ్యాను; తరువాత మహత్తత్త్వము, ఆపై అణువు. నన్నుంచే ఒకే బుద్ధి ఉద్భవించింది; అది సత్త్వ-రజస్-తమస్ గుణాలతో త్రివిధమై, వేర్వేరు తత్త్వరూపాలతో యుక్తమైంది।

Verse 7

तस्मिंस्त्रिकेऽहं तमसो महान् स सदोच्यते सर्वविदां प्रधानः । उतस्मादपि क्षेत्रविदूर्जितोऽभूद् बभूव बुद्धिस्तु ततो बभूव ॥ २.७ ॥

ఆ త్రయంలో నేను తమస్సు నుండి ఉద్భవించిన ‘మహాన్’ అని పిలువబడుతాను; ‘సత్’ అని కూడా, సర్వవిదులలో అగ్రగణ్యుడనని చెప్పబడుతాను. దానినుంచి శక్తిసంపన్నమైన క్షేత్రజ్ఞుడు ఉద్భవించాడు; ఆపై బుద్ధి జన్మించింది।

Verse 8

तस्मात्तु तेभ्यः श्रवणादिहेतवस् ततोऽक्षमाला जगतो व्यवस्थिताः । भूतैर्गतैरेव च पिण्डमूर्तिर् मया भद्रे विहिता त्वात्मनैव ॥ २.८ ॥

అందువల్ల ఆ తత్త్వాల నుంచే శ్రవణాది ఇంద్రియాల కారణాలు ఉద్భవిస్తాయి; తదనంతరం జగత్తు యొక్క సమష్టి సమాహారం క్రమబద్ధమవుతుంది. ఓ భద్రే! భూతాల గమనంతో ఏర్పడిన ఈ పిండమూర్తిని నేను నీ స్వాత్మస్వరూపముచేతనే విధించితిని।

Verse 9

शून्यं त्वासीत् तत्र शब्दस्तु खं च तस्माद् वायुस् तत एवाऽनु तेजः । तस्माद् आपस् तत एवाऽनु देवि मया सृष्टा भवती भूतधात्री ॥ २.९ ॥

ఆదిలో అక్కడ శూన్యతే ఉండెను; అందులో శబ్దమూ ఆకాశమూ ఉద్భవించెను. దానినుండి వాయువు పుట్టెను, తదనంతరం తేజస్సు (అగ్ని) ఉద్భవించెను. దానినుండి జలములు పుట్టెను; ఆపై, ఓ దేవీ, భూతధాత్రి అయిన నిన్ను నేను సృష్టించితిని।

Verse 10

योगे पृथिव्या जलवत् ततोऽपि सबुद्बुदं कललं त्वण्डमेव । तस्मिन् प्रवृत्ते द्विगतेऽहमासीदापोमयश्चात्मनात्मानमादौ ॥ २.१० ॥

యోగస్థితిలో పృథివి జలమువలె అయెను; అప్పుడు బుడగలతో నిండిన ఘన కలలం—అదే అండము (బ్రహ్మాండము)—ఉద్భవించెను. అది ప్రవృత్తమై ద్విధా అయినప్పుడు, ఆదిలో నేను జలమయుడనై, నా ఆత్మశక్తితోనే నన్ను స్థాపించుకొని ఉన్నితిని।

Verse 11

सृष्ट्वा नारास्ता अथो तत्र चाहं येन स्यान्मे नाम नारायणेतिः । कल्पे कल्पे तत्र संयामि भूयः सुप्तस्य मे नाभिजः स्याद्यथाद्यः ॥ २.११ ॥

‘నారాః’ అనగా జలములను సృష్టించి, నా నామము ‘నారాయణ’ అగుటకై నేను అక్కడే నివసించితిని. ప్రతి కల్పమున నేను అక్కడే మళ్లీ సంహారము/సంయమనము చేయుదును; యోగనిద్రలో శయనించుచున్న నా నాభి నుండి పద్మజుడు (బ్రహ్మ) ఆదివలె ఉద్భవించును।

Verse 12

एवंभूतस्य मे देवि नाभिपद्मे चतुर्मुखः । उत्तस्थौ स मया प्रोक्तः प्रजाः सृज महामते ॥ २.१२ ॥

ఓ దేవీ, నేను అటువంటి స్థితిలో ఉండగా నా నాభిపద్మముపై చతుర్ముఖుడు (బ్రహ్మ) లేచి నిలిచెను. నేను అతనితో—“ఓ మహామతీ, ప్రజలను సృష్టించుము” అని పలికితిని।

Verse 13

एवमुक्त्वा तिरोभावं गतोऽहं सोऽपि चिन्तयन् । आस्ते यावज्जगद्धात्री नाध्यगच्छत किञ्चन ॥ २.१३ ॥

