Adhyaya 2: Cosmogony and the Ninefold Creation: Rudra’s Origin and the Prelude to the Sāvitrī–Veda Narrative

Verse 1

सूत उवाच । ततस्तुष्टो हरिर्भक्त्या धरण्यात्मशरीरगाम् । मायां प्रकाश्य तेनैव स्थितो वाराहमूर्त्तिना ॥ २.१ ॥

ಸೂತನು ಹೇಳಿದರು— ನಂತರ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತೃಪ್ತನಾದ ಹರಿ, ತನ್ನದೇ ಆತ್ಮಶರೀರರೂಪವಾದ ಧರಣಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ಅದೇ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ವರಾಹಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದನು.

Verse 2

जगाद किं ते सुश्रोणि प्रश्नमेनं सुदुर्लभम् । कथयामि पुराणस्य विषयं सर्वशास्त्रतः ॥ २.२ ॥

ಅವನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ಸುಶ್ರೋಣಿ, ನಿನ್ನ ಈ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭ ಪ್ರಶ್ನೆ ಏನು? ನಾನು ಎಲ್ಲಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಪುರಾಣದ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

Verse 3

पुराणानां हि सर्वेषामयं साधारणः स्मृतः । श्लोकं धराणि निश्चित्य निःशेषं त्वं पुनः श्रृणु ॥ २.३ ॥

ಎಲ್ಲಾ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ತತ್ತ್ವವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಹೇ ಧರಣಿ, ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ—ಏನೂ ಉಳಿಯದಂತೆ—ಕೇಳು.

Verse 4

श्रीवराह उवाच । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ २.४ ॥

ಶ್ರೀವರಾಹನು ಹೇಳಿದರು—ಸರ್ಗ, ಪ್ರತಿಸರ್ಗ, ವಂಶ, ಮನ್ವಂತರಗಳು ಮತ್ತು ವಂಶಾನುಚರಿತ—ಇವೇ ಪುರಾಣದ ಪಂಚಲಕ್ಷಣಗಳು।

Verse 5

आदिसर्गमहं तावत् कथयामि वरानने । यस्मादारभ्य देवानां राज्ञां चरितमेव च । ज्ञायते चतुरंशश्च परमात्मा सनातनः ॥ २.५ ॥

ಹೇ ವರಾನನೆ! ಈಗ ನಾನು ಆದಿಸರ್ಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಇದರ ಆರಂಭದಿಂದ ದೇವರುಗಳೂ ರಾಜರರೂ ಚರಿತ್ರೆಗಳು ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಸನಾತನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚತುರ್ವಿಧ ಅಂಶವೂ ಅರಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।

Verse 6

आदावहं व्योम महत् ततोऽणुं—रेकैव मत्तः प्रबभूव बुद्धिः । त्रिधा तु सा सत्त्व-रजस्-तमोभिः पृथक्पृथक्तत्त्व-रूपैरुपेता ॥ २.६ ॥

ಆದಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ವ್ಯೋಮ (ಆಕಾಶ)ವಾಯಿತು; ನಂತರ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ, ಆಮೇಲೆ ಅಣು. ನನ್ನಿಂದಲೇ ಒಂದೇ ಬುದ್ಧಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತು; ಅದು ಸತ್ತ್ವ-ರಜಸ್-ತಮಸ್ ಗುಣಗಳಿಂದ ತ್ರಿವಿಧವಾಗಿ, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ತತ್ತ್ವರূপಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ।

Verse 7

तस्मिंस्त्रिकेऽहं तमसो महान् स सदोच्यते सर्वविदां प्रधानः । उतस्मादपि क्षेत्रविदूर्जितोऽभूद् बभूव बुद्धिस्तु ततो बभूव ॥ २.७ ॥

ಆ ತ್ರಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ತಮಸ್ಸಿನಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ‘ಮಹಾನ್’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತೇನೆ; ‘ಸತ್’ ಎಂದೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತೇನೆ, ಸರ್ವವಿದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ. ಅದರಿಂದಲೇ ಶಕ್ತಿಯುತ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಉದ್ಭವಿಸಿದನು; ನಂತರ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಯಿತು।

Verse 8

तस्मात्तु तेभ्यः श्रवणादिहेतवस् ततोऽक्षमाला जगतो व्यवस्थिताः । भूतैर्गतैरेव च पिण्डमूर्तिर् मया भद्रे विहिता त्वात्मनैव ॥ २.८ ॥

ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಶ್ರವಣಾದಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕಾರಣಗಳು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ; ನಂತರ ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಷ್ಟಿ-ಸಮೂಹವು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇ ಭದ್ರೇ! ಭೂತಗಳ ಗತಿಗಳಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ಈ ಪಿಂಡಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನದೇ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪದಿಂದ ವಿಧಿಸಿದ್ದೇನೆ।

Verse 9

शून्यं त्वासीत् तत्र शब्दस्तु खं च तस्माद् वायुस् तत एवाऽनु तेजः । तस्माद् आपस् तत एवाऽनु देवि मया सृष्टा भवती भूतधात्री ॥ २.९ ॥

ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಶೂನ್ಯತೆಯೇ ಇತ್ತು; ಅದರಲ್ಲಿ ಶಬ್ದವೂ ಆಕಾಶವೂ ಪ್ರಕಟವಾದವು. ಅದರಿಂದ ವಾಯು ಹುಟ್ಟಿತು, ನಂತರ ತೇಜಸ್ಸು (ಅಗ್ನಿ) ಉದ್ಭವಿಸಿತು. ಅದರಿಂದ ಜಲವು ಉಂಟಾಯಿತು; ಅನಂತರ, ಹೇ ದೇವಿ, ಭೂತಧಾತ್ರಿ ಆದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆನು।

