Adhyaya 2: Cosmogony and the Ninefold Creation: Rudra’s Origin and the Prelude to the Sāvitrī–Veda Narrative
Ādisarga-prakriyā, Nava-sarga-vibhāgaḥ, Rudrasargaḥ, ca Veda-sāvitrī-ākhyāna-prastāvaḥ
Cosmology–Genealogy (Sarga/Pratisarga) with Didactic Discourse on Knowledge Transmission
या अध्यायात पृथ्वीच्या प्रश्नाला उत्तर देताना वराहभगवान पुराणाची पाच लक्षणे—सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश, मन्वंतर आणि वंशानुचरित—स्पष्ट करतात. पुढे आदिसर्गाची प्रक्रिया सांगतात: बुद्धी व गुणांचा उदय, तत्त्वांचे विभेदन, ब्रह्मांडाची उत्पत्ती आणि ‘नाराः’ (जल) यांवरून ‘नारायण’ नामनिर्वचन. ब्रह्मदेवाच्या सृष्टीक्रमात क्रोधातून रुद्राचा जन्म, सृष्टींचा नवविध विभाग व प्राकृत/वैक्रत भेद, ऋषी व प्रजापतींचा प्रादुर्भाव आणि दक्षवंशाचा प्रसंग येतो. सृष्टीचा विस्तार कसा होतो याविषयी पुन्हा विचारल्यावर वराह युगव्यवस्थेचा संकेत देतात आणि उदाहरणार्थ श्वेतद्वीपातील नारद-सावित्री संवादाची प्रस्तावना करतात; तेथे सावित्री वेदांना दिव्य तत्त्वस्वरूप मानून हरवलेले ज्ञान पुनर्स्थापित करते—यातून पृथ्वीच्या बोध्य रचनेचे रक्षण व विश्वधर्माची स्थिरता सूचित होते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 2
Verse 1
सूत उवाच । ततस्तुष्टो हरिर्भक्त्या धरण्यात्मशरीरगाम् । मायां प्रकाश्य तेनैव स्थितो वाराहमूर्त्तिना ॥ २.१ ॥
सूत म्हणाला— मग भक्तीने संतुष्ट झालेला हरि, धरणीच्या विषयी—जी त्याच्याच आत्मशरीरात स्थित आहे—आपली माया प्रकट करून, त्याच शक्तीने वराहमूर्तीने स्थित राहिला.
Verse 2
जगाद किं ते सुश्रोणि प्रश्नमेनं सुदुर्लभम् । कथयामि पुराणस्य विषयं सर्वशास्त्रतः ॥ २.२ ॥
तो म्हणाला— हे सुश्रोणि, तुझा हा अत्यंत दुर्लभ प्रश्न कोणता? मी सर्व शास्त्रांच्या अनुरूप पुराणाचा विषय सांगतो.
Verse 3
पुराणानां हि सर्वेषामयं साधारणः स्मृतः । श्लोकं धराणि निश्चित्य निःशेषं त्वं पुनः श्रृणु ॥ २.३ ॥
कारण सर्व पुराणांमध्ये हा एक सामान्य सिद्धांत म्हणून स्मरणात आहे. म्हणून, हे धरणी, हा श्लोक निश्चित करून, पुन्हा निःशेषपणे ऐक.
Verse 4
श्रीवराह उवाच । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ २.४ ॥
श्रीवराह म्हणाले—सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश, मन्वंतर आणि वंशानुचरित—या पाच लक्षणांनी पुराण ओळखले जाते।
Verse 5
आदिसर्गमहं तावत् कथयामि वरानने । यस्मादारभ्य देवानां राज्ञां चरितमेव च । ज्ञायते चतुरंशश्च परमात्मा सनातनः ॥ २.५ ॥
हे वरानने! आता मी आदिसर्ग सांगतो; ज्यापासून देवांचे व राजांचे चरित्र समजते आणि सनातन परमात्म्याचा चतुर्विध अंशही ज्ञात होतो।
Verse 6
आदावहं व्योम महत् ततोऽणुं—रेकैव मत्तः प्रबभूव बुद्धिः । त्रिधा तु सा सत्त्व-रजस्-तमोभिः पृथक्पृथक्तत्त्व-रूपैरुपेता ॥ २.६ ॥
आदि काळी मी व्योम (आकाश) झालो; मग महत्तत्त्व आणि नंतर अणु. माझ्यापासूनच एक बुद्धी उत्पन्न झाली; ती सत्त्व-रज-तम या गुणांनी त्रिविध असून, प्रत्येक तत्त्व-रूपाने युक्त आहे।
Verse 7
तस्मिंस्त्रिकेऽहं तमसो महान् स सदोच्यते सर्वविदां प्रधानः । उतस्मादपि क्षेत्रविदूर्जितोऽभूद् बभूव बुद्धिस्तु ततो बभूव ॥ २.७ ॥
त्या त्रिकामध्ये मी तमसातून उत्पन्न झालेला ‘महान’ म्हणून ओळखला जातो; मला ‘सत्’ असेही म्हणतात, सर्व जाणणाऱ्यांमध्ये प्रधान। त्यातूनच पुढे ऊर्जस्वी क्षेत्रज्ञ उत्पन्न झाला; आणि नंतर बुद्धी प्रकट झाली।
Verse 8
तस्मात्तु तेभ्यः श्रवणादिहेतवस् ततोऽक्षमाला जगतो व्यवस्थिताः । भूतैर्गतैरेव च पिण्डमूर्तिर् मया भद्रे विहिता त्वात्मनैव ॥ २.८ ॥
