Adhyaya 2: Cosmogony and the Ninefold Creation: Rudra’s Origin and the Prelude to the Sāvitrī–Veda Narrative

Verse 1

सूत उवाच । ततस्तुष्टो हरिर्भक्त्या धरण्यात्मशरीरगाम् । मायां प्रकाश्य तेनैव स्थितो वाराहमूर्त्तिना ॥ २.१ ॥

সূতে ক’লে— তাৰ পিছত ভক্তিত সন্তুষ্ট হৰি, নিজৰেই আত্ম-শৰীৰৰূপ ধৰণীৰ বিষয়ে নিজৰ মায়া প্ৰকাশ কৰি, সেই একে শক্তিৰে বৰাহমূৰ্তিত স্থিত থাকিল।

Verse 2

जगाद किं ते सुश्रोणि प्रश्नमेनं सुदुर्लभम् । कथयामि पुराणस्य विषयं सर्वशास्त्रतः ॥ २.२ ॥

সেই ক’লে— হে সুশ্ৰোণি, তোমাৰ এই অতি দুৰ্লভ প্ৰশ্নটো কি? মই সকলো শাস্ত্ৰৰ অনুৰূপে পুৰাণৰ বিষয় ব্যাখ্যা কৰিম।

Verse 3

पुराणानां हि सर्वेषामयं साधारणः स्मृतः । श्लोकं धराणि निश्चित्य निःशेषं त्वं पुनः श्रृणु ॥ २.३ ॥

কাৰণ সকলো পুৰাণৰ মাজত ই এক সাধাৰণ নীতি বুলি স্মৃত। সেয়ে, হে ধৰণী, এই শ্লোকটো নিশ্চিত কৰি, পুনৰ নিঃশেষে—একমুঠোও নথাকাকৈ—শুনা।

Verse 4

श्रीवराह उवाच । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ २.४ ॥

শ্ৰীৱৰাহে ক’লে—সৰ্গ, প্ৰতিসৰ্গ, বংশ, মন্বন্তৰ আৰু বংশানুচৰিত—এই পাঁচ লক্ষণেই পুৰাণৰ স্বৰূপ।

Verse 5

आदिसर्गमहं तावत् कथयामि वरानने । यस्मादारभ्य देवानां राज्ञां चरितमेव च । ज्ञायते चतुरंशश्च परमात्मा सनातनः ॥ २.५ ॥

হে বৰাননে! এতিয়া মই আদিসৰ্গ বৰ্ণনা কৰোঁ; যাৰ আৰম্ভণিৰ পৰা দেৱসকল আৰু ৰজাসকলৰ চৰিত বুজা যায়, আৰু সনাতন পৰমাত্মাৰ চতুৰ্বিধ অংশো জ্ঞাত হয়।

Verse 6

आदावहं व्योम महत् ततोऽणुं—रेकैव मत्तः प्रबभूव बुद्धिः । त्रिधा तु सा सत्त्व-रजस्-तमोभिः पृथक्पृथक्तत्त्व-रूपैरुपेता ॥ २.६ ॥

আদিতে মই ব্যোম (আকাশ) হ’লোঁ; তাৰ পিছত মহত্তত্ত্ব, তাৰ পিছত অণু। মোৰ পৰাই এক বুদ্ধি উদ্ভৱ হ’ল; সি সত্ত্ব-ৰজ-তম গুণে ত্ৰিবিধ আৰু পৃথক পৃথক তত্ত্বৰূপে যুত।

Verse 7

तस्मिंस्त्रिकेऽहं तमसो महान् स सदोच्यते सर्वविदां प्रधानः । उतस्मादपि क्षेत्रविदूर्जितोऽभूद् बभूव बुद्धिस्तु ततो बभूव ॥ २.७ ॥

সেই ত্ৰিকত মই তমসৰ পৰা উদ্ভূত ‘মহান’ বুলি কোৱা হয়; মোক ‘সৎ’ বুলিও অভিহিত কৰে, সৰ্ববিদসকলৰ মাজত প্ৰধান। তাৰ পৰাই শক্তিসম্পন্ন ক্ষেত্ৰজ্ঞ উদ্ভৱ হ’ল; তাৰ পিছত বুদ্ধি প্ৰকাশ পালে।

Verse 8

तस्मात्तु तेभ्यः श्रवणादिहेतवस् ततोऽक्षमाला जगतो व्यवस्थिताः । भूतैर्गतैरेव च पिण्डमूर्तिर् मया भद्रे विहिता त्वात्मनैव ॥ २.८ ॥

সেয়ে সেই তত্ত্বসমূহৰ পৰা শ্ৰৱণাদি ইন্দ্ৰিয়ৰ কাৰণসমূহ উদ্ভৱ হয়; তাৰ পিছত জগতৰ সমষ্টি-সমাহাৰ সুসংগঠিত হয়। হে ভদ্রে! ভূতসমূহৰ গতিৰে গঠিত এই পিণ্ডমূৰ্তি মই তোমাৰেই আত্মস্বৰূপে বিধান কৰিলোঁ।

Verse 9

शून्यं त्वासीत् तत्र शब्दस्तु खं च तस्माद् वायुस् तत एवाऽनु तेजः । तस्माद् आपस् तत एवाऽनु देवि मया सृष्टा भवती भूतधात्री ॥ २.९ ॥