ఇట్లు పలికి నేను అంతర్ధానమై పోయితిని; అతడును ఆలోచనలో లీనమై అక్కడే నిలిచెను. జగద్ధాత్రి (కాలపరిమితి) ఉన్నంతకాలము అతడు ఏ నిర్ణయమునకును చేరలేకపోయెను।

Verse 14

तावत् तस्य महारोषो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। सम्भूय तेन बालः स्यादङ्के रोषात्मसम्भवः॥ २.१४ ॥

అప్పుడు అవ్యక్తజన్ముడైన బ్రహ్ముని మహారోషము మూర్తిమంతమై; ఆ రోషతత్త్వమునుండి ఆయన ఒడిలో ఒక బాలుడు జన్మించాడు।

Verse 15

यो रुदन् वारितस्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । ब्रवीति नाम मे देहि तस्य रुद्रेति सो ददौ ॥ २.१५ ॥

అతడు ఏడుస్తుండగా అవ్యక్తమూర్తియైన బ్రహ్ముడు అతనిని ఆపాడు. అతడు, “నాకు పేరు ఇవ్వండి” అన్నాడు. అప్పుడు బ్రహ్ముడు అతనికి “రుద్ర” అనే నామం ఇచ్చాడు।

Verse 16

सोऽपि तेन सृजस्वेति प्रोक्तो लोकमिमं शुभे । अशक्तः सोऽथ सलिले ममज्ज तपसे धृतः ॥ २.१६ ॥

హే శుభే, అతనితో “ఈ లోకాన్ని సృష్టించు” అని చెప్పబడినప్పటికీ అతడు అసమర్థుడయ్యాడు; అప్పుడు తపస్సులో స్థిరుడై జలంలో మునిగిపోయాడు।

Verse 17

तस्मिन् सलिलमग्ने तु पुनरन्यं प्रजापतिम् । ब्रह्मा ससर्ज भूतेषु दक्षिणाङ्गुष्ठतो वरम् ॥ वामे चैव तथाङ्गुष्ठे तस्य पत्नीमथासृजत् ॥ २.१७ ॥

ఆ జలంలో (సృష్టి) మునిగినప్పుడు బ్రహ్ముడు మళ్లీ భూతజాతిలో మరో ప్రజాపతిని సృష్టించాడు—కుడి బొటనవేలి నుండి శ్రేష్ఠుడిని, ఎడమ బొటనవేలి నుండి అతని భార్యను సృష్టించాడు।

Verse 18

स तस्यां जनयामास मनुं स्वायम्भुवं प्रभुः । तस्मात् संभाविता सृष्टिः प्रजानां ब्रह्मणा पुरा ॥ २.१८ ॥

ఆ ప్రభువు ఆమె గర్భంలో స్వాయంభువ మనువును జన్మింపజేశాడు; అతనినుండే పూర్వకాలంలో బ్రహ్ముడు ప్రజాసృష్టిని ప్రవహింపజేశాడు।

Verse 19

धरण्युवाच । विस्तरेण ममाचक्ष्व आदिसर्गं सुरेश्वर । ब्रह्मा नारायणाख्योऽयं कल्पादौ चाभवद् यथा ॥ २.१९ ॥

ధరణి పలికెను—హే సురేశ్వరా, ఆదిసృష్టిని నాకు విస్తారంగా వివరించుము; కల్పారంభంలో ఈ బ్రహ్మ ‘నారాయణ’ అనే నామంతో ఎలా ప్రసిద్ధుడయ్యెను?

Verse 20

श्रीभगवानुवाच । ससर्ज सर्वभूतानि यथा नारायणात्मकः । कथ्यमानं मया देवि तदशेषं क्षिते शृणु ॥ २.२० ॥

శ్రీభగవానుడు పలికెను—నారాయణాత్మక తత్త్వానుసారంగా, నారాయణస్వరూపుడై ఆయన సమస్త భూతములను సృష్టించెను. హే దేవి, హే క్షితీ, నేను చెప్పుచున్నదంతా సంపూర్ణంగా వినుము.

Verse 21

गतकल्पावसाने तु निशि सुप्तोत्थितः शुभे । सत्त्वोद्रिक्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत ॥ २.२१ ॥

గత కల్పాంతంలో, హే శుభే, రాత్రి నిద్ర నుండి మేల్కొని, సత్త్వగుణం అధికమైయుండగా బ్రహ్ముడు అప్పుడు లోకాన్ని శూన్యంగా చూచెను.

Verse 22

नारायणः परोऽचिन्त्यः पराणामपि पूर्वजः । ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसम्भवः ॥ २.२२ ॥

నారాయణుడు పరముడు, అచింత్యుడు, పరములకూ పూర్వజుడు; బ్రహ్మస్వరూపుడైన అనాది భగవానుడు, సమస్తానికి కారణభూతుడు.

