Adhyaya 2: Cosmogony and the Ninefold Creation: Rudra’s Origin and the Prelude to the Sāvitrī–Veda Narrative

Verse 1

सूत उवाच । ततस्तुष्टो हरिर्भक्त्या धरण्यात्मशरीरगाम् । मायां प्रकाश्य तेनैव स्थितो वाराहमूर्त्तिना ॥ २.१ ॥

સૂત બોલ્યા— ત્યાર પછી ભક્તિથી પ્રસન્ન થયેલા હરિએ, પોતાની જ આત્મ-શરીરરૂપ ધરતી વિષે પોતાની માયા પ્રગટ કરી, અને એ જ શક્તિથી વરાહમૂર્તિરૂપે સ્થિત રહ્યા.

Verse 2

जगाद किं ते सुश्रोणि प्रश्नमेनं सुदुर्लभम् । कथयामि पुराणस्य विषयं सर्वशास्त्रतः ॥ २.२ ॥

તેણે કહ્યું— હે સુશ્રોણિ, તારો આ અતિ દુર્લભ પ્રશ્ન શું છે? હું સર્વ શાસ્ત્રોના અનુસારમાં પુરાણનો વિષય સમજાવીશ.

Verse 3

पुराणानां हि सर्वेषामयं साधारणः स्मृतः । श्लोकं धराणि निश्चित्य निःशेषं त्वं पुनः श्रृणु ॥ २.३ ॥

કારણ કે સર્વ પુરાણોમાં આ એક સામાન્ય સિદ્ધાંત તરીકે સ્મરિત છે. તેથી, હે ધરણિ, આ શ્લોકને નિશ્ચિત કરીને, ફરી સંપૂર્ણ રીતે—કંઈ બાકી ન રહે તેમ—સાંભળ.

Verse 4

श्रीवराह उवाच । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ २.४ ॥

શ્રીવરાહે કહ્યું—સર્ગ, પ્રતિસર્ગ, વંશ, મન્વંતરો અને વંશાનુચરિત—આ પાંચ લક્ષણોથી પુરાણ ઓળખાય છે।

Verse 5

आदिसर्गमहं तावत् कथयामि वरानने । यस्मादारभ्य देवानां राज्ञां चरितमेव च । ज्ञायते चतुरंशश्च परमात्मा सनातनः ॥ २.५ ॥

હે વરાનને! હવે હું આદિસર્ગ કહું છું; જેના આરંભથી દેવો અને રાજાઓના ચરિત્રો સમજાય છે અને સનાતન પરમાત્માનો ચતુર્વિધ અંશ પણ જાણાય છે।

Verse 6

आदावहं व्योम महत् ततोऽणुं—रेकैव मत्तः प्रबभूव बुद्धिः । त्रिधा तु सा सत्त्व-रजस्-तमोभिः पृथक्पृथक्तत्त्व-रूपैरुपेता ॥ २.६ ॥

આદિમાં હું વ્યોમ (આકાશ) થયો; પછી મહત્તત્ત્વ અને પછી અણુ. મારામાંથી જ એક બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થઈ; તે સત્ત્વ-રજસ-તમસ ગુણોથી ત્રિવિધ છે અને જુદા જુદા તત્ત્વરૂપોથી યુક્ત છે।

Verse 7

तस्मिंस्त्रिकेऽहं तमसो महान् स सदोच्यते सर्वविदां प्रधानः । उतस्मादपि क्षेत्रविदूर्जितोऽभूद् बभूव बुद्धिस्तु ततो बभूव ॥ २.७ ॥

તે ત્રિકમાં હું તમસમાંથી ઉત્પન્ન ‘મહાન’ કહેવાઉં છું; મને ‘સત્’ પણ કહે છે, સર્વવિદોમાં અગ્રગણ્ય. તેમાંથી વધુમાં ઊર્જાસંપન્ન ક્ષેત્રજ્ઞ ઉત્પન્ન થયો; ત્યારબાદ બુદ્ધિ પ્રગટ થઈ।

Verse 8

तस्मात्तु तेभ्यः श्रवणादिहेतवस् ततोऽक्षमाला जगतो व्यवस्थिताः । भूतैर्गतैरेव च पिण्डमूर्तिर् मया भद्रे विहिता त्वात्मनैव ॥ २.८ ॥

અતએવ તે તત્ત્વોમાંથી શ્રવણાદિ ઇન્દ્રિયોના કારણો ઉત્પન્ન થાય છે; ત્યારપછી જગતનો સમષ્ટિ-સમૂહ સુવ્યવસ્થિત થાય છે. હે ભદ્રે! ભૂતોના પ્રવાહથી બનેલી આ પિંડમૂર્તિ મેં તારા જ આત્મસ્વરૂપથી રચી છે।

Verse 9

शून्यं त्वासीत् तत्र शब्दस्तु खं च तस्माद् वायुस् तत एवाऽनु तेजः । तस्माद् आपस् तत एवाऽनु देवि मया सृष्टा भवती भूतधात्री ॥ २.९ ॥