म्हणून त्या तत्त्वांपासून श्रवणादी इंद्रियांची कारणे उत्पन्न होतात; त्यानंतर जगताचा समष्टि-संघ सुव्यवस्थित होतो. हे भद्रे! भूतांच्या प्रवाहाने बनलेली ही पिंडमूर्ती मी तुझ्याच आत्मस्वरूपाने रचली आहे।
Verse 9
शून्यं त्वासीत् तत्र शब्दस्तु खं च तस्माद् वायुस् तत एवाऽनु तेजः । तस्माद् आपस् तत एवाऽनु देवि मया सृष्टा भवती भूतधात्री ॥ २.९ ॥
आदि तेथे शून्य होते; त्यातून शब्द व आकाश प्रकट झाले. त्यापासून वायू उत्पन्न झाला आणि त्यानंतर तेज (अग्नी) प्रकट झाले. त्यापासून आप (जल) उत्पन्न झाले; आणि मग, हे देवी, मी तुला—भूतधात्री, सर्व प्राण्यांची धारक—सृष्टीत आणले।
Verse 10
योगे पृथिव्या जलवत् ततोऽपि सबुद्बुदं कललं त्वण्डमेव । तस्मिन् प्रवृत्ते द्विगतेऽहमासीदापोमयश्चात्मनात्मानमादौ ॥ २.१० ॥
योगस्थितीत पृथ्वी जलासारखी झाली; तेव्हा बुडबुड्यांनी युक्त दाट कलल—तेच अंड (ब्रह्मांड)—उत्पन्न झाले. ते प्रवृत्त होऊन द्विधा झाले तेव्हा, आदौ मी आपोमय होऊन, आत्म्यानेच आत्म्याला प्रतिष्ठित करून, विद्यमान होतो।
Verse 11
सृष्ट्वा नारास्ता अथो तत्र चाहं येन स्यान्मे नाम नारायणेतिः । कल्पे कल्पे तत्र संयामि भूयः सुप्तस्य मे नाभिजः स्याद्यथाद्यः ॥ २.११ ॥
‘नाराः’ म्हणजे जल सृष्ट करून मी तेथेच स्थित झालो, ज्यामुळे माझे नाव ‘नारायण’ असे होईल. प्रत्येक कल्पात मी तेथेच पुन्हा संहार/संयमन करतो; आणि योगनिद्रेत शयन करणाऱ्या माझ्या नाभीतून पद्मज (ब्रह्मा) आद्याप्रमाणे प्रकट होतो।
Verse 12
एवंभूतस्य मे देवि नाभिपद्मे चतुर्मुखः । उत्तस्थौ स मया प्रोक्तः प्रजाः सृज महामते ॥ २.१२ ॥
हे देवी, माझ्या अशा अवस्थेत माझ्या नाभीच्या पद्मावर चतुर्मुख (ब्रह्मा) उभा राहिला. मी त्याला म्हणालो—“हे महामते, प्रजा सृज।”
Verse 13
एवमुक्त्वा तिरोभावं गतोऽहं सोऽपि चिन्तयन् । आस्ते यावज्जगद्धात्री नाध्यगच्छत किञ्चन ॥ २.१३ ॥
असे बोलून मी अंतर्धान पावलो; आणि तोही चिंतनात मग्न होऊन तेथेच राहिला. जगद्धात्री (कालमर्यादा) जितका काळ होता, तितका काळ तो कोणत्याही निष्कर्षापर्यंत पोहोचला नाही।
Verse 14
तावत् तस्य महारोषो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। सम्भूय तेन बालः स्यादङ्के रोषात्मसम्भवः॥ २.१४ ॥
तेव्हा अव्यक्त-उद्गम असलेल्या ब्रह्म्याचा महान् रोष साकार झाला; त्या रोषतत्त्वापासूनच त्यांच्या मांडीवर एक बालक उत्पन्न झाला।
Verse 15
यो रुदन् वारितस्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । ब्रवीति नाम मे देहि तस्य रुद्रेति सो ददौ ॥ २.१५ ॥
तो रडत होता; अव्यक्तस्वरूप ब्रह्म्याने त्याला आवरले. तो म्हणाला, “मला नाव द्या.” तेव्हा ब्रह्म्याने त्याला “रुद्र” हे नाव दिले।
Verse 16
सोऽपि तेन सृजस्वेति प्रोक्तो लोकमिमं शुभे । अशक्तः सोऽथ सलिले ममज्ज तपसे धृतः ॥ २.१६ ॥
हे शुभे, त्याला “हा लोक निर्माण कर” असे सांगितले; पण तो अशक्त ठरला, म्हणून तपात दृढ होऊन तो पाण्यात बुडाला।
Verse 17
तस्मिन् सलिलमग्ने तु पुनरन्यं प्रजापतिम् । ब्रह्मा ससर्ज भूतेषु दक्षिणाङ्गुष्ठतो वरम् ॥ वामे चैव तथाङ्गुष्ठे तस्य पत्नीमथासृजत् ॥ २.१७ ॥
जेव्हा (सृष्टी) त्या जलात निमग्न होती, तेव्हा ब्रह्म्याने पुन्हा भूतांमध्ये दुसरा प्रजापती निर्माण केला—उजव्या अंगठ्यापासून श्रेष्ठ पुरुष, आणि डाव्या अंगठ्यापासून त्याची पत्नी निर्माण केली।
Verse 18
स तस्यां जनयामास मनुं स्वायम्भुवं प्रभुः । तस्मात् संभाविता सृष्टिः प्रजानां ब्रह्मणा पुरा ॥ २.१८ ॥
त्या प्रभूने तिच्या गर्भातून स्वायंभुव मनूला उत्पन्न केले; त्याच्यापासूनच पूर्वी ब्रह्म्याने प्रजांची सृष्टी प्रवर्तित केली।