আদিতে তাত শূন্যতা আছিল; সেই শূন্যৰ মাজতেই শব্দ আৰু আকাশ প্ৰকাশ পালে। তাৰ পৰা বায়ু উৎপন্ন হ’ল, আৰু তাৰ পিছত তেজ (অগ্নি) উদ্ভৱ হ’ল। তাৰ পৰা জল জন্মিল; তাৰ পিছত, হে দেবী, ভূতধাত্রী তোমাক মই সৃষ্টি কৰিলোঁ।

Verse 10

योगे पृथिव्या जलवत् ततोऽपि सबुद्बुदं कललं त्वण्डमेव । तस्मिन् प्रवृत्ते द्विगतेऽहमासीदापोमयश्चात्मनात्मानमादौ ॥ २.१० ॥

যোগাৱস্থাত পৃথিৱী জলৰ দৰে হ’ল; তেতিয়া বুদ্‌বুদে ভৰা ঘন কলল—সেই অণ্ডই—উৎপন্ন হ’ল। যেতিয়া সি প্ৰবৃত্ত হৈ দ্বিধা হ’ল, তেতিয়া আদিতে মই আপোময় ৰূপে, নিজৰ আত্মশক্তিৰে নিজকে স্থাপন কৰি, বিদ্যমান আছিলোঁ।

Verse 11

सृष्ट्वा नारास्ता अथो तत्र चाहं येन स्यान्मे नाम नारायणेतिः । कल्पे कल्पे तत्र संयामि भूयः सुप्तस्य मे नाभिजः स्याद्यथाद्यः ॥ २.११ ॥

‘নাৰাঃ’ অৰ্থাৎ জল সৃষ্টি কৰি মই তাতেই অৱস্থিত হ’লোঁ, যাতে মোৰ নাম ‘নাৰায়ণ’ হয়। প্ৰতিটো কল্পতে মই তাতেই পুনৰ সংহাৰ/সংযমন কৰোঁ; আৰু যোগনিদ্ৰাত শয়ন কৰা মোৰ নাভিৰ পৰা পদ্মজ (ব্ৰহ্মা) আদিৰ দৰে উদ্ভৱ হয়।

Verse 12

एवंभूतस्य मे देवि नाभिपद्मे चतुर्मुखः । उत्तस्थौ स मया प्रोक्तः प्रजाः सृज महामते ॥ २.१२ ॥

হে দেবী, মোৰ এনে অৱস্থাত মোৰ নাভি-পদ্মত চতুৰ্মুখ (ব্ৰহ্মা) উঠিল। মই তেওঁক ক’লোঁ—“হে মহামতি, প্ৰজাসৃষ্টি কৰা।”

Verse 13

एवमुक्त्वा तिरोभावं गतोऽहं सोऽपि चिन्तयन् । आस्ते यावज्जगद्धात्री नाध्यगच्छत किञ्चन ॥ २.१३ ॥

এইদৰে কৈ মই অন্তৰ্ধান হ’লোঁ; আৰু তেওঁও চিন্তাত লীন হৈ তাতেই থাকিল। জগদ্ধাত্রী (কালসীমা) যিমান সময় আছিল, সিমান সময় তেওঁ কোনো সিদ্ধান্তত উপনীত হ’ব নোৱাৰিলে।

Verse 14

तावत् तस्य महारोषो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। सम्भूय तेन बालः स्यादङ्के रोषात्मसम्भवः॥ २.१४ ॥

তেতিয়া অব্যক্ত-উৎপত্তিসম্পন্ন ব্ৰহ্মাৰ মহাৰোষ মূৰ্তিমান হ’ল; সেই ৰোষ-তত্ত্বৰ পৰা তেওঁৰ কোলাত এক শিশু জন্মিল।

Verse 15

यो रुदन् वारितस्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । ब्रवीति नाम मे देहि तस्य रुद्रेति सो ददौ ॥ २.१५ ॥

সি কান্দি আছিল; অব্যক্তমূৰ্তি ব্ৰহ্মাই তাক নিবাৰিলে। সি ক’লে, “মোক নাম দিয়া।” তেতিয়া ব্ৰহ্মাই তাক “ৰুদ্ৰ” নাম দিলে।

Verse 16

सोऽपि तेन सृजस्वेति प्रोक्तो लोकमिमं शुभे । अशक्तः सोऽथ सलिले ममज्ज तपसे धृतः ॥ २.१६ ॥

হে শুভে, তাক “এই লোক সৃষ্টি কৰ” বুলি কোৱা হ’ল; কিন্তু সি অশক্ত হৈ তপস্যাত দৃঢ়চিত্তে জলত নিমজ্জিত হ’ল।

Verse 17

तस्मिन् सलिलमग्ने तु पुनरन्यं प्रजापतिम् । ब्रह्मा ससर्ज भूतेषु दक्षिणाङ्गुष्ठतो वरम् ॥ वामे चैव तथाङ्गुष्ठे तस्य पत्नीमथासृजत् ॥ २.१७ ॥

যেতিয়া (সৃষ্টি) সেই জলত নিমজ্জিত আছিল, তেতিয়া ব্ৰহ্মাই পুনৰ জীৱসমূহৰ মাজত আন এজন প্ৰজাপতি সৃষ্টি কৰিলে—সোঁ বৃদ্ধাঙ্গুলিৰ পৰা শ্ৰেষ্ঠ পুৰুষক, আৰু বাঁ বৃদ্ধাঙ্গুলিৰ পৰা তেওঁৰ পত্নীক।

Verse 18

स तस्यां जनयामास मनुं स्वायम्भुवं प्रभुः । तस्मात् संभाविता सृष्टिः प्रजानां ब्रह्मणा पुरा ॥ २.१८ ॥