આદિમાં ત્યાં શૂન્યતા હતી; તેમાં શબ્દ અને આકાશ પ્રગટ થયા. તેમાંથી વાયુ ઉત્પન્ન થયો અને ત્યારપછી તેજ (અગ્નિ) પ્રગટ થયું. તેમાંથી જળ ઉત્પન્ન થયું; અને પછી, હે દેવી, ભૂતધાત્રી એવા તને મેં સર્જી।

Verse 10

योगे पृथिव्या जलवत् ततोऽपि सबुद्बुदं कललं त्वण्डमेव । तस्मिन् प्रवृत्ते द्विगतेऽहमासीदापोमयश्चात्मनात्मानमादौ ॥ २.१० ॥

યોગાવસ્થામાં પૃથ્વી જળ જેવી બની; ત્યારબાદ બબ્બલોથી ભરેલું ઘન કલલ—એ જ અંડ (બ્રહ્માંડ)—ઉત્પન્ન થયું. જ્યારે તે પ્રવૃત્ત થઈ દ્વિધા બન્યું, ત્યારે આદિમાં હું આપોમય બની, પોતાના આત્મબળથી જ પોતાને સ્થાપિત કરીને હતો।

Verse 11

सृष्ट्वा नारास्ता अथो तत्र चाहं येन स्यान्मे नाम नारायणेतिः । कल्पे कल्पे तत्र संयामि भूयः सुप्तस्य मे नाभिजः स्याद्यथाद्यः ॥ २.११ ॥

‘નારાઃ’ એટલે જળ સર્જીને હું ત્યાં જ સ્થિત રહ્યો, જેથી મારું નામ ‘નારાયણ’ થાય. દરેક કલ્પમાં હું ત્યાં જ ફરી સંહાર/સંયમ કરું છું; અને યોગનિદ્રામાં શયન કરતો હોઉં ત્યારે મારી નાભિમાંથી પદ્મજ (બ્રહ્મા) આદિવત્ પ્રગટ થાય છે।

Verse 12

एवंभूतस्य मे देवि नाभिपद्मे चतुर्मुखः । उत्तस्थौ स मया प्रोक्तः प्रजाः सृज महामते ॥ २.१२ ॥

હે દેવી, મારી એવી સ્થિતિમાં મારી નાભિના પદ્મ પર ચતુર્મુખ (બ્રહ્મા) ઊભા થયા. મેં તેમને કહ્યું—“હે મહામતિ, પ્રજાઓ સર્જો।”

Verse 13

एवमुक्त्वा तिरोभावं गतोऽहं सोऽपि चिन्तयन् । आस्ते यावज्जगद्धात्री नाध्यगच्छत किञ्चन ॥ २.१३ ॥

આવું કહીને હું અંતર્ધાન થયો; અને તે પણ ચિંતનમાં લીન થઈ ત્યાં જ રહ્યો. જગદ્ધાત્રી (કાળમર્યાદા) જેટલો સમય રહ્યો, તેટલો સમય તે કોઈ નિષ્કર્ષ સુધી પહોંચી શક્યો નહીં।

Verse 14

तावत् तस्य महारोषो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। सम्भूय तेन बालः स्यादङ्के रोषात्मसम्भवः॥ २.१४ ॥

ત્યારે અવ્યક્ત-ઉદ્ભવવાળા બ્રહ્માનો મહારોષ મૂર્તિમાન થયો; એ રોષતત્ત્વમાંથી જ તેમની ગોદમાં એક બાળક પ્રગટ થયો।

Verse 15

यो रुदन् वारितस्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । ब्रवीति नाम मे देहि तस्य रुद्रेति सो ददौ ॥ २.१५ ॥

તે રડતો હતો; અવ્યક્તમૂર્તિ બ્રહ્માએ તેને રોક્યો. તેણે કહ્યું, “મને નામ આપો.” ત્યારે બ્રહ્માએ તેને “રુદ્ર” નામ આપ્યું।

Verse 16

सोऽपि तेन सृजस्वेति प्रोक्तो लोकमिमं शुभे । अशक्तः सोऽथ सलिले ममज्ज तपसे धृतः ॥ २.१६ ॥

હે શુભે, તેને “આ લોકની સૃષ્ટિ કર” એમ કહેવાયું; પરંતુ તે અશક્ત રહ્યો, તેથી તપમાં સ્થિર થઈ જળમાં ડૂબી ગયો।

Verse 17

तस्मिन् सलिलमग्ने तु पुनरन्यं प्रजापतिम् । ब्रह्मा ससर्ज भूतेषु दक्षिणाङ्गुष्ठतो वरम् ॥ वामे चैव तथाङ्गुष्ठे तस्य पत्नीमथासृजत् ॥ २.१७ ॥

જ્યારે (સૃષ્ટિ) તે જળમાં ડૂબેલી હતી, ત્યારે બ્રહ્માએ ફરી જીવસમૂહોમાં એક અન્ય પ્રજાપતિ સર્જ્યો—જમણા અંગૂઠાથી શ્રેષ્ઠ પુરુષને અને ડાબા અંગૂઠાથી તેની પત્નીને રચી।