Verse 19
धरण्युवाच । विस्तरेण ममाचक्ष्व आदिसर्गं सुरेश्वर । ब्रह्मा नारायणाख्योऽयं कल्पादौ चाभवद् यथा ॥ २.१९ ॥
धरणी म्हणाली—हे सुरेश्वरा, मला आदिसर्गाचा विस्ताराने कथन कर; कल्पाच्या आरंभी हा ब्रह्मा ‘नारायण’ या नावाने कसा प्रसिद्ध झाला?
Verse 20
श्रीभगवानुवाच । ससर्ज सर्वभूतानि यथा नारायणात्मकः । कथ्यमानं मया देवि तदशेषं क्षिते शृणु ॥ २.२० ॥
श्रीभगवान म्हणाले—नारायणात्मक तत्त्वानुसार, नारायणस्वरूप होऊन त्याने सर्व भूतांची सृष्टी केली. हे देवी, हे क्षिती, मी सांगत आहे ते सर्व ऐक.
Verse 21
गतकल्पावसाने तु निशि सुप्तोत्थितः शुभे । सत्त्वोद्रिक्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत ॥ २.२१ ॥
गत कल्पाच्या शेवटी, हे शुभे, रात्री निद्रेतून जागा होऊन आणि सत्त्वगुणाने परिपूर्ण असा ब्रह्मा तेव्हा लोक शून्य (रिकामे) पाहू लागला.
Verse 22
नारायणः परोऽचिन्त्यः पराणामपि पूर्वजः । ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसम्भवः ॥ २.२२ ॥
नारायण परम व अचिंत्य आहेत, श्रेष्ठांनाही आदिपुरुष आहेत; ते ब्रह्मस्वरूप अनादी भगवान असून सर्वांचा उद्गम आहेत.
Verse 23
इदं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥ २.२३ ॥
येथे नारायणाविषयी हा श्लोकही उद्धृत करतात—“ब्रह्मस्वरूप देव, जो जगताचा उद्भव व लय आहे.”
Verse 24
आपो नाराः इति प्रोक्ताः आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥ २.२४ ॥
जलांना ‘नाराः’ असे म्हणतात; खरे तर जल हे नराचे पुत्र मानले गेले आहेत। पूर्वी तेच त्याचे ‘अयन’ (निवास) होते; म्हणून तो ‘नारायण’ म्हणून स्मरणात आहे।
Verse 25
सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः ॥ २.२५ ॥
पूर्वीप्रमाणे कल्पांच्या आरंभी तो सृष्टीचा विचार करीत होता; तेव्हा स्पष्ट बुद्धी येण्यापूर्वीच त्याच्यासाठी तमोमय अवस्था प्रकट झाली।
Verse 26
तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः । अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥ २.२६ ॥
तम, मोह, महामोह, ‘तामिस्र’ आणि ‘अंध’ अशी संज्ञा असलेली अवस्था—अविद्येची ही पाच पर्वांची रचना त्या महात्म्यापासून प्रकट झाली।
Verse 27
पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् । बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकोः । स मुख्यसर्गो विज्ञेयः सर्गविद्भिर्विचक्षणैः ॥ २.२७ ॥
ध्यान करणारा असूनही ज्यात प्रत्यक्ष बोध नाही, जो बाहेर-आत प्रकाशरहित आहे, ज्याचा स्वभाव आच्छादित आहे आणि जो जडत्वस्वरूप आहे—असा सर्ग पाच प्रकारे स्थित आहे. सर्गविद्या जाणणाऱ्या विवेकी जनांनी यास ‘मुख्यसर्ग’ समजावे।
Verse 28
पुनरन्यदभूत् तस्य ध्यायतः सर्गमुत्तमम्। तिर्यक्स्रोतस्तु वै यस्मात् तिर्यक्स्रोतस्तु वै स्मृतः॥ २.२८ ॥
नंतर उत्तम सर्गाचे ध्यान करत असताना त्याच्यासाठी आणखी एक प्रकार प्रकट झाला. कारण त्याचा ‘स्रोतस्’ तिर्यक् (आडवा) आहे, म्हणून तो ‘तिर्यक्स्रोतस्’ म्हणून स्मरणात आहे।
Verse 29
पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणस्तु ते। तमप्यसाधकं मत्वा तिर्यक्स्रोतं चतुर्मुखः॥ २.२९ ॥
पश्वादी प्राणी प्रसिद्ध आहेत; ते खरोखरच विपथगामी आहेत. ती अवस्था असाधक मानून चतुर्मुख ब्रह्म्याने त्यांना ‘तिर्यक्स्रोतस्’ (आडवा प्रवाह) असे ठरविले।
Verse 30
ऊर्ध्वस्रोतस्त्रिधा यस्तु सात्त्विको धर्मवर्तनः । ततोऽर्ध्वचारीणो देवाः सर्वगर्भसमुद्भवाः ॥ २.३० ॥
जो ‘ऊर्ध्वस्रोतस्’ त्रिविध आहे, तो सात्त्विक व धर्मानुसार वर्तन करणारा आहे. त्यातूनच ऊर्ध्वचारी देव उत्पन्न होतात, जे सर्व प्रकारच्या गर्भांतून जन्मलेले असतात.
