Adhyaya 2: Cosmogony and the Ninefold Creation: Rudra’s Origin and the Prelude to the Sāvitrī-Veda Narrative

Verse 1

सूत उवाच । ततस्तुष्टो हरिर्भक्त्या धरण्यात्मशरीरगाम् । मायां प्रकाश्य तेनैव स्थितो वाराहमूर्त्तिना ॥ २.१ ॥

Suta ne kaha, Hari khush ho gaya kyunki dharti uski bhakt thi. Usne apni maya dikhaayi. Woh Varah roop mein wahan raha.

Verse 2

जगाद किं ते सुश्रोणि प्रश्नमेनं सुदुर्लभम् । कथयामि पुराणस्य विषयं सर्वशास्त्रतः ॥ २.२ ॥

Usne kaha, Sushroni, yeh sawal bahut mushkil hai aur milna bhi mushkil hai. Main tumhe Puran ki baat batata hoon jo sab shastron mein hai.

Verse 3

पुराणानां हि सर्वेषामयं साधारणः स्मृतः । श्लोकं धराणि निश्चित्य निःशेषं त्वं पुनः श्रृणु ॥ २.३ ॥

Saare Puranon mein yeh ek general baat maani jaati hai. Isliye Dhara, pehle is shloka ka matlab samajh lo. Phir poora suno, kuch bhi mat chhodna.

Verse 4

श्रीवराह उवाच । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ २.४ ॥

Varah Bhagwan bole, Puran mein paanch cheezein hoti hain. Pehli, duniya kaise bani. Dusra, fir se kaise banti hai. Teesra, vansh chalte hain. Chautha, Manu ke time ki baatein. Paanchva, un vanshon ki kahaniyan.

Verse 5

आदिसर्गमहं तावत् कथयामि वरानने । यस्मादारभ्य देवानां राज्ञां चरितमेव च । ज्ञायते चतुरंशश्च परमात्मा सनातनः ॥ २.५ ॥

Ab main tumhe shuru se batata hoon ki duniya kaise bani. Isse pata chalega ki devaton ne kya kiya aur raja-log kaise chale. Isse Paramatma bhi samajh aata hai, jo hamesha se hai.

Verse 6

आदावहं व्योम महत् ततोऽणुं—रेकैव मत्तः प्रबभूव बुद्धिः । त्रिधा तु सा सत्त्व-रजस्-तमोभिः पृथक्पृथक्तत्त्व-रूपैरुपेता ॥ २.६ ॥

Shuru mein main akela tha. Main space ban gaya. Uske baad ek badi power bani, phir chhoti-chhoti cheezein. Mere se hi buddhi nikli. Woh buddhi teen tarah ki hai, sattva, rajas, tamas. Alag-alag roop mein.

Verse 7

तस्मिंस्त्रिकेऽहं तमसो महान् स सदोच्यते सर्वविदां प्रधानः । उतस्मादपि क्षेत्रविदूर्जितोऽभूद् बभूव बुद्धिस्तु ततो बभूव ॥ २.७ ॥

Us teen mein se main Mahaan hoon, andher se nikla hua. Log mujhe Sach bolte hain, kyunki main sabse bada jaanne wala hoon. Usse ek jaanne wala bana jismein power thi. Uske baad buddhi bani.

Verse 8

तस्मात्तु तेभ्यः श्रवणादिहेतवस् ततोऽक्षमाला जगतो व्यवस्थिताः । भूतैर्गतैरेव च पिण्डमूर्तिर् मया भद्रे विहिता त्वात्मनैव ॥ २.८ ॥

Isliye un sab cheezon se sunne ki shakti aur baaki sab shaktiyaan banti hain. Phir poori duniya ka system set ho jaata hai. Mainne ek shareer banaya hai, woh bhi tumhare aap se bana hai, Devi.