Verse 18

स तस्यां जनयामास मनुं स्वायम्भुवं प्रभुः । तस्मात् संभाविता सृष्टिः प्रजानां ब्रह्मणा पुरा ॥ २.१८ ॥

તે પ્રભુએ તેણીમાં સ્વાયંભુવ મનુને જન્મ આપ્યો; તેની પાસેથી જ પ્રાચીન કાળમાં બ્રહ્માએ પ્રજાઓની સૃષ્ટિનો પ્રવાહ ચલાવ્યો।

Verse 19

धरण्युवाच । विस्तरेण ममाचक्ष्व आदिसर्गं सुरेश्वर । ब्रह्मा नारायणाख्योऽयं कल्पादौ चाभवद् यथा ॥ २.१९ ॥

ધરણી બોલી—હે સુરેશ્વર, મને આદિસર્ગનું વિસ્તારે વર્ણન કર; કલ્પના આરંભે આ બ્રહ્મા ‘નારાયણ’ નામે કેવી રીતે પ્રસિદ્ધ થયો?

Verse 20

श्रीभगवानुवाच । ससर्ज सर्वभूतानि यथा नारायणात्मकः । कथ्यमानं मया देवि तदशेषं क्षिते शृणु ॥ २.२० ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા—નારાયણાત્મક તત્ત્વ અનુસાર, નારાયણસ્વરૂપ બની તેણે સર્વ ભૂતોની સૃષ્ટિ કરી. હે દેવી, હે ક્ષિતિ, હું કહું છું તે સર્વ સંપૂર્ણ રીતે સાંભળ।

Verse 21

गतकल्पावसाने तु निशि सुप्तोत्थितः शुभे । सत्त्वोद्रिक्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत ॥ २.२१ ॥

ગત કલ્પના અંતે, હે શુભે, રાત્રિમાં નિદ્રામાંથી જાગીને અને સત્ત્વગુણથી પ્રબળ બનેલા બ્રહ્માએ ત્યારે લોકને શૂન્ય (રિક્ત) જોયો.

Verse 22

नारायणः परोऽचिन्त्यः पराणामपि पूर्वजः । ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसम्भवः ॥ २.२२ ॥

નારાયણ પરમ અને અચિંત્ય છે, પરમ પુરુષોના પણ પૂર્વજ; તેઓ બ્રહ્મસ્વરૂપ અનાદિ ભગવાન છે અને સર્વનો ઉદ્ભવ છે.

Verse 23

इदं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥ २.२३ ॥

અહીં નારાયણ પ્રત્યે આ શ્લોક પણ ઉદ્ધૃત થાય છે—“બ્રહ્મસ્વરૂપ દેવ, જે જગતનો પ્રભવ અને અપ્યય (લય) છે.”

Verse 24

आपो नाराः इति प्रोक्ताः आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥ २.२४ ॥

જળને ‘નારાઃ’ કહેવામાં આવે છે; ખરેખર જળ નરનાં પુત્રો કહેવાય છે. પૂર્વે તે જ તેનું ‘અયન’ (નિવાસ) હતું; તેથી તે ‘નારાયણ’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 25

सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः ॥ २.२५ ॥

પૂર્વકાળમાં કલ્પોના આરંભે જેમ, તેમ તે સૃષ્ટિનું ચિંતન કરતો હતો; ત્યારે સ્પષ્ટ બુદ્ધિ પહેલાં જ તેના માટે તમોમય અવસ્થા પ્રાદુર્ભૂત થઈ.

Verse 26

तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः । अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥ २.२६ ॥

તમસ, મોહ, મહામોહ, ‘તામિસ્ર’ તથા ‘અંધ’ નામે ઓળખાતી સ્થિતિ—અવિદ્યાનું આ પાંચ-પર્વવાળું સ્વરૂપ તે મહાત્મામાંથી પ્રાદુર્ભૂત થયું.

Verse 27

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् । बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकोः । स मुख्यसर्गो विज्ञेयः सर्गविद्भिर्विचक्षणैः ॥ २.२७ ॥

ધ્યાનમાં હોવા છતાં જેમાં પ્રત્યક્ષ બોધ નથી, જે બહાર-અંદર અપ્રકાશિત છે, જેના સ્વભાવ પર આવરણ છે અને જે જડત્વલક્ષણ ધરાવે છે—એવો સર્ગ પાંચ રીતે સ્થિત છે. સર્ગવિદ્યા જાણનારા વિવેકીજનોએ તેને ‘મુખ્યસર્ગ’ તરીકે જાણવો.