Verse 23

इदं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥ २.२३ ॥

ఇక్కడ నారాయణుని ఉద్దేశించి ఈ శ్లోకమును కూడా ఉదాహరిస్తారు—“బ్రహ్మస్వరూపుడైన దేవుడు, జగత్తుకు ఉద్భవమూ లయమూ ఆయనే.”

Verse 24

आपो नाराः इति प्रोक्ताः आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥ २.२४ ॥

జలములు ‘నారాః’ అని చెప్పబడినవి; నిజముగా జలములు నరుని సంతానమని ప్రసిద్ధం. పూర్వం అవే ఆయనకు ‘అయనం’ (నివాసం) కావడంతో ఆయన ‘నారాయణుడు’గా స్మరింపబడెను.

Verse 25

सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः ॥ २.२५ ॥

పూర్వకాలంలో కల్పారంభములలో వలె ఆయన సృష్టిని చింతించుచుండగా, స్పష్టబుద్ధికి ముందే ఆయనకు తమోమయ స్థితి ప్రాదుర్భవించింది.

Verse 26

तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः । अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥ २.२६ ॥

తమస్సు, మోహము, మహామోహము, ‘తామిస్ర’ మరియు ‘అంధ’ అని పిలువబడే స్థితి—అవిద్య యొక్క ఈ ఐదు-పర్వాల రూపం ఆ మహాత్ముని నుండి ప్రాదుర్భవించింది.

Verse 27

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् । बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकोः । स मुख्यसर्गो विज्ञेयः सर्गविद्भिर्विचक्षणैः ॥ २.२७ ॥

ధ్యానించుచున్నప్పటికీ ప్రత్యక్ష బోధ లేని, బాహ్యాంతరములలో ప్రకాశం లేని, స్వభావం ఆవృతమైన, జడత్వ లక్షణముగల సృష్టి ఐదు విధములుగా స్థితమై ఉంది. సృష్టితత్త్వాన్ని తెలిసిన వివేకులు దీనిని ‘ముఖ్యసర్గం’గా గ్రహించాలి.

Verse 28

पुनरन्यदभूत् तस्य ध्यायतः सर्गमुत्तमम्। तिर्यक्स्रोतस्तु वै यस्मात् तिर्यक्स्रोतस्तु वै स्मृतः॥ २.२८ ॥

తర్వాత ఆయన ఉత్తమ సృష్టిని ధ్యానించుచుండగా మరొక వర్గం ప్రాదుర్భవించింది. దాని ‘స్రోతస్’ తిర్యక్ (అడ్డంగా) ప్రవహించుటవలన అది ‘తిర్యక్స్రోతస్’గా స్మరింపబడుతుంది.

Verse 29

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणस्तु ते। तमप्यसाधकं मत्वा तिर्यक्स्रोतं चतुर्मुखः॥ २.२९ ॥

పశువులు మొదలైన జీవులు ప్రసిద్ధులు; వారు నిజంగా విపథాన్ని గ్రహించువారు. ఆ స్థితిని కూడా అసాధకమని భావించి చతుర్ముఖ బ్రహ్ముడు వారిని ‘తిర్యక్స్రోతస్’ (అడ్డ ప్రవాహం)గా వర్గీకరించాడు।

Verse 30

ऊर्ध्वस्रोतस्त्रिधा यस्तु सात्त्विको धर्मवर्तनः । ततोऽर्ध्वचारीणो देवाः सर्वगर्भसमुद्भवाः ॥ २.३० ॥

‘ఊర్ధ్వస్రోతస్’ అనే వర్గం త్రివిధంగా ఉండి, సాత్త్వికమై ధర్మానుసారంగా ప్రవర్తిస్తుంది. దానినుండే అన్ని గర్భస్థితుల నుండీ జన్మించిన, ఊర్ధ్వగాములైన దేవతలు ఉద్భవిస్తారు.

Verse 31

ते सुखप्रीतिवहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः । तस्मिन् सर्गेऽभवत् प्रीतिर्निष्पद्यन्ते प्रजास्तदा ॥ २.३० ॥

వారు సుఖం, ప్రీతితో సమృద్ధిగా ఉండి, బాహ్యంగా అంతర్గతంగా కూడా ఆవరణలేకుండా (అవరోధరహితంగా) ఉన్నారు. ఆ సృష్టిదశలో ప్రీతి ఉద్భవించి, అప్పుడు ప్రజలు ప్రాకట్యమయ్యారు.

Verse 32

तदा सृष्ट्वाऽन्यसर्गं तु तदा दध्यौ प्रजापतिः । असाधकांस्तु तान् मत्वा मुख्यसर्गादिसंभवान् ॥ २.३१ ॥

అప్పుడు మరో (ద్వితీయ) సృష్టిని సృష్టించి ప్రజాపతి ధ్యానించాడు. ప్రధాన సృష్టి మొదలైన దశల నుండి పుట్టిన వారిని అసాధకులని భావించి మరింత ఆలోచించాడు.

