Adhyaya 1: Praise of Varāha and Pṛthivī’s Foundational Questions
Varāha-stutiḥ tathā Pṛthivyā praśnāḥ
Cosmogony-Dialogue (Sṛṣṭi–Pralaya Inquiry) and Earth-Centered Theological Cosmology
अध्यायः मङ्गलाचरणेन आरभ्य वराहस्य विस्तीर्णा स्तुतिः कथ्यते—यः समुद्रगर्भात् पृथिवीं उद्धृत्य लोकान् रक्षति। सूतः स्मारितं प्रसङ्गं निवेदयति यदा वराहरूपेण विष्णुना उद्धृता पृथिवी तस्य पुनःपुनरवतारकारणं सृष्टेः क्रियाविधानं च पप्रच्छ। सा मत्स्य-कूर्म-वराह-वामन-परशुराम-रामावतारान् स्मृत्वा प्रश्नान् क्रमशः स्थापयति—उद्धरणानन्तरं सृष्टिः कथं जायते, कथं धार्यते, किम् आरम्भहेतुः किम् अन्तहेतुः, युगगणना कथं, परमा सिद्धिः कस्य। वराहहासेन तस्य अन्तरङ्गे विश्वदर्शनं प्रकाशते; ततः पृथिवी चतुर्भुजं विष्णुं शेषशय्यायां शयानं, नाभिकमले ब्रह्माणं च पश्यति, भूमेः क्षेमाय रक्षास्तुतिं तथा अङ्गन्याससदृशान् आवाहनमन्त्रान् जपति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 1
Verse 1
दंष्ट्राग्रेणोद्धृता गौरुदधिपरिवृता पर्वतैर्निम्नगाभिः साकं मृद्पिण्डवत् प्राग्बृहदुरुवपुषाऽनन्तरूपेण येन। सोऽयं कंसासुरारिर्मुरनरकदशास्यान्तकृत्सर्वसंस्थः कृष्णो विष्णुः सुरेशो नुदतु मम रिपूनादिदेवो वराहः॥ १.२ ॥
आदिदेवो वराहः स मम रिपून् नुदतु। येनानन्तरूपेण पूर्वं बृहदुरुवपुषा दंष्ट्राग्रेण मृद्पिण्डवत् समुद्रपरिवृतां पर्वतनिम्नगासहितां गौरवीं क्षितिमुद्धृतवान्। स एव कृष्णो विष्णुः सुरेशः कंसासुरारिर्मुरनरकदशास्यान्तकृत् सर्वसंस्थः॥
Verse 2
यः संसारार्णवे नौरिव मरणजराव्याधिनक्रोर्मिभीमे भक्तानां भीतिहर्ता मुरनरकदशास्यान्तकृत्कोलरूपी। विष्णुः सर्वेश्वरोऽयं यमिह कृतधियो लीलया प्राप्नुवन्ति मुक्तात्मानो न पापं भवत्तु नुदितारातिपक्षः क्षितीशः ॥ १.३ ॥
यः संसारार्णवे नौरिव मरणजराव्याधिनक्रोर्मिभीमे भक्तानां भीतिं हरति, कोलरूपी मुरनरकदशास्यान्तकृत्। स विष्णुः सर्वेश्वरो यं कृतधियो लीलया प्राप्नुवन्ति मुक्तात्मानः। स क्षितीशो नुदितारातिपक्षः शुभं करोतु, न पापं भवतु॥
Verse 3
सूत उवाच । यस्मिन् काले क्षितिः पूर्वं वराहवपुषा तु सा । उद्धृता विष्णुना भक्त्या पप्रच्छ परमेश्वरम् ॥ १.४ ॥
सूत उवाच—यस्मिन् काले पूर्वं वराहवपुषा विष्णुना क्षितिरुद्धृता, सा भक्त्या परमेश्वरं पप्रच्छ॥
Verse 4
धरण्युवाच। कल्पे कल्पे भवानेव मां समुद्धरते विभो। न चाहं वेद ते मूर्तिं नादिसर्गं च केशव॥ १.५ ॥
धरण्युवाच—कल्पे कल्पे भवान् एव मां समुद्धरते विभो। न चाहं वेद ते मूर्तिं न च आदिसर्गं केशव॥
Verse 5
वेदेषु चैव नष्टेषु मत्स्यो भूत्वा रसातलम्। प्रविश्य तानपाकृष्य ब्रह्मणे दत्तवानसि॥ १.६ ॥
वेदेषु नष्टेषु त्वं मत्स्यो भूत्वा रसातलं प्रविश्य तान् अपाकृष्य ब्रह्मणे दत्तवानसि॥
Verse 6
अन्यत्सुरासुरमयं त्वं समुद्रस्य मन्थने । धृतवानसि कौर्म्येण मन्दरं मधुसूदन ॥ १.७ ॥
अन्यस्मिन् काले देवासुरसमवायेन समुद्रमन्थने, हे मधुसूदन, कौर्म्यरूपेण मन्दरपर्वतं त्वमेव अधारयः।
Verse 7
पुनर्वाराहरूपेण मां गच्छन्तीं रसातलम् । उज्जहारैकदंष्ट्रेण भगवान् वै महार्णवात् ॥ १.८ ॥
पुनर्वाराहरूपेण रसातलं प्रति गच्छन्तीं मां, भगवान् एकदंष्ट्रेण महार्णवात् समुद्धृत्य उद्धारयामास।
Verse 8