Verse 31
ते सुखप्रीतिवहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः । तस्मिन् सर्गेऽभवत् प्रीतिर्निष्पद्यन्ते प्रजास्तदा ॥ २.३० ॥
ते सुख व प्रीतीने परिपूर्ण होते; बाहेर व आत दोन्ही बाजूंनी अनावृत (अवरोधरहित) होते. त्या सर्गात प्रीती उत्पन्न झाली आणि तेव्हा प्रजा प्रकट झाल्या.
Verse 32
तदा सृष्ट्वाऽन्यसर्गं तु तदा दध्यौ प्रजापतिः । असाधकांस्तु तान् मत्वा मुख्यसर्गादिसंभवान् ॥ २.३१ ॥
तेव्हा दुसरा सर्ग निर्माण करून प्रजापतीने पुन्हा चिंतन केले. मुख्यसर्ग व आरंभीच्या अवस्थांतून उत्पन्न झालेल्यांना असाधक मानून त्याने पुढे विचार केला.
Verse 33
ततः स चिन्तयामास अर्वाक्स्रोतस्तु स प्रभुः । अर्वाक्स्रोतसि चोत्पन्ना मनुष्याः साधका मताः ॥ २.३२ ॥
त्यानंतर त्या प्रभूने ‘अर्वाक्स्रोतस्’ (अधोमुख प्रवाह) याचा विचार केला. अर्वाक्स्रोतसमध्ये उत्पन्न झालेले मनुष्य साधक मानले जातात.
Verse 34
ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः । तस्मात् तु दुःखः बहुला भूयोभूयश्च कारिणः ॥ २.३३ ॥
त्या अवस्था प्रकाशबहुल असल्या तरी तमाने मिश्रित व रजोगुणप्रधान आहेत; म्हणून त्या पुन्हा पुन्हा अत्यधिक दुःख निर्माण करतात.
Verse 35
इत्येते कथिताः सर्गाः षडेते सुभगे तव । प्रथमो महतः सर्गस्तन्मात्राणि द्वितीयकः ॥ २.३४ ॥
हे सुभगे! अशा रीतीने तुला हे सहा सर्ग सांगितले. पहिला महत्पासूनचा सर्ग आणि दुसरा तन्मात्रांचा सर्ग आहे.
Verse 36
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः ॥ २.३५ ॥
तिसरा सर्ग वैकारिक म्हणून ओळखला जातो आणि तो ऐन्द्रियक (इंद्रियाधिष्ठित) असेही म्हटलेला आहे. असा हा प्राकृत सर्ग बुद्धीला पूर्वकारण मानून प्रकट होतो.
Verse 37
मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्याः वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतश्च यः प्रोक्तस्तैऱ्यक्स्रोतः स उच्यते ॥ २.३६ ॥
चौथा सर्ग मुख्यसर्ग म्हणून सांगितला आहे; स्थावर (अचल/वनस्पती इ.) हेच ‘मुख्य’ मानले गेले आहेत. आणि जी सृष्टीधारा तिर्यक् (आडवी) म्हणून वर्णिली आहे, तीच तैऱ्यक्स्रोत म्हणून ओळखली जाते.
Verse 38
तथोर्ध्वस्रोतसां श्रेष्ठः सप्तमः स तु मानवः । अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः ॥ २.३७ ॥
अशा प्रकारे ऊर्ध्वस्रोतस जीवांमध्ये सातवा—आणि श्रेष्ठ—मानव आहे. आठवा सर्ग अनुग्रहसर्ग असून तो सात्त्विकही आहे आणि तामसही आहे.