Verse 33

ततः स चिन्तयामास अर्वाक्स्रोतस्तु स प्रभुः । अर्वाक्स्रोतसि चोत्पन्ना मनुष्याः साधका मताः ॥ २.३२ ॥

తర్వాత ఆ ప్రభువు ‘అర్వాక్స్రోతస్’ (క్రిందికి ప్రవహించే ధారా) గురించి ఆలోచించాడు. అర్వాక్స్రోతస్‌లో పుట్టిన మనుష్యులు సాధకులుగా భావించబడతారు.

Verse 34

ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः । तस्मात् तु दुःखः बहुला भूयोभूयश्च कारिणः ॥ २.३३ ॥

ఆ స్థితులు ప్రకాశబహులమైనప్పటికీ తమస్సుతో మిశ్రమమై రజోగుణాధిక్యంగా ఉంటాయి; అందువల్ల అవి మళ్లీ మళ్లీ విస్తారమైన దుఃఖాన్ని కలిగించేవిగా మారుతాయి.

Verse 35

इत्येते कथिताः सर्गाः षडेते सुभगे तव । प्रथमो महतः सर्गस्तन्मात्राणि द्वितीयकः ॥ २.३४ ॥

హే సుభగే! ఈ విధంగా నీకు ఈ ఆరు సర్గాలు చెప్పబడినవి. మొదటిది మహత్తు నుండి ప్రారంభమయ్యే సర్గం; రెండవది తన్మాత్రల సర్గం.

Verse 36

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः ॥ २.३५ ॥

మూడవ సర్గం వైకారికమని, అలాగే ఐంద్రియకము (ఇంద్రియాధారితము) అని స్మరించబడింది. ఈ విధంగా ఈ ప్రాకృత సర్గం బుద్ధిని పూర్వకారణంగా చేసుకొని ప్రదర్శితమవుతుంది.

Verse 37

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्याः वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतश्च यः प्रोक्तस्तैऱ्यक्स्रोतः स उच्यते ॥ २.३६ ॥

నాలుగవ సర్గం ముఖ్యసర్గమని చెప్పబడింది; స్థావరాలు (అచల/వృక్షాదులు) ‘ముఖ్య’మని స్మరించబడతాయి. అలాగే తిర్యక్స్రోతసు (అడ్డంగా ప్రవహించే సృష్టిధార) అని చెప్పబడినదే తైర్యక్స్రోతసు అని పిలవబడుతుంది.

Verse 38

तथोर्ध्वस्रोतसां श्रेष्ठः सप्तमः स तु मानवः । अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः ॥ २.३७ ॥

ఇలా ఊర్ధ్వస్రోతసు జీవుల్లో ఏడవది—అత్యుత్తమమైనది—మనవుడు. ఎనిమిదవ సర్గం అనుగ్రహసర్గం; అది సాత్త్వికమూ తామసమూ అని చెప్పబడింది.

Verse 39

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः । प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः ॥ २.३८ ॥

ఈ ఐదు సర్గాలు ‘వైకృత’ (వికార/పరివర్తిత) సృష్టులుగా స్మృతించబడ్డాయి; మూడు ‘ప్రాకృత’ (ఆది) సృష్టులుగా స్మృతించబడ్డాయి. ప్రాకృత–వైకృత రెండింటి సమాహారం మరియు ‘కౌమార’ సర్గం—ఇవి తొమ్మిదవ సర్గమని స్మృతం.

Verse 40

इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः । प्राकृताः वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः ॥ इत्येते कथिताः सर्गाः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ २.३९ ॥

ఇలా ప్రజాపతికి చెందిన తొమ్మిది సర్గాలు వివరించబడ్డాయి—ప్రాకృతమూ వైకృతమూ జగత్తుకు మూలకారణాలు. ఈ సర్గాలు చెప్పబడినవి; ఇంకేమి వినాలని కోరుకుంటున్నావు?

Verse 41

धरण्युवाच । नवधा सृष्टिरुत्पन्ना ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कथं सा ववृधे देव एतन्मे कथयाच्युत ॥ २.४० ॥

ధరా (భూమి) ఇలా చెప్పింది—అవ్యక్తజన్ముడైన బ్రహ్మ నుండి ఈ నవధా సృష్టి ఉద్భవించింది. ఓ దేవా, అది ఎలా వృద్ధి చెంది విస్తరించింది? ఓ అచ్యుతా, ఇది నాకు చెప్పుము.