Verse 10

योगे पृथिव्या जलवत् ततोऽपि सबुद्बुदं कललं त्वण्डमेव । तस्मिन् प्रवृत्ते द्विगतेऽहमासीदापोमयश्चात्मनात्मानमादौ ॥ २.१० ॥

ಯೋಗಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವಿ ಜಲದಂತೆ ಆಯಿತು; ಆಗ ಬುಬ್ಬುಳಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಘನ ಕಲಲ—ಅದೇ ಅಂಡ (ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ)—ಉದ್ಭವಿಸಿತು. ಅದು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ದ್ವಿಧಾ ಆದಾಗ, ಆದಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಜಲಮಯನಾಗಿ, ಆತ್ಮನಿಂದಲೇ ಆತ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ಇದ್ದೆನು।

Verse 11

सृष्ट्वा नारास्ता अथो तत्र चाहं येन स्यान्मे नाम नारायणेतिः । कल्पे कल्पे तत्र संयामि भूयः सुप्तस्य मे नाभिजः स्याद्यथाद्यः ॥ २.११ ॥

‘ನಾರಾಃ’ ಅಂದರೆ ಜಲವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ನನ್ನ ಹೆಸರು ‘ನಾರಾಯಣ’ ಆಗುವಂತೆ ನಾನು ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆನು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲ್ಪದಲ್ಲೂ ನಾನು ಅಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸಂಹಾರ/ಸಂಯಮನ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಯೋಗನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಶಯನಿಸಿರುವ ನನ್ನ ನಾಭಿಯಿಂದ ಪದ್ಮಜ (ಬ್ರಹ್ಮ) ಆದಿಯಂತೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತಾನೆ।

Verse 12

एवंभूतस्य मे देवि नाभिपद्मे चतुर्मुखः । उत्तस्थौ स मया प्रोक्तः प्रजाः सृज महामते ॥ २.१२ ॥

ಹೇ ದೇವಿ, ನಾನು ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ ನನ್ನ ನಾಭಿಪದ್ಮದಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಮುಖ (ಬ್ರಹ್ಮ) ಉದ್ಭವಿಸಿದನು. ನಾನು ಅವನಿಗೆ—“ಹೇ ಮಹಾಮತೇ, ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸು” ಎಂದು ಹೇಳಿದೆನು।

Verse 13

एवमुक्त्वा तिरोभावं गतोऽहं सोऽपि चिन्तयन् । आस्ते यावज्जगद्धात्री नाध्यगच्छत किञ्चन ॥ २.१३ ॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ನಾನು ಅಂತರಧಾನನಾದೆನು; ಅವನೂ ಚಿಂತನೆಗೆ ಲೀನನಾಗಿ ಅಲ್ಲೀಯೇ ಇದ್ದನು. ಜಗದ್ದಾತ್ರಿ (ಕಾಲಮಿತಿ) ಇರುವಷ್ಟು ಕಾಲ ಅವನು ಯಾವುದಕ್ಕೂ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ।

Verse 14

तावत् तस्य महारोषो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। सम्भूय तेन बालः स्यादङ्के रोषात्मसम्भवः॥ २.१४ ॥

ಆಗ ಅವ್ಯಕ್ತಜನ್ಮನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಹಾರೋಷವು ರೂಪಧರಿಸಿತು; ಆ ರೋಷತತ್ತ್ವದಿಂದಲೇ ಅವನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಾಲಕನು ಜನಿಸಿದನು।

Verse 15

यो रुदन् वारितस्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । ब्रवीति नाम मे देहि तस्य रुद्रेति सो ददौ ॥ २.१५ ॥

ಅವನು ಅಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವ್ಯಕ್ತಮೂರ್ತಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನನ್ನು ತಡೆದನು. ಅವನು, “ನನಗೆ ಹೆಸರು ಕೊಡು” ಎಂದನು. ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನಿಗೆ “ರುದ್ರ” ಎಂಬ ನಾಮವನ್ನು ನೀಡಿದನು।

Verse 16

सोऽपि तेन सृजस्वेति प्रोक्तो लोकमिमं शुभे । अशक्तः सोऽथ सलिले ममज्ज तपसे धृतः ॥ २.१६ ॥

ಹೇ ಶುಭೇ, ಅವನಿಗೆ “ಈ ಲೋಕವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸು” ಎಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು; ಆದರೆ ಅವನು ಅಶಕ್ತನಾಗಿ, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೃಢಚಿತ್ತನಾಗಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು।

Verse 17

तस्मिन् सलिलमग्ने तु पुनरन्यं प्रजापतिम् । ब्रह्मा ससर्ज भूतेषु दक्षिणाङ्गुष्ठतो वरम् ॥ वामे चैव तथाङ्गुष्ठे तस्य पत्नीमथासृजत् ॥ २.१७ ॥

ಆ ಜಲದಲ್ಲಿ (ಸೃಷ್ಟಿ) ಮುಳುಗಿದ್ದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮತ್ತೆ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪ್ರಜಾಪತಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು—ಬಲ ಅಂಗುಷ್ಠದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು, ಎಡ ಅಂಗುಷ್ಠದಿಂದ ಅವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕೂಡ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು।

Verse 18

स तस्यां जनयामास मनुं स्वायम्भुवं प्रभुः । तस्मात् संभाविता सृष्टिः प्रजानां ब्रह्मणा पुरा ॥ २.१८ ॥

ಆ ಪ್ರಭುವು ಅವಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನುವನ್ನು ಜನನಗೊಳಿಸಿದನು; ಅವನಿಂದಲೇ ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಜಾಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರವರ್ತಿಸಿದನು।

Verse 19

धरण्युवाच । विस्तरेण ममाचक्ष्व आदिसर्गं सुरेश्वर । ब्रह्मा नारायणाख्योऽयं कल्पादौ चाभवद् यथा ॥ २.१९ ॥

ಧರಣಿಯು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ಸುರೇಶ್ವರ, ಆದಿಸರ್ಗವನ್ನು ನನಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳು; ಕಲ್ಪದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಗೆ ‘ನಾರಾಯಣ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು?