Verse 39
पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः । प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः ॥ २.३८ ॥
हे पाच सर्ग ‘वैकृत’ (परिवर्तित) म्हणून स्मृत आहेत आणि तीन ‘प्राकृत’ (आदि) म्हणून स्मृत आहेत. प्राकृत व वैकृत यांचा समुच्चय तसेच ‘कौमार’ सर्ग—हा नववा सर्ग म्हणून स्मृत आहे.
Verse 40
इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः । प्राकृताः वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः ॥ इत्येते कथिताः सर्गाः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ २.३९ ॥
अशा रीतीने प्रजापतीचे हे नऊ सर्ग सांगितले—प्राकृत व वैकृत हे दोन्ही जगताचे मूल कारण आहेत. हे सर्ग कथन झाले; आता आणखी काय ऐकू इच्छितेस?
Verse 41
धरण्युवाच । नवधा सृष्टिरुत्पन्ना ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कथं सा ववृधे देव एतन्मे कथयाच्युत ॥ २.४० ॥
धरा म्हणाली—अव्यक्तजन्म ब्रह्मापासून ही नवधा सृष्टी उत्पन्न झाली. हे देव, ती कशी वाढली व विस्तारली? हे अच्युत, मला हे सांग.
Verse 42
श्रीवराह उवाच । प्रथमं ब्रह्मणा सृष्टा रुद्राद्यास्तु तपोधनाः । सनकादयस्ततः सृष्टा मरीच्यादय एव च ॥ २.४१ ॥
श्रीवराह म्हणाले—प्रथम ब्रह्म्याने रुद्रादी तपोधनांची (तपस्यासंपन्नांची) सृष्टी केली. त्यानंतर सनकादी आणि तसेच मरीचीआदींची सृष्टी झाली.
Verse 43
मरीचिरत्रिश्च तथा अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्च महातेजाः प्रचेता भृगुरेव च । नारदो दशमश्चैव वसिष्ठश्च महातपाः ॥ २.४२ ॥
मरीची, अत्री तसेच अङ्गिरा, पुलह व क्रतु; महातेजस्वी पुलस्त्य; प्रचेता आणि भृगुही; दहावा नारद; आणि महातपस्वी वसिष्ठ.
Verse 44
सनकादयो निवृत्त्याख्ये तेन धर्मे प्रयोजिताः । प्रवृत्त्याख्ये मरीच्याद्या मुक्त्वैकं नारदं मुनिम् ॥ २.४३ ॥
सनकादी ऋषींना त्याने ‘निवृत्ती’ नावाच्या धर्मात नियुक्त केले. मरीची आदी ऋषींना ‘प्रवृत्ती’ धर्मात नियुक्त केले, केवळ मुनि नारद यांना वगळून।
Verse 45
योऽसौ प्रजापतिस्त्वाद्यो दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः । तस्यादौ तत्र वंशेन जगदेतच्चराचरम् ॥ २.४४ ॥
जो तो आद्य प्रजापती उजव्या अंगठ्यापासून उत्पन्न झाला—आदिमध्ये त्याच्यापासून व त्याच्या वंशपरंपरेतून हे सर्व चराचर जगत् प्रकट झाले।
Verse 46
देवाश्च दानवाश्चैव गन्धर्वोरगपक्षिणः । सर्वे दक्षस्य कन्यासु जाताः परमधार्मिकाः ॥ २.४५ ॥
देव, दानव, गंधर्व, नाग व पक्षी—हे सर्व दक्षाच्या कन्यांपासून जन्मले आणि परम धर्मनिष्ठ म्हणून वर्णिले गेले।
Verse 47
योऽसौ रुद्रेति विख्यातः पुत्रः क्रोधसमुद्भवः । भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेष्ठिनः ॥ २.४६ ॥
जो पुत्र ‘रुद्र’ म्हणून विख्यात आहे, तो क्रोधातून उत्पन्न झाला—परमेष्ठीच्या ललाटावर भुवया आकुंचन पावून निर्माण झालेल्या वक्र भ्रुकुटीरेषेतून।
Verse 48
अर्द्धनारीनरवपुः प्रचण्डोऽतिभयङ्करः । विभजात्मानमित्युक्तो ब्रह्मणाऽन्तर्दधे पुनः ॥ २.४७ ॥
ज्याचे शरीर अर्धे नारी व अर्धे नर असे, जो प्रचंड व अतिभयंकरी होता—ब्रह्माने ‘स्वतःला विभाजित कर’ असे सांगितल्यावर तो पुन्हा अंतर्धान पावला।
Verse 49
तथोक्तोऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं चकार सः । बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा च सः । ततस्त्वेकादश ख्याता रुद्रा ब्रह्मसमुद्भवाः ॥ २.४८ ॥
असे सांगितल्यावर त्याने स्वतःला द्विधा केले—स्त्रीत्व आणि पुरुषत्व. नंतर पुरुषतत्त्वाचे दहा भाग आणि एक भाग असेही विभाजन केले. त्यातून ब्रह्मापासून उत्पन्न झालेले अकरा रुद्र प्रसिद्ध झाले.