Verse 42

श्रीवराह उवाच । प्रथमं ब्रह्मणा सृष्टा रुद्राद्यास्तु तपोधनाः । सनकादयस्ततः सृष्टा मरीच्यादय एव च ॥ २.४१ ॥

శ్రీవరాహుడు పలికెను—మొదట బ్రహ్మ రుద్రాది తపోధనులను (తపస్సు-సంపన్నులను) సృష్టించాడు. ఆ తరువాత సనకాదులు, అలాగే మరీచ్యాదులు సృష్టింపబడ్డారు.

Verse 43

मरीचिरत्रिश्च तथा अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्च महातेजाः प्रचेता भृगुरेव च । नारदो दशमश्चैव वसिष्ठश्च महातपाः ॥ २.४२ ॥

మరీచి, అత్రి, అలాగే అంగిరసు, పులహ, క్రతు; మహాతేజస్సుగల పులస్త్య; ప్రచేతా మరియు భృగు కూడా; పదవుడైన నారదుడు; మరియు మహాతపస్వి వసిష్ఠుడు.

Verse 44

सनकादयो निवृत्त्याख्ये तेन धर्मे प्रयोजिताः । प्रवृत्त्याख्ये मरीच्याद्या मुक्त्वैकं नारदं मुनिम् ॥ २.४३ ॥

సనకాది ఋషులను ఆయన ‘నివృత్తి’ అనే ధర్మంలో నియమించాడు. మరీచి మొదలైన ఋషులను ‘ప్రవృత్తి’ ధర్మంలో నియమించాడు; ముని నారదుని మాత్రమే మినహాయించాడు.

Verse 45

योऽसौ प्रजापतिस्त्वाद्यो दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः । तस्यादौ तत्र वंशेन जगदेतच्चराचरम् ॥ २.४४ ॥

కుడి బొటనవేలి నుండి జన్మించిన ఆ ఆద్య ప్రజాపతి—ఆదిలో అతనినుండి, అతని వంశపరంపర ద్వారా ఈ సమస్త చరాచర జగత్తు ఉద్భవించింది.

Verse 46

देवाश्च दानवाश्चैव गन्धर्वोरगपक्षिणः । सर्वे दक्षस्य कन्यासु जाताः परमधार्मिकाः ॥ २.४५ ॥

దేవులు, దానవులు, గంధర్వులు, నాగులు, పక్షులు—ఇవన్నీ దక్షుని కుమార్తెల నుండి జన్మించాయి; వారు పరమధార్మికులుగా వర్ణింపబడ్డారు.

Verse 47

योऽसौ रुद्रेति विख्यातः पुत्रः क्रोधसमुद्भवः । भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेष्ठिनः ॥ २.४६ ॥

‘రుద్ర’ అని ప్రసిద్ధుడైన ఆ కుమారుడు క్రోధం నుండి ఉద్భవించాడు—పరమేష్ఠి లలాటంలో భ్రూకుటి ముడత పడిన వంకర రేఖ నుండి.

Verse 48

अर्द्धनारीनरवपुः प्रचण्डोऽतिभयङ्करः । विभजात्मानमित्युक्तो ब्रह्मणाऽन्तर्दधे पुनः ॥ २.४७ ॥

అర్ధం స్త్రీ, అర్ధం పురుష రూపంతో, ప్రచండుడై అత్యంత భయంకరుడైన అతనిని బ్రహ్మ ‘నీ స్వరూపాన్ని విభజించుకో’ అని ఆజ్ఞాపించగా, అతడు మళ్లీ అంతర్ధానమయ్యాడు.

Verse 49

तथोक्तोऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं चकार सः । बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा च सः । ततस्त्वेकादश ख्याता रुद्रा ब्रह्मसमुद्भवाः ॥ २.४८ ॥

ఇలా ఉపదేశింపబడిన అతడు తనను తాను ద్విధా చేసుకొని స్త్రీత్వమును పురుషత్వమును ఏర్పరచుకున్నాడు. తరువాత పురుషతత్త్వాన్ని పది భాగాలుగా, అలాగే ఒక భాగంగా కూడా విభజించాడు. దానివలన బ్రహ్మసంభవమైన ఏకాదశ రుద్రులు ప్రసిద్ధులయ్యారు.

Verse 50

अयमुद्देशतः प्रोक्तो रुद्रसर्गो मयाऽनघे । इदानीं युगमाहात्म्यं कथयामि समासतः ॥ २.४९ ॥

హే అనఘే! రుద్రసృష్టిని నేను సంక్షేపంగా వివరించాను. ఇప్పుడు యుగమాహాత్మ్యాన్ని సమాసంగా చెప్పుచున్నాను.

Verse 51

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्चेति चतुर्युगम् । एतस्मिन्ये महासत्त्वा राजानो भूरिदक्षिणाः । देवासुराश्च यं चक्रुर्धर्मं कर्म च तच्छृणु ॥ २.५० ॥

కృత, త్రేతా, ద్వాపర, కలి—ఇవి చతుర్యుగములు. ఈ చక్రంలో మహాసత్త్వముగల, విస్తార దానదక్షిణలిచ్చే రాజులు ఉన్నారు. దేవాసురులు స్థాపించిన ధర్మమును, కర్మాచారమును వినుము.