Verse 9

शून्यं त्वासीत् तत्र शब्दस्तु खं च तस्माद् वायुस् तत एवाऽनु तेजः । तस्माद् आपस् तत एवाऽनु देवि मया सृष्टा भवती भूतधात्री ॥ २.९ ॥

Pehle toh kuch bhi nahi tha, sirf khali jagah thi. Usmein shabd aur aasmaan paida hua. Phir se hawa aayi, uske baad aag bani. Aag se paani aaya. Devi, mainne tumhe banaya, tum jo sab jeevon ko sambhalti ho.

Verse 10

योगे पृथिव्या जलवत् ततोऽपि सबुद्बुदं कललं त्वण्डमेव । तस्मिन् प्रवृत्ते द्विगतेऽहमासीदापोमयश्चात्मनात्मानमादौ ॥ २.१० ॥

Jab dharti ban rahi thi, woh paani jaisi ho gayi. Usmein bubbulon wali ek goothni bani, jaise ande jaisi. Jab woh and do hisson mein banta, main wahan tha. Main paani se bana tha, apne aap ko wahan set kiya.

Verse 11

सृष्ट्वा नारास्ता अथो तत्र चाहं येन स्यान्मे नाम नारायणेतिः । कल्पे कल्पे तत्र संयामि भूयः सुप्तस्य मे नाभिजः स्याद्यथाद्यः ॥ २.११ ॥

Mainne paani banaya, phir wahan rehne laga. Isliye mera naam Narayan pada. Har baar jab nayi shuruwat hoti hai, main wapas wahan aata hoon. Jab main sota hoon, mere naabi se Brahma nikalta hai, jaise pehle hota tha.

Verse 12

एवंभूतस्य मे देवि नाभिपद्मे चतुर्मुखः । उत्तस्थौ स मया प्रोक्तः प्रजाः सृज महामते ॥ २.१२ ॥

Devi, jab main aise leta hua tha, mere naabi ke kamal se Brahma utha. Uske chaar chehre the. Mainne usse kaha, tum bade samajhdar ho, ab jaake duniya ko paida karo.

Verse 13

एवमुक्त्वा तिरोभावं गतोऽहं सोऽपि चिन्तयन् । आस्ते यावज्जगद्धात्री नाध्यगच्छत किञ्चन ॥ २.१३ ॥

Maine yeh keh ke chhupa gaya. Woh akela baitha sochne laga. Jab tak duniya chalti rahi, woh kisi faislay par nahi pahunch paaya.

Verse 14

तावत् तस्य महारोषो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। सम्भूय तेन बालः स्यादङ्के रोषात्मसम्भवः॥ २.१४ ॥

Brahma bahut gusse mein a gaya. Us gusse se ek baccha paida hua. Woh Brahma ki god mein baitha tha. Yeh baccha gusse se nikla tha.

Verse 15

यो रुदन् वारितस्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । ब्रवीति नाम मे देहि तस्य रुद्रेति सो ददौ ॥ २.१५ ॥

Woh baccha ro raha tha. Brahma ne use rok liya. Baccha bola, mujhe naam do. Brahma ne kaha, tumhara naam Rudra hai.

Verse 16

सोऽपि तेन सृजस्वेति प्रोक्तो लोकमिमं शुभे । अशक्तः सोऽथ सलिले ममज्ज तपसे धृतः ॥ २.१६ ॥

Brahma ne kaha, duniya banao. Woh nahi bana paaya. Woh paani mein chala gaya. Wahan tapasya karne laga.

Verse 17

तस्मिन् सलिलमग्ने तु पुनरन्यं प्रजापतिम् । ब्रह्मा ससर्ज भूतेषु दक्षिणाङ्गुष्ठतो वरम् ॥ वामे चैव तथाङ्गुष्ठे तस्य पत्नीमथासृजत् ॥ २.१७ ॥

Jab sab paani mein dooba hua tha, Brahma ne ek aur Prajapati banaya. Apne daaye angooth se ek mard nikala. Aur baaye angooth se uski biwi banayi.

Verse 18

स तस्यां जनयामास मनुं स्वायम्भुवं प्रभुः । तस्मात् संभाविता सृष्टिः प्रजानां ब्रह्मणा पुरा ॥ २.१८ ॥

Bhagwan ne usmein Svayambhuva Manu ko paida kiya. Uske baad Brahma ne purane time mein sab jeev banaye the.