Verse 50
अयमुद्देशतः प्रोक्तो रुद्रसर्गो मयाऽनघे । इदानीं युगमाहात्म्यं कथयामि समासतः ॥ २.४९ ॥
हे निष्पापे! रुद्रसृष्टीचा हा उल्लेख मी संक्षेपाने केला. आता मी युगांचे माहात्म्य थोडक्यात सांगतो.
Verse 51
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्चेति चतुर्युगम् । एतस्मिन्ये महासत्त्वा राजानो भूरिदक्षिणाः । देवासुराश्च यं चक्रुर्धर्मं कर्म च तच्छृणु ॥ २.५० ॥
कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलि—हे चतुर्युग. या चक्रात महात्मे, भरपूर दान-दक्षिणा देणारे राजे होते. देव आणि असुरांनी जो धर्म व कर्मप्रवृत्ती स्थापन केली, ते ऐक.
Verse 52
आसीत् प्रथमकल्पे तु मनुः स्वायम्भुवः पुरा । तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे अतिमानुषचेष्टितम् । प्रियव्रतोत्तानपादनामानं धर्मवत्सलम् ॥ २.५१ ॥
प्रथम कल्पात पूर्वी स्वायंभुव मनु होते. त्यांना दोन पुत्र झाले, ज्यांची कृत्ये सामान्य मानवापेक्षा श्रेष्ठ होती—प्रियव्रत आणि उत्तानपाद—दोघेही धर्मवत्सल होते.
Verse 53
तत्र प्रियव्रतो राजा महायज्वा तपोबलः । स चेष्ट्वा विविधैर्यज्ञैर्विपुलैर्भूरिदक्षिणैः ॥ २.५२ ॥
तेथे राजा प्रियव्रत महायज्ञकर्ता व तपोबलसंपन्न होता. त्याने विविध प्रकारचे विशाल यज्ञ केले, भरपूर दान-दक्षिणेसह, आणि विधिपूर्वक पुढे प्रवृत्त झाला.
Verse 54
सप्तद्वीपेषु संस्थाप्य भरतादीन् सुतान् निजान् । स्वयँ विशालां वरदां गत्वा तेपे महत् तपः ॥ २.५३ ॥
सप्तद्वीपांत भरतादी आपल्या पुत्रांना स्थापून, तो स्वतः वरदायिनी विशालापुरीस जाऊन महान तप करू लागला।
Verse 55
तस्मिन् स्थितस्य तपसि राज्ञो वै चक्रवर्त्तिनः । उपेयाद् नारदस्तत्र दिदृक्षुर्धर्मचारिणम् ॥ २.५४ ॥
तो चक्रवर्ती राजा तपात स्थिर असताना, धर्माचारी राजाला पाहण्याची इच्छा धरून नारद तेथे आले।
Verse 56
स दृष्ट्वा नारदं व्योम्नि ज्वलद्भास्करतेजसम् । अभ्युत्थानेन राजेन्द्र उत्तस्थौ हर्षितस्तदा ॥ २.५५ ॥
आकाशात ज्वलंत सूर्यतेजाने दीप्त नारदांना पाहून, राजेंद्र हर्षित होऊन तत्क्षणी उठून आदराने अभ्युत्थान करू लागला।
Verse 57
तस्यासनं च पाद्यं च सम्यक् तस्य निवेद्य वै । स्वागतातिभिरालापैः परस्परमवोचताम् । कथान्ते नारदं राजा पप्रच्छ ब्रह्मवादिनम् ॥ २.५६ ॥
राजाने विधिपूर्वक आसन व पाद्य अर्पण केले; मग स्वागत-सत्कारयुक्त वचने परस्पर बोलले. संवादाच्या शेवटी राजाने ब्रह्मवादी नारदांना प्रश्न केला।
Verse 58
प्रियव्रत उवाच । भगवन् किञ्चिदाश्चर्यमेतस्मिन् कृतसंज्ञिते । युगे दृष्टं श्रुतं वापि तन्मे कथय नारद ॥ २.५७ ॥
प्रियव्रत म्हणाला—हे भगवन्! या कृत (सत्य) युगात काही अद्भुत पाहिले किंवा ऐकले असेल तर, हे नारद, ते मला सांगा।
Verse 59
नारद उवाच । आश्चर्यमेकं दृष्टं मे तच्छृणुष्व प्रियव्रत । ह्यस्तनेऽहनि राजेन्द्र श्वेताख्यं गतवानहम् । द्वीपं तत्र सरो दृष्टं फुल्लपङ्कजमालिनम् ॥ २.५८ ॥
नारद म्हणाले—हे प्रियव्रत, मी एक अद्भुत गोष्ट पाहिली; ती ऐक. हे राजेंद्र, काल मी श्वेत नावाच्या द्वीपावर गेलो होतो; तेथे फुललेल्या कमळांच्या माळांनी शोभलेले एक सरोवर मी पाहिले.
Verse 60
सरसस्तस्य तीरे तु कुमारिं पृथुलोचनाम् । दृष्ट्वाहं विस्मयापन्नस्तां कन्यामायतॆक्षणाम् ॥ २.५९ ॥
त्या सरोवराच्या तीरावर मी मोठ्या डोळ्यांची एक कुमारी—दीर्घ कटाक्ष असलेली ती कन्या—पाहिली; तिला पाहून मी विस्मयाने भरून गेलो.