Verse 28

पुनरन्यदभूत् तस्य ध्यायतः सर्गमुत्तमम्। तिर्यक्स्रोतस्तु वै यस्मात् तिर्यक्स्रोतस्तु वै स्मृतः॥ २.२८ ॥

પછી તે ઉત્તમ સર્ગનું ધ્યાન કરતો હતો ત્યારે એક બીજો વિભાગ પ્રાદુર્ભૂત થયો. કારણ કે તેનું ‘સ્રોતસ્’ તિર્યક્ (આડું) વહે છે, તેથી તે ‘તિર્યક્સ્રોતસ્’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 29

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणस्तु ते। तमप्यसाधकं मत्वा तिर्यक्स्रोतं चतुर्मुखः॥ २.२९ ॥

પશુ વગેરે પ્રાણીઓ પ્રસિદ્ધ છે; તેઓ ખરેખર વિપથ ગ્રહણ કરનાર છે. તે અવસ્થાને પણ અસાધક માની ચતુર્મુખ બ્રહ્માએ તેમને ‘તિર્યક્સ્રોતસ’ (આડું પ્રવાહ) તરીકે નિર્ધારિત કર્યા.

Verse 30

ऊर्ध्वस्रोतस्त्रिधा यस्तु सात्त्विको धर्मवर्तनः । ततोऽर्ध्वचारीणो देवाः सर्वगर्भसमुद्भवाः ॥ २.३० ॥

ત્રિવિધ ‘ઊર્ધ્વસ્રોતસ’ સાત્ત્વિક અને ધર્માનુસાર વર્તન કરનાર છે. તેમાંથી સર્વ પ્રકારના ગર્ભોમાંથી જન્મેલા, ઊર્ધ્વગામી દેવતાઓ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 31

ते सुखप्रीतिवहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः । तस्मिन् सर्गेऽभवत् प्रीतिर्निष्पद्यन्ते प्रजास्तदा ॥ २.३० ॥

તેઓ સુખ અને પ્રીતિથી ભરપૂર હતા, બહાર અને અંદર બંને રીતે અનાવૃત (અવરોધરહિત) હતા. તે સર્ગમાં પ્રીતિ ઉત્પન્ન થઈ અને ત્યારે પ્રજાઓ પ્રકટ થઈ.

Verse 32

तदा सृष्ट्वाऽन्यसर्गं तु तदा दध्यौ प्रजापतिः । असाधकांस्तु तान् मत्वा मुख्यसर्गादिसंभवान् ॥ २.३१ ॥

ત્યારે બીજો (દ્વિતીય) સર્ગ રચીને પ્રજાપતિએ ફરી વિચાર કર્યો. મુખ્ય સર્ગ વગેરેમાંથી ઉત્પન્ન થયેલ તેમને અસાધક માની તેણે વધુ મનન કર્યું.

Verse 33

ततः स चिन्तयामास अर्वाक्स्रोतस्तु स प्रभुः । अर्वाक्स्रोतसि चोत्पन्ना मनुष्याः साधका मताः ॥ २.३२ ॥

પછી તે પ્રભુએ ‘અર્વાક્સ્રોતસ’ (નીચેમુખ પ્રવાહ) વિષે વિચાર કર્યો. અર્વાક્સ્રોતસમાં ઉત્પન્ન થયેલા મનુષ્યો સાધક ગણાય છે.

Verse 34

ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः । तस्मात् तु दुःखः बहुला भूयोभूयश्च कारिणः ॥ २.३३ ॥

એ અવસ્થાઓ પ્રકાશથી બહુળ હોવા છતાં તમસથી મિશ્રિત અને રજોગુણપ્રધાન છે; તેથી તે વારંવાર બહુ પ્રમાણમાં દુઃખ ઉત્પન્ન કરે છે.

Verse 35

इत्येते कथिताः सर्गाः षडेते सुभगे तव । प्रथमो महतः सर्गस्तन्मात्राणि द्वितीयकः ॥ २.३४ ॥

હે સुभગે! આ રીતે તને આ છ સર્ગો કહ્યા. પહેલો મહત્‌થી આરંભ થતો સર્ગ છે અને બીજો તન્માત્રાઓનો સર્ગ છે.

Verse 36

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः ॥ २.३५ ॥

ત્રીજો સર્ગ વૈકારિક કહેવાય છે અને તેને ઐન્દ્રિયક (ઇન્દ્રિયાધારિત) પણ માનવામાં આવે છે. આ રીતે આ પ્રાકૃત સર્ગ બુદ્ધિને પૂર્વકારણ બનાવી પ્રગટ થાય છે.

Verse 37

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्याः वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतश्च यः प्रोक्तस्तैऱ्यक्स्रोतः स उच्यते ॥ २.३६ ॥

ચોથો સર્ગ મુખ્યસર્ગ કહેવાયો છે; સ્થાવર (અચલ/વનસ્પતિ આદિ) જીવો ‘મુખ્ય’ તરીકે સ્મૃત છે. અને જે સૃષ્ટિધારા તિર્યક્ (આડી) તરીકે કહેવાઈ છે, તે જ તૈર્યક્સ્રોત કહેવાય છે.

Verse 38

तथोर्ध्वस्रोतसां श्रेष्ठः सप्तमः स तु मानवः । अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः ॥ २.३७ ॥

આ રીતે ઊર્ધ્વસ્રોતસ જીવોમાં સાતમો—અને શ્રેષ્ઠ—માનવ છે. આઠમો સર્ગ અનુગ્રહસર્ગ છે; તે સાત્ત્વિક પણ છે અને તામસ પણ છે.