Verse 20

श्रीभगवानुवाच । ससर्ज सर्वभूतानि यथा नारायणात्मकः । कथ्यमानं मया देवि तदशेषं क्षिते शृणु ॥ २.२० ॥

ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು—ನಾರಾಯಣಾತ್ಮಕ ತತ್ತ್ವದಂತೆ, ನಾರಾಯಣಸ್ವರೂಪನಾಗಿ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಹೇ ದೇವಿ, ಹೇ ಕ್ಷಿತೀ, ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೇಳು.

Verse 21

गतकल्पावसाने तु निशि सुप्तोत्थितः शुभे । सत्त्वोद्रिक्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत ॥ २.२१ ॥

ಹಿಂದಿನ ಕಲ್ಪದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಹೇ ಶುಭೆ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಅಧಿಕವಾಗಿದ್ದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಆಗ ಲೋಕವನ್ನು ಶೂನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡನು.

Verse 22

नारायणः परोऽचिन्त्यः पराणामपि पूर्वजः । ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसम्भवः ॥ २.२२ ॥

ನಾರಾಯಣನು ಪರಮನು, ಅಚಿಂತ್ಯನು, ಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೂ ಪೂರ್ವಜನು; ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪಿಯಾದ ಅನಾದಿ ಭಗವಾನ್, ಎಲ್ಲದರ ಉದ್ಭವಕಾರಣನು.

Verse 23

इदं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥ २.२३ ॥

ಇಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಕುರಿತು ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನೂ ಉದಾಹರಿಸುತ್ತಾರೆ—“ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪಿಯಾದ ದೇವನು, ಜಗತ್ತಿನ ಉದ್ಭವವೂ ಲಯವೂ ಆಗಿರುವವನು.”

Verse 24

आपो नाराः इति प्रोक्ताः आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥ २.२४ ॥

ಜಲಗಳನ್ನು ‘ನಾರಾಃ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ನಿಜವಾಗಿ ಜಲಗಳು ನರನ ಪುತ್ರರೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಅವೇ ಅವನ ‘ಅಯನ’ (ನಿವಾಸ)ವಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ‘ನಾರಾಯಣ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

Verse 25

सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः ॥ २.२५ ॥

ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಗಳ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನು ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಸ್ಪಷ್ಟ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಮುನ್ನವೇ ಅವನಿಗೆ ತಮೋಮಯ ಸ್ಥಿತಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿತು.

Verse 26

तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः । अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥ २.२६ ॥

ತಮಸ್, ಮೋಹ, ಮಹಾಮೋಹ, ‘ತಾಮಿಸ್ರ’ ಹಾಗೂ ‘ಅಂಧ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸ್ಥಿತಿ—ಅವಿದ್ಯೆಯ ಈ ಐದು-ಪರ್ವಗಳ ರೂಪವು ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಂದ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿತು.

Verse 27

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् । बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकोः । स मुख्यसर्गो विज्ञेयः सर्गविद्भिर्विचक्षणैः ॥ २.२७ ॥

ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸ್ಪಷ್ಟ ಬೋಧವಿಲ್ಲದ, ಹೊರಗೂ ಒಳಗೂ ಪ್ರಕಾಶವಿಲ್ಲದ, ಸ್ವಭಾವವು ಆವೃತವಾದ, ಜಡತ್ವಸ್ವರೂಪವಾದ ಸೃಷ್ಟಿ ಐದು ವಿಧವಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಸೃಷ್ಟಿವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ವಿವೇಕಿಗಳು ಇದನ್ನು ‘ಮುಖ್ಯಸರ್ಗ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

Verse 28

पुनरन्यदभूत् तस्य ध्यायतः सर्गमुत्तमम्। तिर्यक्स्रोतस्तु वै यस्मात् तिर्यक्स्रोतस्तु वै स्मृतः॥ २.२८ ॥

ನಂತರ ಅವನು ಉತ್ತಮ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತೊಂದು ವರ್ಗ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿತು. ಅದರ ‘ಸ್ರೋತಸ್’ ತಿರ್ಯಕ್ (ಅಡ್ಡವಾಗಿ) ಹರಿಯುವುದರಿಂದ ಅದು ‘ತಿರ್ಯಕ್ಸ್ರೋತಸ್’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 29

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणस्तु ते। तमप्यसाधकं मत्वा तिर्यक्स्रोतं चतुर्मुखः॥ २.२९ ॥

ಪಶು ಮೊದಲಾದ ಜೀವಿಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧರು; ಅವರು ನಿಜಕ್ಕೂ ವಿಪಥವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವವರು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಅಸಾಧಕವೆಂದು ತಿಳಿದು ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವರನ್ನು ‘ತಿರ್ಯಕ್ಸ್ರೋತಸ್’ (ಅಡ್ಡ ಹರಿವು) ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿದನು.