Verse 61
पृच्छितवानस्मि राजेन्द्र तदा मधुरभाषिणीम् । का असि भद्रे कथं वा असि किं वा कार्यमिह त्वया । कर्तव्यं चारुसर्वाङ्गि तन्ममाचक्ष्व शोभने ॥ २.६० ॥
हे राजेंद्र, तेव्हा मी त्या मधुरभाषिणीस विचारले—‘भद्रे, तू कोण आहेस? कशी आहेस? आणि इथे तुझे कोणते कार्य आहे? हे शोभने, चारुसर्वाङ्गी, जे कर्तव्य आहे ते मला सांग.’
Verse 62
एवमुक्ता मया सा हि मां दृष्ट्वाऽनिमिषेक्षणा । स्मृत्वा तूष्णीं स्थिता यावत् तावन्मे ज्ञानमुत्तमम् ॥ २.६१ ॥
मी असे बोलताच ती—पापणी न हलवता माझ्याकडे पाहत—स्मरण करून जितका वेळ मौन उभी राहिली, तितक्याच वेळ माझे उत्तम ज्ञान प्रकट झाले.
Verse 63
विस्मृतं सर्ववेदाश्च सर्वशास्त्राणि चैव ह । योगशास्त्राणि शिक्षाश्च वेदानां स्मृतयस्तथा ॥ २.६२ ॥
त्या वेळी माझ्यासाठी सर्व वेद आणि सर्व शास्त्रे विसरली गेली; योगशास्त्रे, शिक्षा आणि वेदांशी संबंधित स्मृत्याही—सर्व काही विस्मरणात गेले.
Verse 64
सर्वं दृष्ट्वैव मे राजन् कुमार्यापहृतं क्षणात् । ततोऽहं विस्मयार्विष्टश्चिन्ताशोकसमन्वितः ॥ २.६३ ॥
हे राजन्, सर्व काही पाहताच मला कळले की कन्या क्षणात अपहृत झाली आहे. तेव्हा मी विस्मयाने स्तब्ध होऊन चिंता व शोकाने व्याप्त झालो।
Verse 65
तामेव शरणं गत्वा यावत् पश्यामि पार्थिव । तावद् दिव्यः पुमांस्तस्याः शरीरे समदृश्यत ॥ २.६४ ॥
हे पार्थिव, तिलाच शरण मानून मी जितका वेळ पाहत राहिलो, तितक्याच वेळ तिच्या शरीरात एक दिव्य पुरुष प्रकट दिसला।
Verse 66
तस्यापि पांसो हृदये त्वपरस्तस्य चोरसि । अन्यो रक्तेक्षणः श्रीमान् द्वादशादित्यसन्निभः ॥ २.६५ ॥
त्याच्या हृदयातही आणि पुन्हा त्याच्या वक्षस्थळीही एक दुसरा प्रकट झाला—लाल नेत्रांचा, श्रीमान, द्वादश आदित्यांसारखा तेजस्वी।
Verse 67
एवं दृष्ट्वा पुमांसोऽत्र त्रयः कन्याशरीरगाः । क्षणेन तत्र कन्यैका न तान् पश्यामि सुव्रते ॥ २.६६ ॥
असे पाहून मला कळले की येथे कन्यांच्या शरीरात तीन पुरुष प्रविष्ट झाले होते. मग क्षणात तिथे एकच कन्या उरली; हे सुव्रते, मी त्यांना आता पाहात नाही।
Verse 68
ततः पृष्टा मया देवी सा कुमारी कथं मम । वेदाः नष्टा ममाचक्ष्व भद्रे तन्नाशकारणम् ॥ २.६७ ॥
मग मी त्या देवीला विचारले—“हे भद्रे, तू ती कुमारी माझ्याशी कशी संबद्ध आहेस? माझे वेद नष्ट झाले आहेत; त्यांच्या नाशाचे कारण मला सांग.”
Verse 69
कन्योवाच । माता अहं सर्ववेदानां सावित्री नाम नामतः । मां न जानासि येन त्वं ततो वेदा हृतास्तव ॥ २.६८ ॥
कन्या म्हणाली—मी सर्व वेदांची माता आहे; नामतः माझे नाव सावित्री आहे. तू मला ओळखत नाहीस म्हणून तुझे वेद हिरावून घेतले गेले आहेत.
Verse 70
एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥ ६९ ॥
तिने असे म्हटल्यावर, हे राजन्, तपस्याधन तपोधन, ती विस्मयाने विचारू लागली—“हे पुरुष कोण आहेत? हे शोभने, हे मला सांग.”