Verse 19

धरण्युवाच । विस्तरेण ममाचक्ष्व आदिसर्गं सुरेश्वर । ब्रह्मा नारायणाख्योऽयं कल्पादौ चाभवद् यथा ॥ २.१९ ॥

Dharani ne kaha, Devon ke Swami, mujhe detail mein batao. Shuru mein yeh Brahma Narayan kaise bana, sab samjha do.

Verse 20

श्रीभगवानुवाच । ससर्ज सर्वभूतानि यथा नारायणात्मकः । कथ्यमानं मया देवि तदशेषं क्षिते शृणु ॥ २.२० ॥

Bhagwan bole, Brahma ne Narayan ki tarah sab jeev banaye. Hey Devi, main tumhe poora batata hoon, dhyan se sun.

Verse 21

गतकल्पावसाने तु निशि सुप्तोत्थितः शुभे । सत्त्वोद्रिक्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत ॥ २.२१ ॥

Jab purana kalpa khatam hua, Brahma neend se uthe. Raat ka time tha. Unhone dekha ki duniya khaali hai, kuch bhi nahi.

Verse 22

नारायणः परोऽचिन्त्यः पराणामपि पूर्वजः । ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसम्भवः ॥ २.२२ ॥

Narayan sabse bade hain, unke baare mein sochna bhi mushkil hai. Woh shuru se hain, koi ant nahi. Sab unse hi bane hain.

Verse 23

इदं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥ २.२३ ॥

Yahan log Narayan ke liye ek shloka padhte hain. Woh kehte hain bhagwan Brahma ke roop mein hain. Yeh poora duniya unse shuru hoti hai aur wapas unmein hi jaati hai.

Verse 24

आपो नाराः इति प्रोक्ताः आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥ २.२४ ॥

Paani ko Naraya kehte hain. Yeh paani Nara ki santaan hai. Pehle yeh paani unka ghar tha. Isliye unka naam Narayan pada.

Verse 25

सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः ॥ २.२५ ॥

Jab bhagwan duniya banane ke baare mein soch rahe the, pehle unke mann mein andhera chha gaya. Yeh wahi hua jo pehle kalpa mein hua tha. Tab unhe samajh nahi aaya ki kya karna hai.

Verse 26

तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः । अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥ २.२६ ॥

Pehle andhera aaya, phir bhram aur phir bada bhram. Phir ek aur buri avastha aayi jise andha kehte hain. Yeh paanch cheezein jaahilpan ki taraf le jaati hain. Yeh sab bade aadmi se nikli.

Verse 27

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् । बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकोः । स मुख्यसर्गो विज्ञेयः सर्गविद्भिर्विचक्षणैः ॥ २.२७ ॥

Srishti paanch hisson mein banti hai. Jaise koi soch mein dooba ho par samajh mein na aaye. Bahar bhi roshni nahi, andar bhi nahi. Sab dhaka hua hai, jaise pathar ho. Jo log srishti samajhte hain, woh isse pehla aur main hissa maante hain.

Verse 28

पुनरन्यदभूत् तस्य ध्यायतः सर्गमुत्तमम्। तिर्यक्स्रोतस्तु वै यस्मात् तिर्यक्स्रोतस्तु वै स्मृतः॥ २.२८ ॥

Phir Brahma ne socha ki aur bhi accha creation kaise ho. Ek nayi category bani. Isme jo current hai woh sidha nahi, tedha-medha chalta hai. Isliye iska naam tiryak-srotas pada, yaani jo tedha chalta hai.

Verse 29

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणस्तु ते। तमप्यसाधकं मत्वा तिर्यक्स्रोतं चतुर्मुखः॥ २.२९ ॥

Pashu aur jaanwar yahi category mein aate hain. Yeh log seedha raasta nahi chalte, bhatak jaate hain. Brahma ne dekha ki yeh bhi sahi nahi hai, isliye isko alag kar diya tiryak-srotas mein.