সেই প্ৰভুৱে তাইৰ গৰ্ভত স্বায়ম্ভুৱ মনুক জন্ম দিলে; তেওঁৰ পৰাই প্ৰাচীন কালত ব্ৰহ্মাই প্ৰজাসৃষ্টিৰ ধাৰা প্ৰৱৰ্তাইছিল।

Verse 19

धरण्युवाच । विस्तरेण ममाचक्ष्व आदिसर्गं सुरेश्वर । ब्रह्मा नारायणाख्योऽयं कल्पादौ चाभवद् यथा ॥ २.१९ ॥

ধৰণীয়ে ক’লে—হে সুৰেশ্বৰ, আদিসৰ্গৰ কথা মোক বিস্তাৰে কওক; কল্পৰ আৰম্ভণিতে এই ব্ৰহ্মা কেনেকৈ ‘নাৰায়ণ’ নামে পৰিচিত হ’ল?

Verse 20

श्रीभगवानुवाच । ससर्ज सर्वभूतानि यथा नारायणात्मकः । कथ्यमानं मया देवि तदशेषं क्षिते शृणु ॥ २.२० ॥

শ্ৰীভগৱানে ক’লে—নাৰায়ণাত্মক তত্ত্বৰ অনুসাৰে, নাৰায়ণস্বৰূপ হৈ তেওঁ সকলো ভূতক সৃষ্টি কৰিলে। হে দেবী, হে ক্ষিতি, মই কোৱা কথাখিনি সম্পূৰ্ণকৈ শুনা।

Verse 21

गतकल्पावसाने तु निशि सुप्तोत्थितः शुभे । सत्त्वोद्रिक्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत ॥ २.२१ ॥

গত কল্পৰ অৱসানত, হে শুভে, ৰাতিত নিদ্ৰাৰ পৰা জাগি উঠি আৰু সত্ত্বগুণে প্ৰাবল্য লাভ কৰি ব্ৰহ্মাই তেতিয়া লোকক শূন্য দেখিলে।

Verse 22

नारायणः परोऽचिन्त्यः पराणामपि पूर्वजः । ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसम्भवः ॥ २.२२ ॥

নাৰায়ণ পৰম আৰু অচিন্ত্য, মহত্তমসকলৰো পূৰ্বজ; তেওঁ ব্ৰহ্মস্বৰূপী অনাদি ভগৱান, আৰু সকলো সত্তাৰ উৎস।

Verse 23

इदं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥ २.२३ ॥

ইয়াত নাৰায়ণৰ প্ৰতি এই শ্লোকটোও উদ্ধৃত কৰা হয়—“ব্ৰহ্মস্বৰূপী দেৱ, যিজন জগতৰ উৎপত্তি আৰু লয়।”

Verse 24

आपो नाराः इति प्रोक्ताः आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥ २.२४ ॥

জলক ‘নাৰাঃ’ বুলি কোৱা হয়; সঁচাকৈ জল নৰৰ সন্তান বুলি কথিত। পূৰ্বে সেই জলেই তেওঁৰ ‘অয়ন’ (আবাস) আছিল; সেয়ে তেওঁ ‘নাৰায়ণ’ বুলি স্মৃত।

Verse 25

सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः ॥ २.२५ ॥

পূৰ্বকালত কল্পৰ আদিত যেনেকৈ, তেনেকৈ তেওঁ সৃষ্টিৰ চিন্তা কৰি আছিল; স্পষ্ট বিবেচনাৰ আগতেই তেওঁৰ ভিতৰত তমোময় অৱস্থা প্ৰকাশ পালে।

Verse 26

तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः । अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥ २.२६ ॥

তম, মোহ, মহামোহ, ‘তামিস্ৰ’ আৰু ‘অন্ধ’ নামে পৰিচিত অৱস্থা—অবিদ্যাৰ এই পাঁচ-পৰ্ববিশিষ্ট ৰূপ সেই মহাত্মাৰ পৰা প্ৰকাশ পালে।

Verse 27

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् । बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकोः । स मुख्यसर्गो विज्ञेयः सर्गविद्भिर्विचक्षणैः ॥ २.२७ ॥

ধ্যানৰত হলেও য’ত প্ৰত্যক্ষ বোধ নাই, যি বাহিৰে-ভিতৰে অপ্রকাশিত, যাৰ স্বভাৱ আচ্ছাদিত আৰু যি জড়ত্বলক্ষণযুক্ত—এনে সৰ্গ পাঁচধা অৱস্থিত। সৃষ্টিতত্ত্ববিদ বিচক্ষণসকলে একে ‘মুখ্যসৰ্গ’ বুলি জানিব।

Verse 28

पुनरन्यदभूत् तस्य ध्यायतः सर्गमुत्तमम्। तिर्यक्स्रोतस्तु वै यस्मात् तिर्यक्स्रोतस्तु वै स्मृतः॥ २.२८ ॥

তাৰ পাছত তেওঁ উত্তম সৰ্গৰ ধ্যান কৰি থাকোঁতে আন এটা বিভাগ প্ৰকাশ পালে। যিহেতু তাৰ ‘স্ৰোতস্’ তিৰ্যক্ (আড়াআড়ি), সেয়ে তাক ‘তিৰ্যক্স্ৰোতস্’ বুলি স্মৃত।

Verse 29

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणस्तु ते। तमप्यसाधकं मत्वा तिर्यक्स्रोतं चतुर्मुखः॥ २.२९ ॥