Verse 39

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः । प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः ॥ २.३८ ॥

આ પાંચ સર્ગ ‘વૈકૃત’ (પરિવર્તિત) તરીકે સ્મૃત છે અને ત્રણ ‘પ્રાકૃત’ (આદિ) તરીકે સ્મૃત છે. પ્રાકૃત તથા વૈકૃત—બન્નેનો સમાહાર અને ‘કૌમાર’ સર્ગ—એ નવમ સર્ગ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 40

इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः । प्राकृताः वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः ॥ इत्येते कथिताः सर्गाः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ २.३९ ॥

આ રીતે પ્રજાપતિના આ નવ સર્ગો સમજાવાયા—પ્રાકૃત અને વૈકૃત બન્ને જગતના મૂળ કારણ છે. આ સર્ગો કહ્યા; હવે તું બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?

Verse 41

धरण्युवाच । नवधा सृष्टिरुत्पन्ना ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कथं सा ववृधे देव एतन्मे कथयाच्युत ॥ २.४० ॥

ધરાએ કહ્યું—અવ્યક્તજન્મ બ્રહ્માથી આ નવધા સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થઈ. હે દેવ, તે કેવી રીતે વધીને વિસ્તરી? હે અચ્યુત, મને આ કહો.

Verse 42

श्रीवराह उवाच । प्रथमं ब्रह्मणा सृष्टा रुद्राद्यास्तु तपोधनाः । सनकादयस्ततः सृष्टा मरीच्यादय एव च ॥ २.४१ ॥

શ્રીવરાહે કહ્યું—પ્રથમ બ્રહ્માએ રુદ્ર આદિ તપોધન (તપસ્વી) જનનું સર્જન કર્યું. ત્યારબાદ સનક આદિ અને તેમ જ મરીચિ આદિનું સર્જન થયું.

Verse 43

मरीचिरत्रिश्च तथा अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्च महातेजाः प्रचेता भृगुरेव च । नारदो दशमश्चैव वसिष्ठश्च महातपाः ॥ २.४२ ॥

મરીચિ, અત્રિ તથા અંગિરા, પુલહ અને ક્રતુ; મહાતેજસ્વી પુલસ્ત્ય; પ્રચેતા અને ભૃગુ પણ; દસમો નારદ; અને મહાતપસ્વી વસિષ્ઠ.

Verse 44

सनकादयो निवृत्त्याख्ये तेन धर्मे प्रयोजिताः । प्रवृत्त्याख्ये मरीच्याद्या मुक्त्वैकं नारदं मुनिम् ॥ २.४३ ॥

સનકાદિ ઋષિઓને તેમણે ‘નિવૃત્તિ’ નામના ધર્મમાં નિયુક્ત કર્યા. મરીચિ આદિ ઋષિઓને ‘પ્રવૃત્તિ’ ધર્મમાં નિયુક્ત કર્યા; માત્ર મુનિ નારદને અપવાદરૂપે છોડ્યા.

Verse 45

योऽसौ प्रजापतिस्त्वाद्यो दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः । तस्यादौ तत्र वंशेन जगदेतच्चराचरम् ॥ २.४४ ॥

જમણા અંગૂઠામાંથી ઉત્પન્ન થયેલા તે આદ્ય પ્રજાપતિ—આદિમાં તેની પાસેથી અને તેની વંશપરંપરાથી આ સમગ્ર ચરાચર જગત પ્રગટ થયું.

Verse 46

देवाश्च दानवाश्चैव गन्धर्वोरगपक्षिणः । सर्वे दक्षस्य कन्यासु जाताः परमधार्मिकाः ॥ २.४५ ॥

દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, નાગો અને પક્ષીઓ—આ બધા દક્ષની પુત્રીઓમાંથી જન્મ્યા અને પરમ ધાર્મિક તરીકે વર્ણવાયા.

Verse 47

योऽसौ रुद्रेति विख्यातः पुत्रः क्रोधसमुद्भवः । भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेष्ठिनः ॥ २.४६ ॥

‘રુદ્ર’ તરીકે વિખ્યાત તે પુત્ર ક્રોધમાંથી ઉત્પન્ન થયો—પરમેષ્ઠિનાં લલાટ પર ભ્રૂકુટી વાંકી પડી બનેલી રેખામાંથી.

Verse 48

अर्द्धनारीनरवपुः प्रचण्डोऽतिभयङ्करः । विभजात्मानमित्युक्तो ब्रह्मणाऽन्तर्दधे पुनः ॥ २.४७ ॥

અર્ધ નારી અને અર્ધ નર દેહ ધરાવતો, પ્રચંડ અને અતિ ભયંકર—બ્રહ્માએ ‘પોતાને વિભાજિત કર’ એમ કહ્યે પછી તે ફરી અંતર્ધાન થયો.