Verse 30

ऊर्ध्वस्रोतस्त्रिधा यस्तु सात्त्विको धर्मवर्तनः । ततोऽर्ध्वचारीणो देवाः सर्वगर्भसमुद्भवाः ॥ २.३० ॥

Ab ek aur category bani, jiska naam urdhva-srotas hai. Yeh upar ki taraf jaata hai. Isme teen tarah ke log hain jo dharam follow karte hain. Inme se devi-devata bane jo upar ki taraf rehte hain.

Verse 31

ते सुखप्रीतिवहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः । तस्मिन् सर्गेऽभवत् प्रीतिर्निष्पद्यन्ते प्रजास्तदा ॥ २.३० ॥

Yeh log bahut khush the, sukhi the. Bahar se bhi khush, andar se bhi khush. Us creation mein sabko maza aaya. Tab jaake sab paida hue.

Verse 32

तदा सृष्ट्वाऽन्यसर्गं तु तदा दध्यौ प्रजापतिः । असाधकांस्तु तान् मत्वा मुख्यसर्गादिसंभवान् ॥ २.३१ ॥

Phir Prajapati ne ek aur creation banaya. Uske baad sochne laga ki yeh log jo pehle bane the woh sahi nahi nikle. Woh apna kaam nahi kar pa rahe the. Isliye woh dobara sochne laga.

Verse 33

ततः स चिन्तयामास अर्वाक्स्रोतस्तु स प्रभुः । अर्वाक्स्रोतसि चोत्पन्ना मनुष्याः साधका मताः ॥ २.३२ ॥

Phir us bhagwan ne socha ki yeh neeche ki taraf bahne wali dhaar kaisi hai. Is dhaar mein paida hue insaan sadhak maane jaate hain. Yeh woh log hain jo dharam ke raaste par chalte hain.

Verse 34

ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः । तस्मात् तु दुःखः बहुला भूयोभूयश्च कारिणः ॥ २.३३ ॥

In mein roshni toh bahut hai, lekin andhera bhi hai aur rajas gun bada hai. Isliye yahan dukh bahut milta hai, baar-baar milta rehta hai.

Verse 35

इत्येते कथिताः सर्गाः षडेते सुभगे तव । प्रथमो महतः सर्गस्तन्मात्राणि द्वितीयकः ॥ २.३४ ॥

Toh maine tumhe chhah sarg bataye hain. Pehla sarg Mahat se shuru hota hai, jo bada tatva hai. Dusra sarg tanmatron ka hai, jo suksham tatva hain.

Verse 36

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः ॥ २.३५ ॥

Teesra sarg vaikarik kehte hain, jo indriyon se juda hai. Yeh prakriti ka sarg hai aur buddhi pe khada hota hai.

Verse 37

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्याः वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतश्च यः प्रोक्तस्तैऱ्यक्स्रोतः स उच्यते ॥ २.३६ ॥

Chautha sarg mukhya sarg hai, jisme sthavar jeev aate hain, jo hilte nahi hain. Aur jo tiryaksrota hai, woh side ki taraf bahne wali dhaar hai.

Verse 38

तथोर्ध्वस्रोतसां श्रेष्ठः सप्तमः स तु मानवः । अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः ॥ २.३७ ॥

Jo log upar ki taraf badhte hain, unmein insaan sabse bada hai. Yeh saatwan number ka janam hai. Aathwan janam anugraha ka hai, jo bhagwan ki kripa hai. Yeh dono tarah ka hai - sattvik aur tamas.

Verse 39

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः । प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः ॥ २.३८ ॥

Paanch janam vaikrit kehte hain, jo baad mein bane. Teen janam prakrit kehte hain, jo shuru se the. Aur jo prakrit aur vaikrit dono milke bante hain, use Kaumar kahte hain. Yeh nauwan janam hai.

Verse 40

इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः । प्राकृताः वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः ॥ इत्येते कथिताः सर्गाः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ २.३९ ॥

Toh Prajapati ke nau janam ho gaye. Prakrit aur vaikrit dono ki baat ho gayi. Yeh sab duniya ki shuruwat ka kaam hai. Ab aur kya jaanna chahte ho?