পশু আদি জীৱসমূহ সুপ্ৰসিদ্ধ; সিহঁতে নিশ্চয় বিপথ গ্ৰহণকাৰী। সেই অৱস্থাকো অসাধক বুলি মানি চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মাই সিহঁতক ‘তিৰ্যক্‌স্ৰোতস’ (আড়াআড়ি প্ৰবাহ) বুলি স্থিৰ কৰিলে।

Verse 30

ऊर्ध्वस्रोतस्त्रिधा यस्तु सात्त्विको धर्मवर्तनः । ततोऽर्ध्वचारीणो देवाः सर्वगर्भसमुद्भवाः ॥ २.३० ॥

যি ‘ঊৰ্ধ্বস্ৰোতস’ ত্ৰিধা বিভক্ত, সি সাত্ত্বিক আৰু ধৰ্মানুগত। তাৰ পৰাই সকলো গৰ্ভবিধিৰ পৰা জন্ম লোৱা, ঊৰ্ধ্বচাৰী দেৱসকল উদ্ভৱ হয়।

Verse 31

ते सुखप्रीतिवहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः । तस्मिन् सर्गेऽभवत् प्रीतिर्निष्पद्यन्ते प्रजास्तदा ॥ २.३० ॥

সিহঁত সুখ আৰু প্ৰীতিত পৰিপূৰ্ণ আছিল, বাহিৰে-অন্তৰে দুয়োফালে অনাৱৃত (অবৰোধহীন) আছিল। সেই সৃষ্টিকালে প্ৰীতি উদিত হ’ল, আৰু তেতিয়াই প্ৰজাসকল প্ৰকাশ পালে।

Verse 32

तदा सृष्ट्वाऽन्यसर्गं तु तदा दध्यौ प्रजापतिः । असाधकांस्तु तान् मत्वा मुख्यसर्गादिसंभवान् ॥ २.३१ ॥

তেতিয়া আন এটা (দ্বিতীয়) সৃষ্টিৰচনা কৰি প্ৰজাপতিয়ে পুনৰ ধ্যান কৰিলে। মুখ্যসৃষ্টি আদি পৰ্যায়ৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সিহঁতক অসাধক বুলি মানি তেওঁ অধিক চিন্তা কৰিলে।

Verse 33

ततः स चिन्तयामास अर्वाक्स्रोतस्तु स प्रभुः । अर्वाक्स्रोतसि चोत्पन्ना मनुष्याः साधका मताः ॥ २.३२ ॥

তাৰ পাছত সেই প্ৰভুৱে ‘অৰ্ৱাক্‌স্ৰোতস’ (অধোমুখ প্ৰবাহ) বিষয়ে চিন্তা কৰিলে। অৰ্ৱাক্‌স্ৰোতসত জন্ম লোৱা মানুহসকলক সাধক বুলি গণ্য কৰা হয়।

Verse 34

ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः । तस्मात् तु दुःखः बहुला भूयोभूयश्च कारिणः ॥ २.३३ ॥

সেই অৱস্থাসমূহ পোহৰৰ প্ৰাচুৰ্য থকা সত্ত্বেও তমসৰ সৈতে মিশ্ৰিত আৰু ৰজোগুণ-প্ৰধান; সেয়ে সিহঁতে পুনঃ পুনঃ বহুল দুখ উৎপন্ন কৰে।

Verse 35

इत्येते कथिताः सर्गाः षडेते सुभगे तव । प्रथमो महतः सर्गस्तन्मात्राणि द्वितीयकः ॥ २.३४ ॥

হে সুভগে! এইদৰে তোমাক এই ছয় সৰ্গ কোৱা হ’ল। প্ৰথমটো মহৎ-আদি সৰ্গ, আৰু দ্বিতীয়টো তন্মাত্ৰাসমূহৰ সৰ্গ।

Verse 36

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः ॥ २.३५ ॥

তৃতীয় সৰ্গটো বৈকাৰিক বুলি স্মৃত, আৰু একে ঐন্দ্ৰিয়ক (ইন্দ্ৰিয়-আধাৰিত) বুলিও কোৱা হয়। এইদৰে এই প্ৰাকৃত সৰ্গ বুদ্ধিক পূৰ্বকাৰণ কৰি প্ৰকাশ পায়।

Verse 37

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्याः वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतश्च यः प्रोक्तस्तैऱ्यक्स्रोतः स उच्यते ॥ २.३६ ॥

চতুৰ্থ সৰ্গক মুখ্যসৰ্গ বোলা হৈছে; স্থাৱৰ (অচল/উদ্ভিদাদি) জীৱসমূহ ‘মুখ্য’ বুলি স্মৃত। আৰু যি সৃষ্টিধাৰা তিৰ্যক্ (আড়াআড়ি) বুলি কোৱা হৈছে, সেয়াই তৈৰ্যক্স্ৰোত বুলি উচ্য।

Verse 38

तथोर्ध्वस्रोतसां श्रेष्ठः सप्तमः स तु मानवः । अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः ॥ २.३७ ॥

এইদৰে ঊৰ্ধ্বস্ৰোতস জীৱসমূহৰ মাজত সপ্তম—আৰু শ্ৰেষ্ঠ—মানৱ। অষ্টম সৰ্গ অনুগ্ৰহসৰ্গ; সেয়া সাত্ত্বিকো আৰু তামসো।

Verse 39

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः । प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः ॥ २.३८ ॥