Verse 30

ऊर्ध्वस्रोतस्त्रिधा यस्तु सात्त्विको धर्मवर्तनः । ततोऽर्ध्वचारीणो देवाः सर्वगर्भसमुद्भवाः ॥ २.३० ॥

ತ್ರಿವಿಧವಾದ ‘ಊರ್ಧ್ವಸ್ರೋತಸ್’ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದ್ದು ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಗರ್ಭಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಜನಿಸಿದ, ಮೇಲ್ಗೆ ಚಲಿಸುವ ದೇವರುಗಳು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 31

ते सुखप्रीतिवहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः । तस्मिन् सर्गेऽभवत् प्रीतिर्निष्पद्यन्ते प्रजास्तदा ॥ २.३० ॥

ಅವರು ಸುಖ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದರು; ಹೊರಗೂ ಒಳಗೂ ಆವರಣವಿಲ್ಲದೆ (ಅವರೋಧರಹಿತವಾಗಿ) ಇದ್ದರು. ಆ ಸೃಷ್ಟಿದಶೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಉದಯಿಸಿ, ಆಗ ಪ್ರಜೆಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದವು.

Verse 32

तदा सृष्ट्वाऽन्यसर्गं तु तदा दध्यौ प्रजापतिः । असाधकांस्तु तान् मत्वा मुख्यसर्गादिसंभवान् ॥ २.३१ ॥

ಆಗ ಮತ್ತೊಂದು (ದ್ವಿತೀಯ) ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು ಪುನಃ ಧ್ಯಾನಿಸಿದರು. ಮುಖ್ಯಸೃಷ್ಟಿ ಮೊದಲಾದ ಹಂತಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಅವರನ್ನು ಅಸಾಧಕರಾಗಿ ತಿಳಿದು ಮುಂದಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸಿದರು.

Verse 33

ततः स चिन्तयामास अर्वाक्स्रोतस्तु स प्रभुः । अर्वाक्स्रोतसि चोत्पन्ना मनुष्याः साधका मताः ॥ २.३२ ॥

ನಂತರ ಆ ಪ್ರಭುವು ‘ಅರ್ವಾಕ್ಸ್ರೋತಸ್’ (ಕೆಳಮುಖ ಹರಿವು) ಕುರಿತು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಅರ್ವಾಕ್ಸ್ರೋತಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಮಾನವರು ಸಾಧಕರು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.

Verse 34

ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः । तस्मात् तु दुःखः बहुला भूयोभूयश्च कारिणः ॥ २.३३ ॥

ಆ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಪ್ರಕಾಶಬಹುಳವಾಗಿದ್ದರೂ ತಮಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿದ್ದು ರಜೋಗುಣಾಧಿಕ್ಯವುಳ್ಳವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ಪುನಃ ಪುನಃ ಬಹು ದುಃಖವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತವೆ.

Verse 35

इत्येते कथिताः सर्गाः षडेते सुभगे तव । प्रथमो महतः सर्गस्तन्मात्राणि द्वितीयकः ॥ २.३४ ॥

ಹೇ ಸುಭಗೇ! ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ನಿನಗೆ ಈ ಆರು ಸರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲನೆಯದು ಮಹತ್‌ನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಸರ್ಗ; ಎರಡನೆಯದು ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳ ಸರ್ಗ.

Verse 36

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः ॥ २.३५ ॥

ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗವನ್ನು ವೈಕಾರಿಕವೆಂದು, ಹಾಗೆಯೇ ಐಂದ್ರಿಯಕ (ಇಂದ್ರಿಯಾಧಾರಿತ)ವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಾಕೃತ ಸರ್ಗವು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪೂರ್ವಕಾರಣವಾಗಿ ಹೊಂದಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 37

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्याः वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतश्च यः प्रोक्तस्तैऱ्यक्स्रोतः स उच्यते ॥ २.३६ ॥

ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಖ್ಯಸರ್ಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಸ್ಥಾವರಗಳು (ಅಚಲ/ವೃಕ್ಷಾದಿ) ‘ಮುಖ್ಯ’ವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ತಿರ್ಯಕ್ಸ್ರೋತಸ್ (ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಸೃಷ್ಟಿಧಾರೆ) ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟದ್ದೇ ತೈರ್ಯಕ್ಸ್ರೋತಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 38

तथोर्ध्वस्रोतसां श्रेष्ठः सप्तमः स तु मानवः । अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः ॥ २.३७ ॥

ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಊರ್ಧ್ವಸ್ರೋತಸ್ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯದು—ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು—ಮಾನವನು. ಎಂಟನೆಯ ಸರ್ಗವು ಅನುಗ್ರಹಸರ್ಗ; ಅದು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೂ ತಾಮಸವೂ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 39

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः । प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः ॥ २.३८ ॥

ಈ ಐದು ಸರ್ಗಗಳು ‘ವೈಕೃತ’ (ವಿಕಾರಿತ/ಪರಿವರ್ತಿತ) ಸೃಷ್ಟಿಗಳೆಂದು ಸ್ಮೃತ; ಮೂರು ‘ಪ್ರಾಕೃತ’ (ಆದಿ) ಸೃಷ್ಟಿಗಳೆಂದು ಸ್ಮೃತ. ಪ್ರಾಕೃತ–ವೈಕೃತ ಎರಡರ ಸಮಾಹಾರ ಹಾಗೂ ‘ಕೌಮಾರ’ ಸರ್ಗ—ಇವುಗಳೇ ನವಮ ಸರ್ಗವೆಂದು ಸ್ಮೃತ.