Verse 52

आसीत् प्रथमकल्पे तु मनुः स्वायम्भुवः पुरा । तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे अतिमानुषचेष्टितम् । प्रियव्रतोत्तानपादनामानं धर्मवत्सलम् ॥ २.५१ ॥

ప్రథమ కల్పంలో పురాతనకాలంలో స్వాయంభువ మనువు ఉన్నాడు. అతనికి సాధారణ మానవ పరిమాణాన్ని మించిన కార్యచరణ గల ఇద్దరు కుమారులు జన్మించారు—ప్రియవ్రతుడు, ఉత్తానపాదుడు—ఇద్దరూ ధర్మానురాగులు.

Verse 53

तत्र प्रियव्रतो राजा महायज्वा तपोबलः । स चेष्ट्वा विविधैर्यज्ञैर्विपुलैर्भूरिदक्षिणैः ॥ २.५२ ॥

అక్కడ రాజు ప్రియవ్రతుడు మహాయజ్ఞకర్త, తపోబలసంపన్నుడు. అతడు విస్తారమైన, అనేక విధాల యజ్ఞాలను భూరిదక్షిణలతో నిర్వహించి, విధివిధానంగా ముందుకు సాగాడు.

Verse 54

सप्तद्वीपेषु संस्थाप्य भरतादीन् सुतान् निजान् । स्वयँ विशालां वरदां गत्वा तेपे महत् तपः ॥ २.५३ ॥

సప్తద్వీపాలలో భరతాది తన కుమారులను స్థాపించి, తానే వరదాయిని విశాలాకు వెళ్లి మహత్తపస్సు ఆచరించాడు।

Verse 55

तस्मिन् स्थितस्य तपसि राज्ञो वै चक्रवर्त्तिनः । उपेयाद् नारदस्तत्र दिदृक्षुर्धर्मचारिणम् ॥ २.५४ ॥

ఆ చక్రవర్తి రాజు తపస్సులో స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు, ధర్మాచారిని దర్శించాలనే కోరికతో నారదుడు అక్కడికి వచ్చాడు।

Verse 56

स दृष्ट्वा नारदं व्योम्नि ज्वलद्भास्करतेजसम् । अभ्युत्थानेन राजेन्द्र उत्तस्थौ हर्षितस्तदा ॥ २.५५ ॥

ఆకాశంలో జ్వలించే సూర్య తేజస్సుతో ప్రకాశించే నారదుని చూసి, రాజేంద్రుడు ఆనందంతో వెంటనే లేచి గౌరవంగా అభ్యుత్థానం చేశాడు।

Verse 57

तस्यासनं च पाद्यं च सम्यक् तस्य निवेद्य वै । स्वागतातिभिरालापैः परस्परमवोचताम् । कथान्ते नारदं राजा पप्रच्छ ब्रह्मवादिनम् ॥ २.५६ ॥

రాజు ఆయనకు యథావిధిగా ఆసనం, పాద్యము సమర్పించి, స్వాగతాతిథ్య వాక్యాలతో పరస్పరం సంభాషించారు. సంభాషణాంతంలో రాజు బ్రహ్మవాది నారదుని ప్రశ్నించాడు।

Verse 58

प्रियव्रत उवाच । भगवन् किञ्चिदाश्चर्यमेतस्मिन् कृतसंज्ञिते । युगे दृष्टं श्रुतं वापि तन्मे कथय नारद ॥ २.५७ ॥

ప్రియవ్రతుడు అన్నాడు—భగవన్! ఈ కృత (సత్య) యుగంలో ఏదైనా ఆశ్చర్యకరమైనది చూసినదైనా, విన్నదైనా ఉంటే, ఓ నారదా, అది నాకు చెప్పుము।

Verse 59

नारद उवाच । आश्चर्यमेकं दृष्टं मे तच्छृणुष्व प्रियव्रत । ह्यस्तनेऽहनि राजेन्द्र श्वेताख्यं गतवानहम् । द्वीपं तत्र सरो दृष्टं फुल्लपङ्कजमालिनम् ॥ २.५८ ॥

నారదుడు పలికెను—ప్రియవ్రతా, నేను ఒక ఆశ్చర్యకరమైన దృశ్యాన్ని చూశాను; వినుము. రాజేంద్రా, నిన్న నేను శ్వేతనామ ద్వీపానికి వెళ్లితిని; అక్కడ పూర్ణ వికసిత పద్మమాలలతో అలంకృతమైన ఒక సరస్సును చూచితిని.