अन्यद्धिरण्यकशिपुर्वरदानेन दर्पितः । अबाधमानः पृथिवीं स त्वया विनिपातितः । बलिस्तु बद्धो भगवंस्त्वया वामनरूपिणा ॥ १.९ ॥
अन्यत् हिरण्यकशिपुः वरदानेन दर्पितः पृथिवीं पीडयन् त्वया विनिपातितः; हे भगवन्, बलिश्च वामनरूपिणा त्वया बद्धः।
Verse 9
पुनर्निःक्षत्रिया देव त्वया चापि पुरा कृता । जामदग्न्येन रामेण त्वया भूत्वाऽसकृत्प्रभो ॥ १.१० ॥
हे देव, पुरा त्वया जामदग्न्यरामरूपेण प्रभो असकृत् पृथिवी निःक्षत्रिया पुनः कृता।
Verse 10
पुनश्च रावणो रक्षः क्षपितं क्षात्रतेजसा । न च जानाम्यहं देव तव किञ्चिद्विचेष्टितम् ॥ १.११ ॥
पुनश्च रावणो रक्षः क्षात्रतेजसा क्षपितः; हे देव, तव किञ्चिदपि विचेष्टितं नाहं जानामि।
Verse 11
उद्धृत्य मां कथं सृष्टिं सृजसे किं च सा त्वया। सकृद् ध्रियेत कृत्वा च पालयते चापि केन च॥ १.१२ ॥
मामुद्धृत्य त्वं कथं सृष्टिं सृजसि, सा च त्वया कीदृशी निर्मिता? कृत्वा तां सकृदपि केन ध्रियते, केन च पालयते?
Verse 12
केन वा सुलभो देव जायसे सततं विभो । कथं च सृष्टेरादिः स्यादवसानं कथं भवेत् ॥ १.१३ ॥
केन उपायेन, हे देव विभो, त्वं पुनः पुनः सुलभो भवसि? सृष्टेरादिः कथं जायते, अवसानं च कथं भवति?
Verse 13
कथं युगस्य गणना संख्या अस्यानुचतुर्युगम् । के वा विशेषास्तेष्वस्मिन् का वा अवस्थ महेश्वर ॥ १.१४ ॥
युगस्य गणना कथं क्रियते—अस्य संख्या च, चतुर्युगक्रमेणानुगमनं च? तेषु युगेषु के विशेषाः, अस्मिन् चक्रे का अवस्था, हे महेश्वर?
Verse 14
यज्वानः के च राजानः के च सिद्धिं परां गताः । एतत्सर्वं समासेन कथयस्व प्रसीद मे ॥ १.१५ ॥
के यज्वानः, के च राजानः, के च परां सिद्धिं गताः? एतत्सर्वं समासेन कथय, मम प्रसादं कुरु।
Verse 15
इत्युक्तः क्रोधरूपेण जहास परमेश्वरः । हसतस्तस्य कुक्षौ तु जगद्धात्री ददर्श ह ॥ रुद्रान् देवान् सवासवः सिद्धसङ्घान् महर्षिभिः ॥ १.१६ ॥
इत्युक्तः क्रोधरूपेण परमेश्वरो जहास। तस्य हसतः कुक्षौ जगद्धात्री ददर्श रुद्रान् देवान् सवासवं सिद्धसङ्घान् महर्षिभिः सह।
Verse 16
सचन्द्रसूर्यग्रहसप्तलोकानन्तः स्थितांस्तावदुपात्तधर्मान् । इतीदृशं पश्यति सा समस्तं यावत्क्षितिर्वेपितसर्वगात्रा ॥ १.१७ ॥
सा धरणी सचन्द्रसूर्यग्रहैः सह सप्तलोकान् अनन्तान्तःस्थितान् स्वस्वोपात्तधर्मनियमान् समस्तान् इतीदृशं पश्यति; यावत् क्षितिः सर्वगात्रैः कम्पमाना तिष्ठति।
Verse 17
उन्मीलितास्यस्तु यदा महात्मा दृष्टो धरण्याऽमलसर्वगात्र्या । तावत्स्वरूपेण चतुर्भुजेन महोदधौ सुप्तमथोऽन्वपश्यत् ॥ १.१८ ॥
यदा महात्मा उन्मीलिताक्षः धरण्या अमलसर्वगात्र्या दृष्टः, तदा सा तं स्वस्वरूपेण चतुर्भुजेन महोदधौ सुप्तवत् अवलोकयामास।
Verse 18
शेषपर्यङ्कशयने सुप्तं देवं जनार्दनम् । दृष्ट्वा तन्नाभिपङ्कस्थमन्तःस्थं च चतुर्मुखम् ॥ कृताञ्जलिपुटा देवी स्तुतिं धात्री जगाद ह ॥ १.१९ ॥
शेषपर्यङ्कशयने सुप्तं देवं जनार्दनं दृष्ट्वा, तन्नाभिपङ्के अन्तःस्थं चतुर्मुखं च विलोक्य, देवी कृताञ्जलिपुटा धात्री स्तुतिं जगाद।
Verse 19
धरण्युवाच । नमः कमलपत्राक्ष नमस्ते पीतवाससे । नमः सुरारिविध्वंसकारिणे परमात्मने ॥ १.२० ॥
धरण्युवाच—नमः कमलपत्राक्ष, नमस्ते पीतवाससे; नमः सुरारिविध्वंसकारिणे परमात्मने।
Verse 20
शेषपर्यङ्कशयने धृतवक्षःस्थलश्रिये । नमस्ते सर्वदेवेश नमस्ते मोक्षकारिणे ॥ १.२१ ॥