Verse 49

तथोक्तोऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं चकार सः । बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा च सः । ततस्त्वेकादश ख्याता रुद्रा ब्रह्मसमुद्भवाः ॥ २.४८ ॥

આ રીતે કહ્યા મુજબ તેણે પોતાને દ્વિરૂપ કર્યો—સ્ત્રીત્વ અને પુરુષત્વ. પછી તેણે પુરુષ-તત્ત્વને દસ ભાગોમાં અને એક ભાગમાં પણ વિભાજિત કર્યું. તેમાંથી બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન થયેલા એકાદશ રુદ્રો પ્રસિદ્ધ થયા.

Verse 50

अयमुद्देशतः प्रोक्तो रुद्रसर्गो मयाऽनघे । इदानीं युगमाहात्म्यं कथयामि समासतः ॥ २.४९ ॥

હે અનઘે! રુદ્ર-સૃષ્ટિનો આ વર્ણન મેં સંક્ષેપમાં કહ્યું. હવે હું યુગોના માહાત્મ્યને સમાસરૂપે કહું છું.

Verse 51

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्चेति चतुर्युगम् । एतस्मिन्ये महासत्त्वा राजानो भूरिदक्षिणाः । देवासुराश्च यं चक्रुर्धर्मं कर्म च तच्छृणु ॥ २.५० ॥

કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ—આ ચતુર્યુગ છે. આ ચક્રમાં મહાસત્ત્વવાળા, બહુ દાન-દક્ષિણા આપનારા રાજાઓ થયા. દેવો અને અસુરોએ જે ધર્મ અને કર્મવિધિ સ્થાપી, તે સાંભળો.

Verse 52

आसीत् प्रथमकल्पे तु मनुः स्वायम्भुवः पुरा । तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे अतिमानुषचेष्टितम् । प्रियव्रतोत्तानपादनामानं धर्मवत्सलम् ॥ २.५१ ॥

પ્રથમ કલ્પમાં પ્રાચીનકાળે સ્વાયંભુવ મનુ હતા. તેમને બે પુત્રો જન્મ્યા, જેમની કૃતીઓ સામાન્ય માનવમર્યાદાથી પર હતી—પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ—બન્ને ધર્મપ્રેમી હતા.

Verse 53

तत्र प्रियव्रतो राजा महायज्वा तपोबलः । स चेष्ट्वा विविधैर्यज्ञैर्विपुलैर्भूरिदक्षिणैः ॥ २.५२ ॥

ત્યાં રાજા પ્રિયવ્રત મહાયજ્ઞકર્તા અને તપોબળથી સમૃદ્ધ હતા. તેમણે અનેક પ્રકારના વિશાળ યજ્ઞો ભૂરિ દાન-દક્ષિણાસહિત કરીને, વિધિપૂર્વક આગળ પ્રવૃત્તિ કરી.

Verse 54

सप्तद्वीपेषु संस्थाप्य भरतादीन् सुतान् निजान् । स्वयँ विशालां वरदां गत्वा तेपे महत् तपः ॥ २.५३ ॥

સપ્તદ્વીપોમાં ભરત વગેરે પોતાના પુત્રોને સ્થાપી, તે સ્વયં વરદાયિની વિશાલામાં જઈ મહાન તપ કર્યું।

Verse 55

तस्मिन् स्थितस्य तपसि राज्ञो वै चक्रवर्त्तिनः । उपेयाद् नारदस्तत्र दिदृक्षुर्धर्मचारिणम् ॥ २.५४ ॥

તે ચક્રવર્તી રાજા તપમાં સ્થિત હતો ત્યારે, ધર્માચારીને જોવા ઇચ્છતા નારદ ત્યાં આવ્યા।

Verse 56

स दृष्ट्वा नारदं व्योम्नि ज्वलद्भास्करतेजसम् । अभ्युत्थानेन राजेन्द्र उत्तस्थौ हर्षितस्तदा ॥ २.५५ ॥

આકાશમાં જ્વલંત સૂર્યતેજ સમાન દીપ્ત નારદને જોઈ, રાજેન્દ્ર આનંદિત થઈ તરત ઊભા રહી આદરપૂર્વક અભ્યૂત્થાન કર્યું।

Verse 57

तस्यासनं च पाद्यं च सम्यक् तस्य निवेद्य वै । स्वागतातिभिरालापैः परस्परमवोचताम् । कथान्ते नारदं राजा पप्रच्छ ब्रह्मवादिनम् ॥ २.५६ ॥

રાજાએ તેમને યથાવિધિ આસન અને પાદ્ય અર્પણ કર્યા; પછી સ્વાગત-આતિથ્યભર્યા વચનો સાથે પરસ્પર સંવાદ થયો. વાતચીતના અંતે રાજાએ બ્રહ્મવાદી નારદને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 58

प्रियव्रत उवाच । भगवन् किञ्चिदाश्चर्यमेतस्मिन् कृतसंज्ञिते । युगे दृष्टं श्रुतं वापि तन्मे कथय नारद ॥ २.५७ ॥

પ્રિયવ્રતે કહ્યું—હે ભગવન! આ કૃત (સત્ય) યુગમાં કોઈ અદ્ભુત વાત જોવાઈ હોય કે સાંભળાઈ હોય તો, હે નારદ, તે મને કહો।