Verse 40

इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः । प्राकृताः वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः ॥ इत्येते कथिताः सर्गाः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ २.३९ ॥

ಹೀಗೆ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಈ ಒಂಬತ್ತು ಸರ್ಗಗಳು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ—ಪ್ರಾಕೃತ ಮತ್ತು ವೈಕೃತ ಎರಡೂ ಜಗತ್ತಿನ ಮೂಲಕಾರಣಗಳು. ಇವು ಸರ್ಗಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವು; ಇನ್ನೇನು ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೀಯ?

Verse 41

धरण्युवाच । नवधा सृष्टिरुत्पन्ना ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कथं सा ववृधे देव एतन्मे कथयाच्युत ॥ २.४० ॥

ಧರೆಯು ಹೇಳಿದಳು—ಅವ್ಯಕ್ತಜನ್ಮನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಈ ನವಧಾ ಸೃಷ್ಟಿ ಉದ್ಭವಿಸಿದೆ. ಓ ದೇವಾ, ಅದು ಹೇಗೆ ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು? ಓ ಅಚ್ಯುತ, ಇದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು.

Verse 42

श्रीवराह उवाच । प्रथमं ब्रह्मणा सृष्टा रुद्राद्यास्तु तपोधनाः । सनकादयस्ततः सृष्टा मरीच्यादय एव च ॥ २.४१ ॥

ಶ್ರೀವರಾಹನು ಹೇಳಿದನು—ಮೊದಲು ಬ್ರಹ್ಮನು ರುದ್ರಾದಿ ತಪೋಧನರನ್ನು (ತಪಸ್ಸುಸಂಪನ್ನರನ್ನು) ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ನಂತರ ಸನಕಾದಿಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಮರೀಚ್ಯಾದಿಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.

Verse 43

मरीचिरत्रिश्च तथा अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्च महातेजाः प्रचेता भृगुरेव च । नारदो दशमश्चैव वसिष्ठश्च महातपाः ॥ २.४२ ॥

ಮರೀಚಿ, ಅತ್ರಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಅಂಗಿರಸ್, ಪುಲಹ, ಕ್ರತು; ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಪುಲಸ್ತ್ಯ; ಪ್ರಚೇತಾ ಮತ್ತು ಭೃಗು ಸಹ; ದಶಮನಾದ ನಾರದ; ಮತ್ತು ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯಾದ ವಸಿಷ್ಠ.

Verse 44

सनकादयो निवृत्त्याख्ये तेन धर्मे प्रयोजिताः । प्रवृत्त्याख्ये मरीच्याद्या मुक्त्वैकं नारदं मुनिम् ॥ २.४३ ॥

ಸನಕಾದಿ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಅವನು ‘ನಿವೃತ್ತಿ’ ಎಂಬ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿದನು. ಮರೀಚಿ ಮೊದಲಾದ ಋಷಿಗಳನ್ನು ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿ’ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿದನು; ಮುನಿ ನಾರದನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೊರತುಪಡಿಸಿದನು.

Verse 45

योऽसौ प्रजापतिस्त्वाद्यो दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः । तस्यादौ तत्र वंशेन जगदेतच्चराचरम् ॥ २.४४ ॥

ಬಲ ಅಂಗುಷ್ಠದಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಆ ಆದ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತಿ—ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಂದಲೂ ಅವನ ವಂಶಪರಂಪರೆಯಿಂದಲೂ ಈ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತು ಉದ್ಭವಿಸಿತು.

Verse 46

देवाश्च दानवाश्चैव गन्धर्वोरगपक्षिणः । सर्वे दक्षस्य कन्यासु जाताः परमधार्मिकाः ॥ २.४५ ॥

ದೇವರು, ದಾನವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ನಾಗರು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳು—ಇವರೆಲ್ಲರೂ ದಕ್ಷನ ಪುತ್ರಿಯರಿಂದ ಜನಿಸಿದರು; ಅವರು ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕರೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.

Verse 47

योऽसौ रुद्रेति विख्यातः पुत्रः क्रोधसमुद्भवः । भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेष्ठिनः ॥ २.४६ ॥

‘ರುದ್ರ’ ಎಂದು ಖ್ಯಾತನಾದ ಆ ಪುತ್ರನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದನು—ಪರಮೇಷ್ಠಿಯ ಲಲಾಟದಲ್ಲಿ ಭ್ರೂಕುಟಿ ಮಡಚಿಕೊಂಡು ಉಂಟಾದ ವಕ್ರ ರೇಖೆಯಿಂದ.

Verse 48

अर्द्धनारीनरवपुः प्रचण्डोऽतिभयङ्करः । विभजात्मानमित्युक्तो ब्रह्मणाऽन्तर्दधे पुनः ॥ २.४७ ॥

ಅರ್ಧ ಸ್ತ್ರೀ ಅರ್ಧ ಪುರುಷ ದೇಹವಿರುವ, ಪ್ರಚಂಡನೂ ಅತಿಭಯಂಕರನೂ ಆದ ಅವನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ‘ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನೇ ವಿಭಜಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ಅವನು ಮತ್ತೆ ಅಂತರ್ದಾನವಾಯಿತು.