এই পাঁচটা সৰ্গ ‘বৈকৃত’ (পৰিবৰ্তিত) বুলি স্মৃত; আৰু তিনিটা ‘প্ৰাকৃত’ (আদি) বুলি স্মৃত। প্ৰাকৃত আৰু বৈকৃত—দুয়োটাৰ সমাহাৰ আৰু ‘কৌমাৰ’ সৰ্গ—ইয়াক নবম সৰ্গ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 40

इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः । प्राकृताः वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः ॥ इत्येते कथिताः सर्गाः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ २.३९ ॥

এইদৰে প্ৰজাপতিৰ এই নৱ সৰ্গ ব্যাখ্যা কৰা হ’ল—প্ৰাকৃত আৰু বৈকৃত দুয়োটাই জগতৰ মূল-হেতু। এই সৰ্গসমূহ কোৱা হ’ল; এতিয়া আৰু কি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা?

Verse 41

धरण्युवाच । नवधा सृष्टिरुत्पन्ना ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कथं सा ववृधे देव एतन्मे कथयाच्युत ॥ २.४० ॥

ধৰণীয়ে ক’লে—অব্যক্তজন্ম ব্রহ্মাৰ পৰা এই নবধা সৃষ্টি উৎপন্ন হৈছে। হে দেব, ই কেনেকৈ বৃদ্ধি পাই বিস্তাৰিত হ’ল? হে অচ্যুত, মোক এই কথা কোৱা।

Verse 42

श्रीवराह उवाच । प्रथमं ब्रह्मणा सृष्टा रुद्राद्यास्तु तपोधनाः । सनकादयस्ततः सृष्टा मरीच्यादय एव च ॥ २.४१ ॥

শ্ৰীৱৰাহে ক’লে—প্ৰথমে ব্রহ্মাই ৰুদ্ৰ আদি তপোধন (তপস্যাসম্পন্ন) সত্তাসকলক সৃষ্টি কৰিলে। তাৰ পাছত সনক আদি আৰু তেনেদৰে মৰীচি আদি সৃষ্টি হ’ল।

Verse 43

मरीचिरत्रिश्च तथा अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्च महातेजाः प्रचेता भृगुरेव च । नारदो दशमश्चैव वसिष्ठश्च महातपाः ॥ २.४२ ॥

মৰীচি, অত্রি আৰু অঙ্গিৰা, পুলহ আৰু ক্রতু; মহাতেজস্বী পুলস্ত্য; প্ৰচেতা আৰু ভৃগুও; দশম নাৰদ; আৰু মহাতপস্বী বসিষ্ঠ।

Verse 44

सनकादयो निवृत्त्याख्ये तेन धर्मे प्रयोजिताः । प्रवृत्त्याख्ये मरीच्याद्या मुक्त्वैकं नारदं मुनिम् ॥ २.४३ ॥

সনক আদি ঋষিসকলক তেওঁ ‘নিবৃত্তি’ নামৰ ধৰ্মত নিয়োজিত কৰিলে। মৰীচি আদি ঋষিসকলক ‘প্ৰবৃত্তি’ ধৰ্মত নিয়োজিত কৰিলে—কেৱল মুনি নাৰদক বাদ দি।

Verse 45

योऽसौ प्रजापतिस्त्वाद्यो दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः । तस्यादौ तत्र वंशेन जगदेतच्चराचरम् ॥ २.४४ ॥

যি আদ্য প্ৰজাপতি সোঁহাতৰ (দক্ষিণ) অঙ্গুষ্ঠৰ পৰা উৎপন্ন হৈছিল—আদিতে তেওঁৰ পৰা আৰু তেওঁৰ বংশ-পরম্পৰাৰ দ্বাৰাই এই সমগ্ৰ চৰাচৰ জগত প্ৰকাশ পালে।

Verse 46

देवाश्च दानवाश्चैव गन्धर्वोरगपक्षिणः । सर्वे दक्षस्य कन्यासु जाताः परमधार्मिकाः ॥ २.४५ ॥

দেৱ, দানৱ, গন্ধৰ্ব, নাগ আৰু পক্ষী—সকলোৱে দক্ষৰ কন্যাসকলৰ পৰা জন্মিলে আৰু পৰম ধৰ্মনিষ্ঠ বুলি বৰ্ণিত হ’ল।

Verse 47

योऽसौ रुद्रेति विख्यातः पुत्रः क्रोधसमुद्भवः । भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेष्ठिनः ॥ २.४६ ॥

‘ৰুদ্ৰ’ নামে খ্যাত সেই পুত্ৰ ক্ৰোধৰ পৰা উৎপন্ন হ’ল—পৰমেষ্ঠিৰ ললাটত ভ্ৰূকুটি কুটিল হৈ উঠা ভাঁজৰ পৰা।

Verse 48

अर्द्धनारीनरवपुः प्रचण्डोऽतिभयङ्करः । विभजात्मानमित्युक्तो ब्रह्मणाऽन्तर्दधे पुनः ॥ २.४७ ॥

অৰ্ধ নাৰী-অৰ্ধ নৰ দেহধাৰী, প্ৰচণ্ড আৰু অতিভয়ংকৰ—ব্ৰহ্মাই ‘নিজকে বিভাজিত কৰ’ বুলি কোৱাত তেওঁ পুনৰ অন্তৰ্ধান কৰিলে।