Verse 41

धरण्युवाच । नवधा सृष्टिरुत्पन्ना ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कथं सा ववृधे देव एतन्मे कथयाच्युत ॥ २.४० ॥

Dharani ne poocha - Bhagwan Brahma se nau tarah ki duniya bani. Lekin yeh sab kaise bada? Aisa kaise hua? Mujhe batao.

Verse 42

श्रीवराह उवाच । प्रथमं ब्रह्मणा सृष्टा रुद्राद्यास्तु तपोधनाः । सनकादयस्ततः सृष्टा मरीच्यादय एव च ॥ २.४१ ॥

Varaha Bhagwan bole - Pehle Brahma ne Rudra aur uske saathi banaye. Woh sab tap karte the. Uske baad Sanaka aur uske bhai bane. Phir Marichi aur uske saathi bane.

Verse 43

मरीचिरत्रिश्च तथा अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्च महातेजाः प्रचेता भृगुरेव च । नारदो दशमश्चैव वसिष्ठश्च महातपाः ॥ २.४२ ॥

Marichi, Atri, Angiras, Pulaha aur Kratu, yeh sab the. Phir Pulastya jo bahut tej tha. Pracetas aur Bhrigu bhi the. Dasve number pe Narada the. Aur Vashishtha jo bade tapasvi the.

Verse 44

सनकादयो निवृत्त्याख्ये तेन धर्मे प्रयोजिताः । प्रवृत्त्याख्ये मरीच्याद्या मुक्त्वैकं नारदं मुनिम् ॥ २.४३ ॥

Sanak aur uske bhaiyon ko usne woh kaam diya jisme duniya se door rehte hain. Marichi aur baaki rishiyon ko woh kaam diya jisme duniya mein rehke kaam karte hain. Bas Narada ko alag rakha, unko yeh kaam nahi diya.

Verse 45

योऽसौ प्रजापतिस्त्वाद्यो दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः । तस्यादौ तत्र वंशेन जगदेतच्चराचरम् ॥ २.४४ ॥

Woh pehla Prajapati jo Brahma ke right thumb se paida hua tha. Usse shuru hoke, uski family se yeh poori duniya bani. Sab chalne wale aur sab rehne wale jeev usi se aaye.

Verse 46

देवाश्च दानवाश्चैव गन्धर्वोरगपक्षिणः । सर्वे दक्षस्य कन्यासु जाताः परमधार्मिकाः ॥ २.४५ ॥

Devi log, Danav, Gandharv, naag aur pakshi, sab Daksh ki betiyon se paida hue. Yeh sab bade dharam wale the.

Verse 47

योऽसौ रुद्रेति विख्यातः पुत्रः क्रोधसमुद्भवः । भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेष्ठिनः ॥ २.४६ ॥

Jis putra ka naam Rudra pada, woh gusse se paida hua. Brahma ke maathe par unki badi patti thi, uski lakeer se woh nikla.

Verse 48

अर्द्धनारीनरवपुः प्रचण्डोऽतिभयङ्करः । विभजात्मानमित्युक्तो ब्रह्मणाऽन्तर्दधे पुनः ॥ २.४७ ॥

Uska shareer aadha aurat ka aur aadha mard ka tha. Woh bahut bhayanak dikhta tha. Brahma ne use kaha ki apne aap ko baant lo. Phir woh gayab ho gaya.

Verse 49

तथोक्तोऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं चकार सः । बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा च सः । ततस्त्वेकादश ख्याता रुद्रा ब्रह्मसमुद्भवाः ॥ २.४८ ॥

Brahma ki baat sunkar usne apne aap ko do hisson mein baant liya. Ek taraf aurat bana, ek taraf mard. Phir mard wale hisse ko das hisson mein baanta aur ek alag rakha. Aise gyarah Rudra bane, sab Brahma se nikle.

Verse 50

अयमुद्देशतः प्रोक्तो रुद्रसर्गो मयाऽनघे । इदानीं युगमाहात्म्यं कथयामि समासतः ॥ २.४९ ॥

Maine tumhe Rudra kaise bane yeh thoda bataya hai. Ab main tumhe yugon ke baare mein batata hoon. Yug ka matlab hai zamaana, ki har zamaane mein kya hota hai.