Verse 71
कन्योवाच य एष मच्छरीरस्थः सर्वाङ्गैश्चारुलोचनः । एष ऋग्वेदनामा तु देवो नारायणः स्वयम् । वह्निभूतो दहत्याशु पापान्युच्चारणादनु ॥ २.७० ॥
कन्या म्हणाली—जो माझ्या देहात स्थित आहे, सर्व अवयवांनी मनोहर व सुंदर नेत्रांचा, तोच ‘ऋग्वेद’ नामधारी देव स्वयं नारायण आहे. अग्निरूप होऊन तो उच्चारणानंतर पापे शीघ्र जाळून टाकतो.
Verse 72
एतस्य हृदये योऽयं दृष्ट आसीत् त्वयात्मजः । स यजुर्वेदरूपेण स्थितो ब्रह्मा महाबलः ॥ २.७१ ॥
याच्या हृदयात तू जो पुत्र पाहिलास, तोच महाबली ब्रह्मा यजुर्वेदरूपाने स्थित आहे.
Verse 73
तस्याप्युरसि संविष्टो य एष शुचिरुज्ज्वलः । स सामवेदनामा तु रुद्ररूपी व्यवस्थितः । एष आदित्यवत् पापान्याशु नाशयते स्मृतः ॥ २.७२ ॥
आणि त्याच्या उरस्थळी जो हा शुद्ध व तेजस्वी आहे, तो ‘सामवेद’ नामधारी रुद्ररूपाने व्यवस्थित आहे. याचे स्मरण केल्यास तो सूर्याप्रमाणे पापांचा शीघ्र नाश करतो.
Verse 74
एते त्रयो महावेदाः ब्रह्मन् देवास्त्रयः स्मृताः । एते वर्णा अकाराद्याः सवनान्यत्र वै द्विज ॥ २.७३ ॥
हे ब्रह्मन्! हे तीन महावेद आणि तीन देव असे स्मरण केले जातात. हे द्विज! येथे ‘अ’पासून सुरू होणारे वर्णसमूह आणि सवन (यज्ञातील सवन)ही हेच आहेत.
Verse 75
एतत्सर्वं समासेन कथितं ते द्विजोत्तम । गृहीणा वेदान् शास्त्राणि सर्वज्ञत्वं च नारद ॥ २.७४ ॥
हे द्विजोत्तम! हे सर्व मी तुला संक्षेपाने सांगितले. हे नारद! वेद, शास्त्रे आणि सर्वज्ञत्व—हे सर्व ग्रहण कर.
Verse 76
एतस्मिन् वेदसरसि स्नानं कुरु महाव्रत । क्रीते स्नानेऽन्यजन्मीयं येन स्मरसि सत्तम ॥ २.७५ ॥
हे महाव्रतधारी! या वेदसार सरोवरात स्नान कर. स्नान झाल्यावर, हे सत्तम! तू अन्य जन्मातील गोष्टी स्मरण करशील.
Verse 77
एवमुक्त्वा तिरोभावं गता कन्या नराधिप । अहं तत्र कृतस्नानस् त्वां दिदृक्षुरिहागतः ॥ २.७६ ॥
असे बोलून ती कन्या, हे नराधिप! अदृश्य झाली. तेथे स्नान करून मी तुला पाहण्याच्या इच्छेने येथे आलो आहे.
Verse 78
एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥
तिने असे म्हटल्यावर, हे राजन्, तपोधन ऋषी विस्मयाने विचारू लागले—“हे पुरुष कोण आहेत? हे शोभने, हे सांग.”
Frequently Asked Questions
The text foregrounds a cosmological pedagogy: correct knowledge of creation (sarga) and its ordered taxonomies is presented as foundational to understanding dharma and sustaining the intelligibility of the world. By casting Pṛthivī as ‘bhūta-dhātrī’ and by linking knowledge-loss/restoration (through Sāvitrī and the Vedas) to cosmic order, the chapter implicitly treats the maintenance of terrestrial balance as dependent on disciplined cognition, lineage memory, and orderly social-cosmic roles.
The chapter uses cosmological chronology rather than ritual calendrics: it references kalpa transitions (end of a prior kalpa and awakening at the start of a new cycle), and it introduces the caturyuga sequence (kṛta, tretā, dvāpara, kali). No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal observances are specified in the provided passage.
Environmental balance is encoded through cosmogony: Pṛthivī is explicitly described as bhūta-dhātrī (support of beings), and creation proceeds through graded differentiation (elements, guṇas, and sarga classes). The narrative’s emphasis on ordered emergence (rather than chaos) frames ‘Earth-sustenance’ as a function of correct cosmic sequencing and knowledge continuity—reinforced by the Śvetadvīpa episode where Vedic knowledge is lost and restored, symbolizing the recovery of an ordering principle that stabilizes worldly life.
The text references Svāyambhuva Manu and early royal figures Priyavrata and Uttānapāda, situating cosmogony alongside genealogy. It lists major sages/Prajāpatis (Sanaka and related Kumāras; Marīci, Atri, Aṅgiras, Pulaha, Kratu, Pulastya, Pracetā, Bhṛgu, Nārada, Vasiṣṭha) and introduces Dakṣa as a progenitor whose daughters generate classes of beings (devas, dānavas, gandharvas, uragas, and birds). Rudra is described as arising from Brahmā’s anger and differentiated into multiple forms (eleven Rudras).