Verse 49

तथोक्तोऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं चकार सः । बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा च सः । ततस्त्वेकादश ख्याता रुद्रा ब्रह्मसमुद्भवाः ॥ २.४८ ॥

ಹೀಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ತನ್ನನ್ನೇ ದ್ವಿಧಾ ಮಾಡಿ ಸ್ತ್ರೀತ್ವ ಮತ್ತು ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದನು. ನಂತರ ಪುರುಷತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹತ್ತು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಹಾಗೂ ಒಂದೇ ಭಾಗವಾಗಿಯೂ ವಿಭಜಿಸಿದನು. ಅದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಸಂಭವವಾದ ಏಕಾದಶ ರುದ್ರರು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದರು.

Verse 50

अयमुद्देशतः प्रोक्तो रुद्रसर्गो मयाऽनघे । इदानीं युगमाहात्म्यं कथयामि समासतः ॥ २.४९ ॥

ಹೇ ಅನಘೇ! ರುದ್ರಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಾನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆನು. ಈಗ ಯುಗಗಳ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಸಮಾಸವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

Verse 51

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्चेति चतुर्युगम् । एतस्मिन्ये महासत्त्वा राजानो भूरिदक्षिणाः । देवासुराश्च यं चक्रुर्धर्मं कर्म च तच्छृणु ॥ २.५० ॥

ಕೃತ, ತ್ರೇತಾ, ದ್ವಾಪರ ಮತ್ತು ಕಲಿ—ಇವು ಚತುರ್ಯುಗ. ಈ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳ, ಅಪಾರ ದಾನ-ದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡುವ ರಾಜರು ಇದ್ದರು. ದೇವರುಗಳೂ ಅಸುರರೂ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಧಾನವನ್ನು ಕೇಳು.

Verse 52

आसीत् प्रथमकल्पे तु मनुः स्वायम्भुवः पुरा । तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे अतिमानुषचेष्टितम् । प्रियव्रतोत्तानपादनामानं धर्मवत्सलम् ॥ २.५१ ॥

ಪ್ರಥಮ ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಪುರಾತನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನು ಇದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾನವಮಿತಿಯನ್ನು ಮೀರಿದ ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ಜನಿಸಿದರು—ಪ್ರಿಯವ್ರತ ಮತ್ತು ಉತ್ತಾನಪಾದ—ಇಬ್ಬರೂ ಧರ್ಮವತ್ಸಲರು.

Verse 53

तत्र प्रियव्रतो राजा महायज्वा तपोबलः । स चेष्ट्वा विविधैर्यज्ञैर्विपुलैर्भूरिदक्षिणैः ॥ २.५२ ॥

ಅಲ್ಲಿ ರಾಜ ಪ್ರಿಯವ್ರತನು ಮಹಾಯಜ್ಞಕರ್ತನಾಗಿಯೂ ತಪೋಬಲಸಂಪನ್ನನಾಗಿಯೂ ಇದ್ದನು. ಅವನು ಅನೇಕ ವಿಧದ ವಿಶಾಲ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಅಪಾರ ದಾನ-ದಕ್ಷಿಣೆಯೊಂದಿಗೆ ನೆರವೇರಿಸಿ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದನು.

Verse 54

सप्तद्वीपेषु संस्थाप्य भरतादीन् सुतान् निजान् । स्वयँ विशालां वरदां गत्वा तेपे महत् तपः ॥ २.५३ ॥

ಸಪ್ತದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ ಭರತಾದಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರರನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ತಾನೇ ವರದಾಯಿನಿ ವಿಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗಿ ಮಹತ್ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದನು।

Verse 55

तस्मिन् स्थितस्य तपसि राज्ञो वै चक्रवर्त्तिनः । उपेयाद् नारदस्तत्र दिदृक्षुर्धर्मचारिणम् ॥ २.५४ ॥

ಆ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ರಾಜನು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದಾಗ, ಧರ್ಮಾಚಾರಿಯನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಾರದನು ಅಲ್ಲಿ ಬಂದನು।

Verse 56

स दृष्ट्वा नारदं व्योम्नि ज्वलद्भास्करतेजसम् । अभ्युत्थानेन राजेन्द्र उत्तस्थौ हर्षितस्तदा ॥ २.५५ ॥

ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಜ್ವಲಿಸುವ ಸೂರ್ಯತೇಜಸ್ಸಿನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ನಾರದನನ್ನು ಕಂಡು, ರಾಜೇಂದ್ರನು ಹರ್ಷದಿಂದ ತಕ್ಷಣ ಎದ್ದು ಗೌರವಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅಭ್ಯುತ್ಥಾನ ಮಾಡಿದನು।

Verse 57

तस्यासनं च पाद्यं च सम्यक् तस्य निवेद्य वै । स्वागतातिभिरालापैः परस्परमवोचताम् । कथान्ते नारदं राजा पप्रच्छ ब्रह्मवादिनम् ॥ २.५६ ॥

ರಾಜನು ಅವರಿಗೆ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಆಸನ ಹಾಗೂ ಪಾದ್ಯವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿ, ಸ್ವಾಗತ-ಆತಿಥ್ಯಪೂರ್ಣ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಭಾಷಿಸಿದರು. ಸಂಭಾಷಣೆಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿ ನಾರದನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು।

Verse 58

प्रियव्रत उवाच । भगवन् किञ्चिदाश्चर्यमेतस्मिन् कृतसंज्ञिते । युगे दृष्टं श्रुतं वापि तन्मे कथय नारद ॥ २.५७ ॥

ಪ್ರಿಯವ್ರತನು ಹೇಳಿದರು—ಭಗವನ್! ಈ ಕೃತ (ಸತ್ಯ) ಯುಗದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದುದು ಕಂಡಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ಕೇಳಿದ್ದರೂ ಇದ್ದರೆ, ಓ ನಾರದ, ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು।