Verse 51

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्चेति चतुर्युगम् । एतस्मिन्ये महासत्त्वा राजानो भूरिदक्षिणाः । देवासुराश्च यं चक्रुर्धर्मं कर्म च तच्छृणु ॥ २.५० ॥

Chaar yug hote hain. Krita, Treta, Dwapar aur Kali. In yugon mein bade-bade raja hua karte the jo logon ko bahut dete the. Devta aur asur dono ne apna kaam aur dharam banaya tha. Woh sab suno.

Verse 52

आसीत् प्रथमकल्पे तु मनुः स्वायम्भुवः पुरा । तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे अतिमानुषचेष्टितम् । प्रियव्रतोत्तानपादनामानं धर्मवत्सलम् ॥ २.५१ ॥

Pehle kalp mein Manu Svayambhuva naam ka raja hua karta tha. Uske do bete the. Ek ka naam Priyavrata tha, doosre ka Uttanapada. Dono bahut dharam wale the aur unka kaam aam insaan se alag tha.

Verse 53

तत्र प्रियव्रतो राजा महायज्वा तपोबलः । स चेष्ट्वा विविधैर्यज्ञैर्विपुलैर्भूरिदक्षिणैः ॥ २.५२ ॥

Wahan Raja Priyavrata raaj kar rahe the. Woh bahut bade yagya karte the aur tapasya se balwan the. Unhone kai tarah ke bade yagya kiye. Har yagya mein bahut daan diya aur sab kuch sahi se khatam kiya.

Verse 54

सप्तद्वीपेषु संस्थाप्य भरतादीन् सुतान् निजान् । स्वयँ विशालां वरदां गत्वा तेपे महत् तपः ॥ २.५३ ॥

Phir unhone apne beton ko saat dweep mein baant diya. Bharata sabse bada beta tha. Phir woh khud Vishala naam ki jagah chale gaye. Yeh jagah aisi hai jahan mann ki dua poori hoti hai. Wahan jaake unhone bahut badi tapasya ki.

Verse 55

तस्मिन् स्थितस्य तपसि राज्ञो वै चक्रवर्त्तिनः । उपेयाद् नारदस्तत्र दिदृक्षुर्धर्मचारिणम् ॥ २.५४ ॥

Jab raja tapasya mein lage the, tab Narad wahan aaye. Woh raja ko dekhna chahte the jo dharam follow kar rahe the. Raja chakravartin the, matlab sabse bade raja.

Verse 56

स दृष्ट्वा नारदं व्योम्नि ज्वलद्भास्करतेजसम् । अभ्युत्थानेन राजेन्द्र उत्तस्थौ हर्षितस्तदा ॥ २.५५ ॥

Raja ne dekha ki Narad aasmaan mein hai. Woh itni chamak ke saath the jaise sooraj chamak raha ho. Raja khushi se uth ke khade ho gaye. Unhone Narad ko respect diya.

Verse 57

तस्यासनं च पाद्यं च सम्यक् तस्य निवेद्य वै । स्वागतातिभिरालापैः परस्परमवोचताम् । कथान्ते नारदं राजा पप्रच्छ ब्रह्मवादिनम् ॥ २.५६ ॥

Raja ne Narad ko baithne ke liye aasan diya. Paani se pair dhulwaya aur unka swagat kiya. Dono ne baat-cheet ki aur ek dusre se mil ke khush hue. Baat khatam hone par raja ne Narad se sawal poocha. Narad brahma ke baare mein sab jaante the.

Verse 58

प्रियव्रत उवाच । भगवन् किञ्चिदाश्चर्यमेतस्मिन् कृतसंज्ञिते । युगे दृष्टं श्रुतं वापि तन्मे कथय नारद ॥ २.५७ ॥

Priyavrata ne kaha, bhagwan, Krita yug mein kuch ajab baat dekhi ya suni ho to mujhe batao, Narad.