Verse 49

तथोक्तोऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं चकार सः । बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा च सः । ततस्त्वेकादश ख्याता रुद्रा ब्रह्मसमुद्भवाः ॥ २.४८ ॥

এইদৰে উপদেশ পোৱা সি নিজকে দ্বিধা কৰি স্ত্ৰীত্ব আৰু পুৰুষত্ব কৰিলে। তাৰ পিছত পুৰুষ-তত্ত্বক দহ ভাগত আৰু এক ভাগতো বিভাজন কৰিলে। তাৰ পৰাই ব্ৰহ্মাসমুদ্ভৱ একাদশ ৰুদ্ৰ প্ৰসিদ্ধ হ’ল।

Verse 50

अयमुद्देशतः प्रोक्तो रुद्रसर्गो मयाऽनघे । इदानीं युगमाहात्म्यं कथयामि समासतः ॥ २.४९ ॥

হে অনঘে! ৰুদ্ৰ-সৃষ্টিৰ এই বৰ্ণনা মই সংক্ষেপে ক’লোঁ। এতিয়া মই যুগসমূহৰ মাহাত্ম্য সমাসত ক’ম।

Verse 51

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्चेति चतुर्युगम् । एतस्मिन्ये महासत्त्वा राजानो भूरिदक्षिणाः । देवासुराश्च यं चक्रुर्धर्मं कर्म च तच्छृणु ॥ २.५० ॥

কৃত, ত্ৰেতা, দ্বাপৰ আৰু কলি—এই চাৰিযুগেই চতুৰ্যুগ। এই চক্রত মহাসত্ত্ববান, বহুল দান-দক্ষিণা দিয়া ৰজাসকল আছিল। দেৱ আৰু অসুৰে যি ধৰ্ম আৰু কৰ্মবিধি স্থাপন কৰিছিল, সেয়া শুনা।

Verse 52

आसीत् प्रथमकल्पे तु मनुः स्वायम्भुवः पुरा । तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे अतिमानुषचेष्टितम् । प्रियव्रतोत्तानपादनामानं धर्मवत्सलम् ॥ २.५१ ॥

প্ৰথম কল্পত পুৰাতন কালত স্বায়ম্ভুৱ মনু আছিল। তেওঁৰ দুজন পুত্ৰ জন্মিল, যাঁহাদের কৰ্ম সাধাৰণ মানৱসীমা অতিক্ৰম কৰিছিল—প্ৰিয়ব্ৰত আৰু উত্তানপাদ—দুয়ো ধৰ্মপ্ৰিয় আছিল।

Verse 53

तत्र प्रियव्रतो राजा महायज्वा तपोबलः । स चेष्ट्वा विविधैर्यज्ञैर्विपुलैर्भूरिदक्षिणैः ॥ २.५२ ॥

তাত ৰজা প্ৰিয়ব্ৰত মহাযজ্ঞকাৰী আৰু তপোবলসম্পন্ন আছিল। তেওঁ নানা প্ৰকাৰৰ বিপুল যজ্ঞ বহুল দান-দক্ষিণাসহ সম্পন্ন কৰি, বিধিমতে আগবাঢ়িল।

Verse 54

सप्तद्वीपेषु संस्थाप्य भरतादीन् सुतान् निजान् । स्वयँ विशालां वरदां गत्वा तेपे महत् तपः ॥ २.५३ ॥

সপ্তদ্বীপত ভৰত আদি নিজৰ পুত্ৰসকলক স্থাপন কৰি, তেওঁ স্বয়ং বৰদায়িনী বিশালালৈ গৈ মহৎ তপস্যা কৰিলে।

Verse 55

तस्मिन् स्थितस्य तपसि राज्ञो वै चक्रवर्त्तिनः । उपेयाद् नारदस्तत्र दिदृक्षुर्धर्मचारिणम् ॥ २.५४ ॥

সেই চক্রৱৰ্তী ৰজা তপস্যাত স্থিত থাকোঁতে, ধৰ্মাচাৰীজনক দেখাৰ ইচ্ছাৰে নাৰদ তাত আহিল।

Verse 56

स दृष्ट्वा नारदं व्योम्नि ज्वलद्भास्करतेजसम् । अभ्युत्थानेन राजेन्द्र उत्तस्थौ हर्षितस्तदा ॥ २.५५ ॥

আকাশত জ্বলন্ত সূৰ্যতেজে দীপ্ত নাৰদক দেখি, ৰাজেন্দ্ৰ আনন্দিত হৈ তৎক্ষণাৎ উঠি সন্মানসূচক অভ্যুত্থান কৰিলে।

Verse 57

तस्यासनं च पाद्यं च सम्यक् तस्य निवेद्य वै । स्वागतातिभिरालापैः परस्परमवोचताम् । कथान्ते नारदं राजा पप्रच्छ ब्रह्मवादिनम् ॥ २.५६ ॥

ৰজাই বিধিপূৰ্বক আসন আৰু পাদ্য নিবেদন কৰিলে; তাৰ পিছত স্বাগত-আতিথ্যভৰা বাক্যৰে পৰস্পৰে আলাপ কৰিলে। কথাৰ অন্তত ৰজাই ব্ৰহ্মবাদী নাৰদক প্ৰশ্ন কৰিলে।

Verse 58

प्रियव्रत उवाच । भगवन् किञ्चिदाश्चर्यमेतस्मिन् कृतसंज्ञिते । युगे दृष्टं श्रुतं वापि तन्मे कथय नारद ॥ २.५७ ॥