Verse 59

नारद उवाच । आश्चर्यमेकं दृष्टं मे तच्छृणुष्व प्रियव्रत । ह्यस्तनेऽहनि राजेन्द्र श्वेताख्यं गतवानहम् । द्वीपं तत्र सरो दृष्टं फुल्लपङ्कजमालिनम् ॥ २.५८ ॥

નારદે કહ્યું—હે પ્રિયવ્રત, મેં એક અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું છે; તે સાંભળ. હે રાજેન્દ્ર, ગઇકાલે હું શ્વેત નામના દ્વીપે ગયો હતો; ત્યાં મેં પૂર્ણ વિકસિત કમળમાળાઓથી શોભિત એક સરોવર જોયું.

Verse 60

सरसस्तस्य तीरे तु कुमारिं पृथुलोचनाम् । दृष्ट्वाहं विस्मयापन्नस्तां कन्यामायतॆक्षणाम् ॥ २.५९ ॥

તે સરોવરનાં કાંઠે મેં વિશાળ નેત્રોવાળી એક કુમારી—દીર્ઘ દૃષ્ટિવાળી તે કન્યાને—જોઈને હું આશ્ચર્યમાં પડી ગયો.

Verse 61

पृच्छितवानस्मि राजेन्द्र तदा मधुरभाषिणीम् । का असि भद्रे कथं वा असि किं वा कार्यमिह त्वया । कर्तव्यं चारुसर्वाङ्गि तन्ममाचक्ष्व शोभने ॥ २.६० ॥

હે રાજેન્દ્ર, ત્યારે મેં તે મધુરભાષિણીને પૂછ્યું—‘ભદ્રે, તું કોણ છે? તું કેમ છે? અને અહીં તારો શું કાર્ય છે? હે શોભને, સુંદર અંગોવાળી, જે કર્તવ્ય છે તે મને કહો.’

Verse 62

एवमुक्ता मया सा हि मां दृष्ट्वाऽनिमिषेक्षणा । स्मृत्वा तूष्णीं स्थिता यावत् तावन्मे ज्ञानमुत्तमम् ॥ २.६१ ॥

મેં એમ કહ્યું ત્યારે તે—પલક ન ઝપકાવી મને જોઈને—સ્મરણ કરીને જેટલો સમય મૌન રહી ઊભી રહી, એટલો સમય મારામાં ઉત્તમ જ્ઞાન પ્રગટ રહ્યું.

Verse 63

विस्मृतं सर्ववेदाश्च सर्वशास्त्राणि चैव ह । योगशास्त्राणि शिक्षाश्च वेदानां स्मृतयस्तथा ॥ २.६२ ॥

તે સમયે મારા માટે સર્વ વેદો અને બધા શાસ્ત્રો વિસ્મૃત થઈ ગયા; યોગશાસ્ત્રો, શિક્ષા તથા વેદસંબંધિત સ્મૃતિઓ પણ—બધું જ ભૂલાઈ ગયું.

Verse 64

सर्वं दृष्ट्वैव मे राजन् कुमार्यापहृतं क्षणात् । ततोऽहं विस्मयार्विष्टश्चिन्ताशोकसमन्वितः ॥ २.६३ ॥

હે રાજન્, સર્વં જોઈને મેં જાણ્યું કે કન્યા ક્ષણમાં અપહૃત થઈ ગઈ. ત્યારબાદ હું આશ્ચર્યથી અભિભૂત થઈ ચિંતા અને શોકથી યુક્ત થયો.

Verse 65

तामेव शरणं गत्वा यावत् पश्यामि पार्थिव । तावद् दिव्यः पुमांस्तस्याः शरीरे समदृश्यत ॥ २.६४ ॥

હે પાર્થિવ, તેને જ શરણ માનીને હું જેટલો સમય જોતો રહ્યો, તેટલા સમયમાં તેની દેહમાં એક દિવ્ય પુરુષ પ્રગટ દેખાયો.

Verse 66

तस्यापि पांसो हृदये त्वपरस्तस्य चोरसि । अन्यो रक्तेक्षणः श्रीमान् द्वादशादित्यसन्निभः ॥ २.६५ ॥

તેના હૃદયમાં પણ અને ફરી તેના વક્ષસ્થળ પર પણ બીજો પ્રગટ થયો—લાલ નેત્રોવાળો, શ્રીમાન, બાર આદિત્યો સમાન તેજસ્વી।

Verse 67

एवं दृष्ट्वा पुमांसोऽत्र त्रयः कन्याशरीरगाः । क्षणेन तत्र कन्यैका न तान् पश्यामि सुव्रते ॥ २.६६ ॥

આ રીતે જોઈને મેં જાણ્યું કે અહીં કન્યાઓના શરીરમાં ત્રણ પુરુષો પ્રવેશેલા હતા. પછી ક્ષણમાં ત્યાં એક જ કન્યા રહી; હે સુવ્રતે, હું હવે તેમને નથી જોતો.