Verse 60

सरसस्तस्य तीरे तु कुमारिं पृथुलोचनाम् । दृष्ट्वाहं विस्मयापन्नस्तां कन्यामायतॆक्षणाम् ॥ २.५९ ॥

ఆ సరస్సు తీరంలో విస్తార నేత్రాలుగల ఒక కన్యను—దీర్ఘ దృష్టిగల ఆ యువతిని—చూచి నేను ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయితిని.

Verse 61

पृच्छितवानस्मि राजेन्द्र तदा मधुरभाषिणीम् । का असि भद्रे कथं वा असि किं वा कार्यमिह त्वया । कर्तव्यं चारुसर्वाङ्गि तन्ममाचक्ष्व शोभने ॥ २.६० ॥

రాజేంద్రా, అప్పుడు నేను ఆ మధురభాషిణిని అడిగితిని—‘భద్రే, నీవెవరు? నీవెలా ఉన్నావు? ఇక్కడ నీ కార్యమేమిటి? ఓ శోభనే, సుందరావయవాలుగలదానా, చేయవలసినదాన్ని నాకు చెప్పుము.’

Verse 62

एवमुक्ता मया सा हि मां दृष्ट्वाऽनिमिषेक्षणा । स्मृत्वा तूष्णीं स्थिता यावत् तावन्मे ज्ञानमुत्तमम् ॥ २.६१ ॥

నేను అలా చెప్పినపుడు ఆమె—కనురెప్పలు కదల్చకుండా నన్ను చూస్తూ—స్మరించి ఎంతసేపు మౌనంగా నిలిచిందో, అంతసేపు నా లో ఉత్తమ జ్ఞానం ప్రకాశించెను.

Verse 63

विस्मृतं सर्ववेदाश्च सर्वशास्त्राणि चैव ह । योगशास्त्राणि शिक्षाश्च वेदानां स्मृतयस्तथा ॥ २.६२ ॥

ఆ సమయంలో నాకు సమస్త వేదములు మరియు అన్ని శాస్త్రములు మరచిపోయినవి; యోగశాస్త్రములు, శిక్షా విద్య మరియు వేదసంబంధ స్మృతులూ—అన్నీ విస్మృతమయ్యాయి.

Verse 64

सर्वं दृष्ट्वैव मे राजन् कुमार्यापहृतं क्षणात् । ततोऽहं विस्मयार्विष्टश्चिन्ताशोकसमन्वितः ॥ २.६३ ॥

హే రాజా, సమస్తమును చూచి నేను కన్య క్షణములోనే అపహరింపబడినదని గ్రహించితిని. అప్పుడు నేను ఆశ్చర్యముతో ముంచెత్తబడి చింతా శోకములతో కూడినవాడనయ్యాను.

Verse 65

तामेव शरणं गत्वा यावत् पश्यामि पार्थिव । तावद् दिव्यः पुमांस्तस्याः शरीरे समदृश्यत ॥ २.६४ ॥

హే పార్థివా, ఆమెనే శరణముగా ఆశ్రయించి నేను ఎంతసేపు చూచితినో, అంతసేపు ఆమె శరీరములో ఒక దివ్య పురుషుడు ప్రత్యక్షమై కనిపించెను.

Verse 66

तस्यापि पांसो हृदये त्वपरस्तस्य चोरसि । अन्यो रक्तेक्षणः श्रीमान् द्वादशादित्यसन्निभः ॥ २.६५ ॥

అతని హృదయములోను, మరల అతని వక్షస్థలములోను మరొకుడు ప్రత్యక్షమయ్యెను—రక్తనేత్రుడు, శ్రీమంతుడు, ద్వాదశ ఆదిత్యులవలె ప్రకాశవంతుడు.

Verse 67

एवं दृष्ट्वा पुमांसोऽत्र त्रयः कन्याशरीरगाः । क्षणेन तत्र कन्यैका न तान् पश्यामि सुव्रते ॥ २.६६ ॥

ఇట్లు చూచి, ఇక్కడ కన్యాశరీరములలో మూడు పురుషులు ప్రవేశించినట్లు నేను గ్రహించితిని. క్షణములో అక్కడ ఒక కన్య మాత్రమే మిగిలెను; హే సువ్రతే, నేను వారిని ఇక చూడలేకున్నాను.

Verse 68

ततः पृष्टा मया देवी सा कुमारी कथं मम । वेदाः नष्टा ममाचक्ष्व भद्रे तन्नाशकारणम् ॥ २.६७ ॥

అప్పుడు నేను ఆ దేవిని అడిగితిని—“హే భద్రే, నీవు ఆ కన్య నా తో ఎలా సంబంధమై ఉన్నావు? నా వేదములు నశించిపోయినవి; వాటి నాశకారణమును నాకు చెప్పుము.”