Verse 59

नारद उवाच । आश्चर्यमेकं दृष्टं मे तच्छृणुष्व प्रियव्रत । ह्यस्तनेऽहनि राजेन्द्र श्वेताख्यं गतवानहम् । द्वीपं तत्र सरो दृष्टं फुल्लपङ्कजमालिनम् ॥ २.५८ ॥

Narad ne kaha, maine ek ajab cheez dekhi hai, suno Priyavrata. Kal main Shweta naam ke dweep gaya tha. Wahan ek jheel thi, usme khile hue kamal the.

Verse 60

सरसस्तस्य तीरे तु कुमारिं पृथुलोचनाम् । दृष्ट्वाहं विस्मयापन्नस्तां कन्यामायतॆक्षणाम् ॥ २.५९ ॥

Us jheel ke kinare maine ek kanya dekhi. Uski aankhen badi thi. Woh kuanwari ladki thi, uski nazar lambi thi. Main hairan ho gaya.

Verse 61

पृच्छितवानस्मि राजेन्द्र तदा मधुरभाषिणीम् । का असि भद्रे कथं वा असि किं वा कार्यमिह त्वया । कर्तव्यं चारुसर्वाङ्गि तन्ममाचक्ष्व शोभने ॥ २.६० ॥

Raja, maine usse poocha jo aise bolti thi. Main bola, tum kaun ho? Kaise ho? Yahan kya kaam karna hai? Tumhara sarir sundar hai, mujhe batao kya karna hai.

Verse 62

एवमुक्ता मया सा हि मां दृष्ट्वाऽनिमिषेक्षणा । स्मृत्वा तूष्णीं स्थिता यावत् तावन्मे ज्ञानमुत्तमम् ॥ २.६१ ॥

Jab maine aisa kaha to usne mujhe dekha bina palke jhapke. Woh kuch yaad karne lagi aur chup ho gayi. Tab tak maine jo gyaan paaya tha woh mere paas raha.

Verse 63

विस्मृतं सर्ववेदाश्च सर्वशास्त्राणि चैव ह । योगशास्त्राणि शिक्षाश्च वेदानां स्मृतयस्तथा ॥ २.६२ ॥

Sab Ved bhool gaye hain. Saare shastron ka bhi koi yaad nahi. Yoga ki kitabein aur seekhne ka kaam bhi gayab. Vedon ke saath jo smritiyan thin, woh bhi sab bhool gaye.

Verse 64

सर्वं दृष्ट्वैव मे राजन् कुमार्यापहृतं क्षणात् । ततोऽहं विस्मयार्विष्टश्चिन्ताशोकसमन्वितः ॥ २.६३ ॥

Raja sahab, maine sab dekha. Woh kanya ek pal mein utha li gayi thi. Main hairaan reh gaya. Chinta aur dukh dono mere paas aa gaye.

Verse 65

तामेव शरणं गत्वा यावत् पश्यामि पार्थिव । तावद् दिव्यः पुमांस्तस्याः शरीरे समदृश्यत ॥ २.६४ ॥

Main usi ke paas gaya, usi ko sahara maan ke. Raja sahab, main dekhta raha. Tabhi uske shareer mein ek chamakta hua aadmi dikha.

Verse 66

तस्यापि पांसो हृदये त्वपरस्तस्य चोरसि । अन्यो रक्तेक्षणः श्रीमान् द्वादशादित्यसन्निभः ॥ २.६५ ॥

Uske dil mein ek aur aadmi dikha. Uski chhaati par bhi ek alag dikha. Uski aankhein laal thin. Woh chamak raha tha jaise baarah sooraj ho.

Verse 67

एवं दृष्ट्वा पुमांसोऽत्र त्रयः कन्याशरीरगाः । क्षणेन तत्र कन्यैका न तान् पश्यामि सुव्रते ॥ २.६६ ॥

Maine dekha, teen aadmi kanyaa ke shareer mein the. Ek pal mein woh ek kanya reh gayi. Vrat wali, main un teeno ko ab nahi dekh raha.