Verse 68

ततः पृष्टा मया देवी सा कुमारी कथं मम । वेदाः नष्टा ममाचक्ष्व भद्रे तन्नाशकारणम् ॥ २.६७ ॥

પછી મેં તે દેવીને પૂછ્યું—“હે ભદ્રે, તું તે કન્યા મારી સાથે કેવી રીતે સંબંધિત છે? મારા વેદો નષ્ટ થયા છે; તેમના નાશનું કારણ મને કહો.”

Verse 69

कन्योवाच । माता अहं सर्ववेदानां सावित्री नाम नामतः । मां न जानासि येन त्वं ततो वेदा हृतास्तव ॥ २.६८ ॥

કન્યાએ કહ્યું—હું સર્વ વેદોની માતા છું; નામથી મારું નામ સાવિત્રી છે. તું મને ઓળખતો નથી, તેથી તારા વેદો હરી લેવાયા છે.

Verse 70

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥ ६९ ॥

તેણે આમ કહ્યું ત્યારે, હે રાજન, તપોધન તપસ્વી, તે આશ્ચર્યથી પૂછવા લાગી—“આ પુરુષો કોણ છે? હે શોભને, આ કહો.”

Verse 71

कन्योवाच य एष मच्छरीरस्थः सर्वाङ्गैश्चारुलोचनः । एष ऋग्वेदनामा तु देवो नारायणः स्वयम् । वह्निभूतो दहत्याशु पापान्युच्चारणादनु ॥ २.७० ॥

કન્યાએ કહ્યું—જે મારા શરીરમાં વસે છે, સર્વ અંગોમાં મનોહર અને સુંદર નેત્રોવાળો, એ જ ‘ઋગ્વેદ’ નામધારી દેવ સ્વયં નારાયણ છે. અગ્નિરૂપ બની તે ઉચ્ચારણના પરિણામરૂપ પાપોને ત્વરિત દહે છે.

Verse 72

एतस्य हृदये योऽयं दृष्ट आसीत् त्वयात्मजः । स यजुर्वेदरूपेण स्थितो ब्रह्मा महाबलः ॥ २.७१ ॥

એના હૃદયમાં તું જે પુત્રને જોયો હતો, એ જ મહાબલી બ્રહ્મા યજુર્વેદરૂપે સ્થિત છે.

Verse 73

तस्याप्युरसि संविष्टो य एष शुचिरुज्ज्वलः । स सामवेदनामा तु रुद्ररूपी व्यवस्थितः । एष आदित्यवत् पापान्याशु नाशयते स्मृतः ॥ २.७२ ॥

અને તેના ઉરસ્થળે બેઠેલો જે આ શુદ્ધ અને તેજસ્વી છે, તે ‘સામવેદ’ નામધારી રુદ્રરૂપે સ્થિત છે. તેનું સ્મરણ કરતાં તે સૂર્ય સમ પાપોને ત્વરિત નાશ કરે છે.

Verse 74

एते त्रयो महावेदाः ब्रह्मन् देवास्त्रयः स्मृताः । एते वर्णा अकाराद्याः सवनान्यत्र वै द्विज ॥ २.७३ ॥

હે બ્રહ્મન્! આ ત્રણ મહાવેદો અને ત્રણ દેવતાઓ તરીકે સ્મૃત છે. હે દ્વિજ! અહીં ‘અ’થી આરંભતા વર્ણવર્ગો તથા સવન (યજ્ઞસવન) પણ આ જ છે.

Verse 75

एतत्सर्वं समासेन कथितं ते द्विजोत्तम । गृहीणा वेदान् शास्त्राणि सर्वज्ञत्वं च नारद ॥ २.७४ ॥

હે દ્વિજોત્તમ! આ બધું તને સંક્ષેપમાં કહેલું છે. હે નારદ! વેદો, શાસ્ત્રો અને સર્વજ્ઞત્વ પણ ગ્રહણ કર.

Verse 76

एतस्मिन् वेदसरसि स्नानं कुरु महाव्रत । क्रीते स्नानेऽन्यजन्मीयं येन स्मरसि सत्तम ॥ २.७५ ॥

હે મહાવ્રતધારી! આ વેદસાર સરોવરમાં સ્નાન કર. સ્નાન પૂર્ણ થયા પછી, હે સત્તમ! તું અન્ય જન્મની વાતો સ્મરણ કરશે.

Verse 77

एवमुक्त्वा तिरोभावं गता कन्या नराधिप । अहं तत्र कृतस्नानस् त्वां दिदृक्षुरिहागतः ॥ २.७६ ॥

આ રીતે કહી તે કન્યા, હે નરાધિપ! અદૃશ્ય થઈ ગઈ. ત્યાં સ્નાન કરીને હું તને જોવા ઇચ્છાથી અહીં આવ્યો છું.

Verse 78

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥

તેણે આમ કહ્યું ત્યારે, હે રાજન, તપમાં સમૃદ્ધ ઋષિ આશ્ચર્યથી પૂછવા લાગ્યા—“આ પુરુષો કોણ છે? હે શોભને, આ કહો.”