Verse 69

कन्योवाच । माता अहं सर्ववेदानां सावित्री नाम नामतः । मां न जानासि येन त्वं ततो वेदा हृतास्तव ॥ २.६८ ॥

కన్య చెప్పింది—నేను సమస్త వేదములకు జనని; పేరున నా నామము సావిత్రి. నన్ను నీవు గుర్తించనందున నీ వేదములు హరించబడ్డాయి.

Verse 70

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥ ६९ ॥

ఆమె ఇలా చెప్పినప్పుడు, ఓ రాజా, తపస్సు-ధనుడైన తపోధన, ఆమె ఆశ్చర్యంతో అడిగింది—“ఈ పురుషులు ఎవరు? ఓ శోభనుడా, ఇది చెప్పుము.”

Verse 71

कन्योवाच य एष मच्छरीरस्थः सर्वाङ्गैश्चारुलोचनः । एष ऋग्वेदनामा तु देवो नारायणः स्वयम् । वह्निभूतो दहत्याशु पापान्युच्चारणादनु ॥ २.७० ॥

కన్య చెప్పింది—నా శరీరంలో నివసించువాడు, సర్వాంగములలో మనోహరుడు, సుందరనేత్రుడు—ఆయనే ‘ఋగ్వేద’ నామధారి దేవుడు, స్వయంగా నారాయణుడు. అగ్నిరూపుడై జపోచ్చారణ ఫలంగా పాపములను శీఘ్రంగా దహించును.

Verse 72

एतस्य हृदये योऽयं दृष्ट आसीत् त्वयात्मजः । स यजुर्वेदरूपेण स्थितो ब्रह्मा महाबलः ॥ २.७१ ॥

ఇతని హృదయంలో నీవు చూచిన ఆ కుమారుడు—ఆయనే మహాబలుడు బ్రహ్మ, యజుర్వేదరూపంగా స్థితుడై ఉన్నాడు.

Verse 73

तस्याप्युरसि संविष्टो य एष शुचिरुज्ज्वलः । स सामवेदनामा तु रुद्ररूपी व्यवस्थितः । एष आदित्यवत् पापान्याशु नाशयते स्मृतः ॥ २.७२ ॥

అతని వక్షస్థలంలో ఆసీనుడైన ఈ పవిత్రుడు, ప్రకాశవంతుడు—ఆయనే ‘సామవేద’ నామధారి, రుద్రరూపంగా స్థిరంగా ఉన్నాడు. ఇతని స్మరణమాత్రంతో సూర్యునివలె పాపములను శీఘ్రంగా నశింపజేస్తాడు.

Verse 74

एते त्रयो महावेदाः ब्रह्मन् देवास्त्रयः स्मृताः । एते वर्णा अकाराद्याः सवनान्यत्र वै द्विज ॥ २.७३ ॥

హే బ్రహ్మన్! ఇవే మూడు మహావేదములు మరియు మూడు దేవతలని స్మృతిలో చెప్పబడినవి. హే ద్విజ! ఇక్కడ ‘అ’తో ప్రారంభమగు వర్ణవర్గములు మరియు సవనములు (యజ్ఞసవనాలు) కూడా ఇవే.

Verse 75

एतत्सर्वं समासेन कथितं ते द्विजोत्तम । गृहीणा वेदान् शास्त्राणि सर्वज्ञत्वं च नारद ॥ २.७४ ॥

హే ద్విజోత్తమా! ఇవన్నీ నీకు సంక్షేపంగా చెప్పబడినవి. హే నారదా! వేదములు, శాస్త్రములు మరియు సర్వజ్ఞత్వమును కూడా స్వీకరించు.

Verse 76

एतस्मिन् वेदसरसि स्नानं कुरु महाव्रत । क्रीते स्नानेऽन्यजन्मीयं येन स्मरसि सत्तम ॥ २.७५ ॥

హే మహావ్రతధారీ! ఈ వేదసార సరస్సులో స్నానం చేయుము. స్నానం పూర్తయిన తరువాత, హే సత్తమా! నీవు ఇతర జన్మకు చెందిన విషయాలను స్మరించగలవు.

Verse 77

एवमुक्त्वा तिरोभावं गता कन्या नराधिप । अहं तत्र कृतस्नानस् त्वां दिदृक्षुरिहागतः ॥ २.७६ ॥

ఇలా చెప్పి ఆ కన్య, హే నరాధిపా! అంతర్ధానమైంది. అక్కడ స్నానం చేసి, నిన్ను దర్శించాలనే కోరికతో నేను ఇక్కడికి వచ్చాను.

Verse 78

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥

ఆమె ఇట్లు చెప్పినప్పుడు, హే రాజా, తపోధనుడైన ఋషి ఆశ్చర్యంతో అడిగెను—“ఈ పురుషులు ఎవరు? హే శోభనే, ఇది చెప్పుము.”