Verse 68

ततः पृष्टा मया देवी सा कुमारी कथं मम । वेदाः नष्टा ममाचक्ष्व भद्रे तन्नाशकारणम् ॥ २.६७ ॥

Maine Devi se poocha ki tum kumari ho, mera tumse kya connection hai. Maine kaha, batao toh sahi, mere Ved kaise kho gaye. Aur yeh sab kyun hua, woh bhi batao.

Verse 69

कन्योवाच । माता अहं सर्ववेदानां सावित्री नाम नामतः । मां न जानासि येन त्वं ततो वेदा हृतास्तव ॥ २.६८ ॥

Woh kumari boli, main sab Vedon ki maa hoon. Mera naam Savitri hai. Tune mujhe pehchana nahi, isliye tere Ved chhin liye gaye.

Verse 70

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥ ६९ ॥

Jab woh yeh bol chuki, toh hairani se boli, yeh aadmi kaun hain? Achi lagne wali, tum batao toh sahi.

Verse 71

कन्योवाच य एष मच्छरीरस्थः सर्वाङ्गैश्चारुलोचनः । एष ऋग्वेदनामा तु देवो नारायणः स्वयम् । वह्निभूतो दहत्याशु पापान्युच्चारणादनु ॥ २.७० ॥

Woh kumari boli, jo mera shareer dekh raha hai, uske aankhen bahut achi hain. Woh Narayan bhagwan khud hain, Rigved naam se jaane jaate hain. Woh aag jaisa ban ke paap jala deta hai.

Verse 72

एतस्य हृदये योऽयं दृष्ट आसीत् त्वयात्मजः । स यजुर्वेदरूपेण स्थितो ब्रह्मा महाबलः ॥ २.७१ ॥

Jis bete ko tumne uske dil mein dekha, woh Brahma ji hain. Woh Yajurved ke roop mein hain aur bahut taakatwale hain.

Verse 73

तस्याप्युरसि संविष्टो य एष शुचिरुज्ज्वलः । स सामवेदनामा तु रुद्ररूपी व्यवस्थितः । एष आदित्यवत् पापान्याशु नाशयते स्मृतः ॥ २.७२ ॥

Uski chhaati par jo baitha hai, woh bilkul saaf aur chamakdaar hai. Uska naam Saamaveda hai aur woh Rudra ki shakal mein hai. Jab bhi koi usko yaad karta hai, woh paap jaldi khatam kar deta hai, jaise sooraj andhera bhagata hai.

Verse 74

एते त्रयो महावेदाः ब्रह्मन् देवास्त्रयः स्मृताः । एते वर्णा अकाराद्याः सवनान्यत्र वै द्विज ॥ २.७३ ॥

Yeh teen bade Veda hain aur teen devta hain. Yeh sab shuru hote hain 'a' se aur yagya ke kaam mein aate hain.

Verse 75

एतत्सर्वं समासेन कथितं ते द्विजोत्तम । गृहीणा वेदान् शास्त्राणि सर्वज्ञत्वं च नारद ॥ २.७४ ॥

Maine tumhe poora baat short mein bata di hai. Ab tum Veda aur shastra le lo. Narad, tumhe sab ka gyaan mil jayega.

Verse 76

एतस्मिन् वेदसरसि स्नानं कुरु महाव्रत । क्रीते स्नानेऽन्यजन्मीयं येन स्मरसि सत्तम ॥ २.७५ ॥

Narad, is Vedasar taal mein jaake naha le. Tum bada vrat rakhte ho, isliye yeh tumhare liye hai. Jab tum naha loge, tumhe apna purana janam yaad aa jayega.

Verse 77

एवमुक्त्वा तिरोभावं गता कन्या नराधिप । अहं तत्र कृतस्नानस् त्वां दिदृक्षुरिहागतः ॥ २.७६ ॥

Yeh bol ke woh kanya gayab ho gayi. Main wahan naha ke yahan aaya hoon tumhe milne ke liye.

Verse 78

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥

Jab usne itna kaha, Raja, woh tapaswi aadmi hairaan ho gaya. Usne poocha ki yeh log kaun hain. Usne kaha ki sab samjha do, sundar mahila.