शेषपर्यङ्कशयने धृतवक्षःस्थलश्रिये; नमस्ते सर्वदेवेश, नमस्ते मोक्षकारिणे।
Verse 21
नमः शार्ङ्गासिचक्राय जन्ममृत्युविवर्जिते। नमो नाभ्युत्थितमहत्त्कमलासनजन्मने॥ १.२२ ॥
नमः शार्ङ्गासिचक्रधराय जन्ममृत्युविवर्जिताय। नमो नाभ्युत्थितमहत्त्कमलात् कमलासनजन्मने॥
Verse 22
नमो विद्रुमरक्तास्यपाणिपल्लवशोभिने । शरणं त्वां प्रसन्नास्मि त्राहि नारीमनागसम् ॥ १.२३ ॥
नमो विद्रुमरक्तास्याय पाणिपल्लवशोभिने। शरणं त्वां प्रसन्नास्मि त्राहि नारीमनागसम्॥
Verse 23
पूर्णनीलाञ्जनाकारं वाराहं ते जनार्दन । दृष्ट्वा भीतास्मि भूयोऽपि जगत् त्वद्देहगोचरम् । इदानीं कुरु मे नाथ दयां त्राहि महाभयात् ॥ १.२४ ॥
पूर्णनीलाञ्जनाकारं वाराहं ते जनार्दन। दृष्ट्वा भीतास्मि भूयोऽपि जगत् त्वद्देहगोचरम्। इदानीं कुरु मे नाथ दयां त्राहि महाभयात्॥
Verse 24
केशवः पातु मे पादौ जङ्घे नारायणो मम । माधवो मे कटिं पातु गोविन्दो गुह्यमेव च ॥ १.२५ ॥
केशवः पातु मे पादौ जङ्घे नारायणो मम। माधवो मे कटिं पातु गोविन्दो गुह्यमेव च॥
Verse 25
नाभिं विष्णुस्तु मे पातु उदरं मधुसूदनः । ऊरुं त्रिविक्रमः पातु हृदयं पातु वामनः ॥ १.२६ ॥
नाभिं विष्णुस्तु मे पातु उदरं मधुसूदनः। ऊरुं त्रिविक्रमः पातु हृदयं पातु वामनः॥
Verse 26
श्रीधरः पातु मे कण्ठं हृषीकेशो मुखं मम । पद्मनाभस्तु नयने शिरो दामोदरो मम ॥ १.२७ ॥
श्रीधरः मे कण्ठं पातु; हृषीकेशो मम मुखं रक्षतु। पद्मनाभः नयने पातु, दामोदरः मम शिरः पातु॥
Verse 27
एवं न्यस्य हरेर्न्यासमामानि जगती तदा । नमस्ते भगवन् विष्णो इत्युक्त्वा विरराम ह ॥ १.२८ ॥
एवं हरेर्न्यासं कृत्वा जगती तदा उवाच— “नमस्ते भगवन् विष्णो” इति; उक्त्वा च विरराम ह॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames an Earth-centered ethic through narrative: Pṛthivī’s rescue becomes the basis for asking how the world is created, stabilized, and protected. The text positions terrestrial preservation (bhū-uddhāra and ongoing safeguarding) as a central cosmological concern, expressed through praise, inquiry, and protective recitation directed to Viṣṇu/Varāha.
No explicit tithi, lunar month, vrata timing, or seasonal markers appear in this adhyāya. The temporal framework is instead kalpa-based recurrence (“kalpe kalpe”), emphasizing cyclical cosmic time rather than ritual calendrics.
Terrestrial balance is encoded through the motif of Earth’s destabilization and recovery: Pṛthivī is carried toward rasātala and restored from the mahārṇava by Varāha. The subsequent protective stuti and body-guarding invocations function as a literary model for safeguarding the integrity of the world-body (Earth) within a broader cosmological order.
The chapter references avatāra-linked figures and antagonists as cultural memory rather than genealogical lists: Hiraṇyakaśipu, Bali (bound by Vāmana), Jāmadagnya Rāma (Paraśurāma), and Rāvaṇa. It also includes cosmological personnel: Śeṣa (supporting Viṣṇu) and Brahmā (four-faced, lotus-born from the navel).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.