Verse 59

नारद उवाच । आश्चर्यमेकं दृष्टं मे तच्छृणुष्व प्रियव्रत । ह्यस्तनेऽहनि राजेन्द्र श्वेताख्यं गतवानहम् । द्वीपं तत्र सरो दृष्टं फुल्लपङ्कजमालिनम् ॥ २.५८ ॥

ನಾರದನು ಹೇಳಿದರು—ಪ್ರಿಯವ್ರತನೇ, ನಾನು ಒಂದು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದುದನ್ನು ಕಂಡೆನು; ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ನಿನ್ನೆ ನಾನು ಶ್ವೇತವೆಂಬ ದ್ವೀಪಕ್ಕೆ ಹೋದೆನು; ಅಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರಳಿದ ಪದ್ಮಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾದ ಒಂದು ಸರೋವರವನ್ನು ಕಂಡೆನು.

Verse 60

सरसस्तस्य तीरे तु कुमारिं पृथुलोचनाम् । दृष्ट्वाहं विस्मयापन्नस्तां कन्यामायतॆक्षणाम् ॥ २.५९ ॥

ಆ ಸರೋವರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲ ನೇತ್ರಗಳಿರುವ ಒಂದು ಕುಮಾರಿಯನ್ನು—ದೀರ್ಘ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಆ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು—ನೋಡಿ ನಾನು ಅಚ್ಚರಿಯಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದೆನು.

Verse 61

पृच्छितवानस्मि राजेन्द्र तदा मधुरभाषिणीम् । का असि भद्रे कथं वा असि किं वा कार्यमिह त्वया । कर्तव्यं चारुसर्वाङ्गि तन्ममाचक्ष्व शोभने ॥ २.६० ॥

ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ಆಗ ನಾನು ಆ ಮಧುರಭಾಷಿಣಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದೆನು—‘ಭದ್ರೇ, ನೀನು ಯಾರು? ಹೇಗಿದ್ದೀಯ? ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯವೇನು? ಶೋಭನೇ, ಸುಂದರ ಅಂಗಗಳಿರುವವಳೇ, ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು.’

Verse 62

एवमुक्ता मया सा हि मां दृष्ट्वाऽनिमिषेक्षणा । स्मृत्वा तूष्णीं स्थिता यावत् तावन्मे ज्ञानमुत्तमम् ॥ २.६१ ॥

ನಾನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಅವಳು—ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸದೆ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ—ಸ್ಮರಿಸಿ ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಮೌನವಾಗಿ ನಿಂತಳೋ, ಅಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಮ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿತು.

Verse 63

विस्मृतं सर्ववेदाश्च सर्वशास्त्राणि चैव ह । योगशास्त्राणि शिक्षाश्च वेदानां स्मृतयस्तथा ॥ २.६२ ॥

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಎಲ್ಲಾ ವೇದಗಳೂ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳೂ ಮರೆತುಹೋಯವು; ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, ಶಿಕ್ಷಾ ಮತ್ತು ವೇದಸಂಬಂಧಿತ ಸ್ಮೃತಿಗಳೂ—ಎಲ್ಲವೂ ವಿಸ್ಮೃತವಾಯಿತು.

Verse 64

सर्वं दृष्ट्वैव मे राजन् कुमार्यापहृतं क्षणात् । ततोऽहं विस्मयार्विष्टश्चिन्ताशोकसमन्वितः ॥ २.६३ ॥

ಹೇ ರಾಜನೇ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಂಡು ನಾನು ಕನ್ಯೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಪಹೃತಳಾದಳೆಂದು ತಿಳಿದೆ. ಆಗ ನಾನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಚಿಂತೆ ಮತ್ತು ಶೋಕದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದೆ.

Verse 65

तामेव शरणं गत्वा यावत् पश्यामि पार्थिव । तावद् दिव्यः पुमांस्तस्याः शरीरे समदृश्यत ॥ २.६४ ॥

ಹೇ ಪಾರ್ಥಿವನೇ, ಅವಳನ್ನೇ ಶರಣಾಗಿ ಹೊಂದಿ ನಾನು ಎಷ್ಟು ಕಾಲ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೆನೋ, ಅಷ್ಟೇ ಕಾಲ ಅವಳ ದೇಹದೊಳಗೆ ಒಬ್ಬ ದಿವ್ಯ ಪುರುಷನು ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಕಂಡನು.

Verse 66

तस्यापि पांसो हृदये त्वपरस्तस्य चोरसि । अन्यो रक्तेक्षणः श्रीमान् द्वादशादित्यसन्निभः ॥ २.६५ ॥

ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತು ಮತ್ತೆ ಅವನ ವಕ್ಷಸ್ಥಲದಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಪ್ರಕಟನಾದನು—ಕೆಂಪುಕಣ್ಣುಗಳಿರುವ, ಶ್ರೀಮಂತ, ದ್ವಾದಶ ಆದಿತ್ಯರಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ।

Verse 67

एवं दृष्ट्वा पुमांसोऽत्र त्रयः कन्याशरीरगाः । क्षणेन तत्र कन्यैका न तान् पश्यामि सुव्रते ॥ २.६६ ॥

ಹೀಗೆ ನೋಡಿ, ಇಲ್ಲಿ ಕನ್ಯೆಯರ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪುರುಷರು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದರೆಂದು ನಾನು ಗ್ರಹಿಸಿದೆ. ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳೇ ಕನ್ಯೆ ಉಳಿದಳು; ಹೇ ಸುವ್ರತೇ, ಅವರನ್ನು ಈಗ ನಾನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 68

ततः पृष्टा मया देवी सा कुमारी कथं मम । वेदाः नष्टा ममाचक्ष्व भद्रे तन्नाशकारणम् ॥ २.६७ ॥

ನಂತರ ನಾನು ಆ ದೇವಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದೆ—“ಹೇ ಭದ್ರೇ, ನೀನು ಆ ಕನ್ಯೆ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದೀಯ? ನನ್ನ ವೇದಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿವೆ; ಅವು ನಾಶವಾದ ಕಾರಣವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು.”