প্ৰিয়ব্ৰতে ক’লে—হে ভগৱন! এই কৃত (সত্য) যুগত কোনো আশ্চৰ্য বস্তু দেখা বা শুনা হৈ থাকিলে, হে নাৰদ, সেয়া মোক কওক।

Verse 59

नारद उवाच । आश्चर्यमेकं दृष्टं मे तच्छृणुष्व प्रियव्रत । ह्यस्तनेऽहनि राजेन्द्र श्वेताख्यं गतवानहम् । द्वीपं तत्र सरो दृष्टं फुल्लपङ्कजमालिनम् ॥ २.५८ ॥

নাৰদে ক’লে—হে প্ৰিয়ব্ৰত, মই এটা আশ্চৰ্য বস্তু দেখিছোঁ; সেয়া শুনা। হে ৰাজেন্দ্ৰ, কালি মই ‘শ্বেত’ নামৰ দ্বীপলৈ গৈছিলোঁ; তাত সম্পূৰ্ণ ফুলি উঠা পদ্মমালাৰে শোভিত এটা সৰোবৰ দেখিলোঁ।

Verse 60

सरसस्तस्य तीरे तु कुमारिं पृथुलोचनाम् । दृष्ट्वाहं विस्मयापन्नस्तां कन्यामायतॆक्षणाम् ॥ २.५९ ॥

সেই সৰোবৰৰ তীৰত মই প্ৰশস্ত নয়নবিশিষ্ট এজনী কুমাৰী—দীঘল দৃষ্টিযুক্ত সেই কন্যাক—দেখি বিস্ময়ে অভিভূত হ’লোঁ।

Verse 61

पृच्छितवानस्मि राजेन्द्र तदा मधुरभाषिणीम् । का असि भद्रे कथं वा असि किं वा कार्यमिह त्वया । कर्तव्यं चारुसर्वाङ्गि तन्ममाचक्ष्व शोभने ॥ २.६० ॥

হে ৰাজেন্দ্ৰ, তেতিয়া মই সেই মধুৰভাষিণীক সুধিলোঁ—‘ভদ্ৰে, তুমি কোন? কেনে আছা? আৰু ইয়াত তোমাৰ কি কাৰ্য? হে শোভনে, সুন্দৰ অঙ্গবতী, কৰণীয় কথা মোক কোৱা।’

Verse 62

एवमुक्ता मया सा हि मां दृष्ट्वाऽनिमिषेक्षणा । स्मृत्वा तूष्णीं स्थिता यावत् तावन्मे ज्ञानमुत्तमम् ॥ २.६१ ॥

মই এনেদৰে ক’লে তাই—পলক নপতাই মোক চাই—স্মৰণ কৰি যিমান সময় নীৰৱ হৈ থিয় হৈ থাকিল, সিমান সময় মোৰ ভিতৰত উত্তম জ্ঞান প্ৰকাশিত আছিল।

Verse 63

विस्मृतं सर्ववेदाश्च सर्वशास्त्राणि चैव ह । योगशास्त्राणि शिक्षाश्च वेदानां स्मृतयस्तथा ॥ २.६२ ॥

সেই সময় মোৰ বাবে সকলো বেদ আৰু সকলো শাস্ত্ৰ বিস্মৃত হ’ল; যোগশাস্ত্ৰ, শিক্ষা আৰু বেদ-সম্পৰ্কীয় স্মৃতিসমূহো—সকলো পাহৰি গ’লোঁ।

Verse 64

सर्वं दृष्ट्वैव मे राजन् कुमार्यापहृतं क्षणात् । ततोऽहं विस्मयार्विष्टश्चिन्ताशोकसमन्वितः ॥ २.६३ ॥

হে ৰাজন, সকলো দেখি মই বুজিলোঁ যে কুমাৰী ক্ষণমাত্ৰতে অপহৃত হৈছে। তেতিয়া মই বিস্ময়ে আচ্ছন্ন হৈ চিন্তা আৰু শোকেৰে যুক্ত হ’লোঁ।

Verse 65

तामेव शरणं गत्वा यावत् पश्यामि पार्थिव । तावद् दिव्यः पुमांस्तस्याः शरीरे समदृश्यत ॥ २.६४ ॥

হে পাৰ্থিব, তাকেই শৰণ লৈ মই যিমান সময় চাই আছিলোঁ, সিমান সময়তে তাইৰ দেহৰ ভিতৰত এক দিব্য পুৰুষ প্ৰকাশিত হোৱা দেখা গ’ল।

Verse 66

तस्यापि पांसो हृदये त्वपरस्तस्य चोरसि । अन्यो रक्तेक्षणः श्रीमान् द्वादशादित्यसन्निभः ॥ २.६५ ॥

তাৰ হৃদয়তেও আৰু পুনৰ তাৰ বক্ষতেও আন এজন প্ৰকাশ পালে—ৰক্তচক্ষু, শ্ৰীমান, দ্বাদশ আদিত্যৰ দৰে দীপ্তিমান।

Verse 67

एवं दृष्ट्वा पुमांसोऽत्र त्रयः कन्याशरीरगाः । क्षणेन तत्र कन्यैका न तान् पश्यामि सुव्रते ॥ २.६६ ॥

এনেদৰে দেখি মই বুজিলোঁ যে ইয়াত কন্যাসকলৰ দেহত তিনিজন পুৰুষ প্ৰৱিষ্ট হৈছিল। তাৰ পিছত ক্ষণমাত্ৰতে তাত এটা কন্যাই মাত্ৰ ৰ’ল; হে সুভ্ৰতে, মই তেওঁলোকক এতিয়া নেদেখোঁ।

Verse 68

ततः पृष्टा मया देवी सा कुमारी कथं मम । वेदाः नष्टा ममाचक्ष्व भद्रे तन्नाशकारणम् ॥ २.६७ ॥

তাৰ পিছত মই সেই দেবীক সুধিলোঁ—“হে ভদ্রে, তুমি সেই কুমাৰী মোৰ সৈতে কেনেকৈ সম্পৰ্কিত? মোৰ বেদসমূহ নষ্ট হৈছে; সিহঁতৰ বিনাশৰ কাৰণ মোক কোৱা।”

Verse 69

कन्योवाच । माता अहं सर्ववेदानां सावित्री नाम नामतः । मां न जानासि येन त्वं ततो वेदा हृतास्तव ॥ २.६८ ॥

কন্যাই ক’লে—মই সকলো বেদৰ জননী; নামতঃ মোৰ নাম সাবিত্ৰী। তুমি মোক নাজানাৰ বাবে তোমাৰ বেদসমূহ হৰণ কৰা হৈছে।

Verse 70

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥ ६९ ॥

তাই কোৱাৰ পাছত, হে ৰাজন, তপস্যাধন তপোধন, বিস্ময়ে ভৰি সি সুধিলে—“এই পুৰুষসকল কোন? হে শোভনে, এই কথা কোৱা।”

Verse 71

कन्योवाच य एष मच्छरीरस्थः सर्वाङ्गैश्चारुलोचनः । एष ऋग्वेदनामा तु देवो नारायणः स्वयम् । वह्निभूतो दहत्याशु पापान्युच्चारणादनु ॥ २.७० ॥

কন্যাই ক’লে—যি মোৰ দেহৰ ভিতৰত অৱস্থিত, সৰ্বাঙ্গে মনোহৰ আৰু সুন্দৰনয়ন, সেয়াই ‘ঋগ্বেদ’ নামধাৰী দেৱ স্বয়ং নাৰায়ণ। অগ্নিৰূপ হৈ উচ্চাৰণৰ ফলত পাপ শীঘ্ৰ দগ্ধ কৰে।

Verse 72

एतस्य हृदये योऽयं दृष्ट आसीत् त्वयात्मजः । स यजुर्वेदरूपेण स्थितो ब्रह्मा महाबलः ॥ २.७१ ॥

ইয়াৰ হৃদয়ত তুমি যি পুত্ৰক দেখিছিলা, সেয়াই মহাবলী ব্ৰহ্মা যজুৰ্বেদৰ ৰূপে অৱস্থিত।

Verse 73

तस्याप्युरसि संविष्टो य एष शुचिरुज्ज्वलः । स सामवेदनामा तु रुद्ररूपी व्यवस्थितः । एष आदित्यवत् पापान्याशु नाशयते स्मृतः ॥ २.७२ ॥

আৰু তাৰ উৰসত আসীন এই শুচি আৰু উজ্জ্বল সত্তা ‘সামবেদ’ নামধাৰী ৰুদ্ৰৰূপে প্রতিষ্ঠিত। ইয়াক স্মৰণ কৰিলে সূৰ্যৰ দৰে পাপ শীঘ্ৰ নাশ কৰে।

Verse 74

एते त्रयो महावेदाः ब्रह्मन् देवास्त्रयः स्मृताः । एते वर्णा अकाराद्याः सवनान्यत्र वै द्विज ॥ २.७३ ॥

হে ব্ৰাহ্মণ! এইসকল তিন মহাবেদ আৰু তিন দেবতা বুলি স্মৃত। হে দ্বিজ! ইয়াত ‘অ’ৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা বৰ্ণবৰ্গ আৰু সৱন (যজ্ঞসৱন)ো এই-ই।

Verse 75

एतत्सर्वं समासेन कथितं ते द्विजोत्तम । गृहीणा वेदान् शास्त्राणि सर्वज्ञत्वं च नारद ॥ २.७४ ॥

হে দ্বিজোত্তম! এই সকলো তোমাক সংক্ষেপে কোৱা হ’ল। হে নাৰদ! বেদ, শাস্ত্ৰ আৰু সৰ্বজ্ঞতা—এইসকল গ্ৰহণ কৰা।

Verse 76

एतस्मिन् वेदसरसि स्नानं कुरु महाव्रत । क्रीते स्नानेऽन्यजन्मीयं येन स्मरसि सत्तम ॥ २.७५ ॥

হে মহাব্ৰতধাৰী! এই বেদসাৰ সৰোবৰত স্নান কৰা। স্নান সম্পূৰ্ণ হ’লে, হে সত্তম! তুমি অন্য জন্মৰ কথা স্মৰণ কৰিবা।

Verse 77

एवमुक्त्वा तिरोभावं गता कन्या नराधिप । अहं तत्र कृतस्नानस् त्वां दिदृक्षुरिहागतः ॥ २.७६ ॥

এনেদৰে কৈ সেই কন্যা, হে নৰাধিপ! অদৃশ্য হ’ল। তাত স্নান কৰি তোমাক দেখাৰ ইচ্ছাৰে মই ইয়ালৈ আহিছোঁ।

Verse 78

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥

তাই এইদৰে কোৱাৰ পাছত, হে ৰাজন, তপোধন ঋষিয়ে বিস্ময়ে সুধিলে—“এই পুৰুষসকল কোন? হে শোভনে, এই কথা কোৱা।”