Verse 69

कन्योवाच । माता अहं सर्ववेदानां सावित्री नाम नामतः । मां न जानासि येन त्वं ततो वेदा हृतास्तव ॥ २.६८ ॥

ಕನ್ಯೆ ಹೇಳಿದಳು—ನಾನು ಸರ್ವ ವೇದಗಳ ಮಾತೆ; ನಾಮತಃ ನನ್ನ ಹೆಸರು ಸಾವಿತ್ರೀ. ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅರಿಯದ ಕಾರಣ ನಿನ್ನ ವೇದಗಳು ಹರಣಗೊಂಡಿವೆ.

Verse 70

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥ ६९ ॥

ಅವಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಹೇ ರಾಜನ್, ತಪಸ್ಸಿನ ಧನವಾದ ತಪೋಧನ, ಅವಳು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಕೇಳಿದಳು—“ಈ ಪುರುಷರು ಯಾರು? ಹೇ ಶೋಭನೆ, ಇದನ್ನು ಹೇಳು.”

Verse 71

कन्योवाच य एष मच्छरीरस्थः सर्वाङ्गैश्चारुलोचनः । एष ऋग्वेदनामा तु देवो नारायणः स्वयम् । वह्निभूतो दहत्याशु पापान्युच्चारणादनु ॥ २.७० ॥

ಕನ್ಯೆ ಹೇಳಿದಳು—ನನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನು, ಸರ್ವಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಮನೋಹರನೂ ಸುಂದರನೇತ್ರನೂ ಆಗಿರುವವನು; ಅವನೇ ‘ಋಗ್ವೇದ’ ಎಂಬ ನಾಮಧಾರಿ ದೇವ, ಸ್ವಯಂ ನಾರಾಯಣ. ಅಗ್ನಿರೂಪನಾಗಿ ಉಚ್ಚಾರಣದ ಫಲವಾಗಿ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಶೀಘ್ರ ದಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 72

एतस्य हृदये योऽयं दृष्ट आसीत् त्वयात्मजः । स यजुर्वेदरूपेण स्थितो ब्रह्मा महाबलः ॥ २.७१ ॥

ಇವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಕಂಡ ಆ ಪುತ್ರನು—ಅವನೇ ಮಹಾಬಲಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮ, ಯಜುರ್ವೇದರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

Verse 73

तस्याप्युरसि संविष्टो य एष शुचिरुज्ज्वलः । स सामवेदनामा तु रुद्ररूपी व्यवस्थितः । एष आदित्यवत् पापान्याशु नाशयते स्मृतः ॥ २.७२ ॥

ಅವನ ವಕ್ಷಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾದ ಈ ಶುದ್ಧ ಪ್ರಕಾಶಮಾನನು ‘ಸಾಮವೇದ’ ನಾಮಧಾರಿ, ರುದ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದರೆ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಶೀಘ್ರ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

Verse 74

एते त्रयो महावेदाः ब्रह्मन् देवास्त्रयः स्मृताः । एते वर्णा अकाराद्याः सवनान्यत्र वै द्विज ॥ २.७३ ॥

ಹೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್! ಇವು ಮೂರು ಮಹಾವೇದಗಳು ಮತ್ತು ಮೂರು ದೇವತೆಗಳು ಎಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹೇ ದ್ವಿಜ! ಇಲ್ಲಿ ‘ಅ’ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ವರ್ಣವರ್ಗಗಳು ಹಾಗೂ ಸವನಗಳು (ಯಜ್ಞಸವನ) ಕೂಡ ಇವೇ.

Verse 75

एतत्सर्वं समासेन कथितं ते द्विजोत्तम । गृहीणा वेदान् शास्त्राणि सर्वज्ञत्वं च नारद ॥ २.७४ ॥

ಹೇ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ! ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ. ಹೇ ನಾರದ! ವೇದಗಳು, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸು.

Verse 76

एतस्मिन् वेदसरसि स्नानं कुरु महाव्रत । क्रीते स्नानेऽन्यजन्मीयं येन स्मरसि सत्तम ॥ २.७५ ॥

ಹೇ ಮಹಾವ್ರತಧಾರಿ! ಈ ವೇದಸಾರ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡು. ಸ್ನಾನ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ, ಹೇ ಸತ್ತಮ! ನೀ ಇನ್ನೊಂದು ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವೆ.

Verse 77

एवमुक्त्वा तिरोभावं गता कन्या नराधिप । अहं तत्र कृतस्नानस् त्वां दिदृक्षुरिहागतः ॥ २.७६ ॥

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಕನ್ಯೆ, ಹೇ ನರಾಧಿಪ! ಅಂತರಧಾನವಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದೆನು.

Verse 78

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥

ಅವಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಹೇ ರಾಜನ್, ತಪೋಧನನಾದ ಋಷಿ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಕೇಳಿದನು—“ಈ ಪುರುಷರು ಯಾರು? ಹೇ ಶೋಭನೆ, ಇದನ್ನು ಹೇಳು.”