Adhyaya 3: Nārada’s Account of a Former Birth and a Hymn to Nārāyaṇa
Nāradasya Pūrvajanma-kathanaṃ tathā Nārāyaṇa-stavaḥ
Theological-Hymnology and Purāṇic Genealogy (Sage-Origin Narrative)
वराह–पृथिवीसंवादस्य प्रसङ्गेऽत्र प्रियम्रतः नारदं पूर्वजन्मवृत्तान्तं पृच्छति। नारदः स्वात्मकथां निवेदयति—अवन्त्यां सः सारस्वत इति विद्वान् ब्राह्मणोऽभूत्; गृहधर्मान् परित्यज्य सारस्वत-पुष्करसरसि तपश्चर्यां चकार। दीर्घकालं जप-भक्त्या विष्णुं/नारायणं स्तवेन स्तौति, यत्र विश्वरूपं, युगावतारभेदाः, वर्णाश्रमोत्पत्तिश्च वर्ण्यते। तुष्टो भगवान् तस्मै कल्पकल्पेषु चिरस्थायिनं पदं ददाति, “नारद”शब्दस्य व्युत्पत्तिं कथयति, ब्रह्मणः सृजति-दिने तस्य पुनर्जन्मस्थानं निर्दिश्य विष्णुपरायण-नियमपालनायोपदिशति।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 3
Verse 1
प्रियव्रत उवाच । अन्यस्मिन् भगवन् जन्मन्यासीत् यत् तद् विचेष्टितम् । सर्वं कथय देवर्षे महत् कौतूहलं हि मे ॥ ३.१ ॥
प्रियव्रत उवाच। अन्यस्मिन् भगवन् जन्मनि यदासीत् तद्विचेष्टितम्। सर्वं कथय देवर्षे महत् कौतूहलं हि मे॥
Verse 2
नारद उवाच । स्नातस्य मम राजेन्द्र तस्मिन् वेदसरस्यथ । सावित्र्याश्च वचः श्रुत्वा तस्मिन् जन्मसहस्रकम् । स्मरणं तत्क्षणाज्जातं शृणु जन्मान्तरं मम ॥ ३.२ ॥
नारद उवाच—राजेन्द्र, तस्मिन् वेदसरसि स्नात्वा सावित्र्याः वचः श्रुत्वा, तत्क्षणादेव मम जन्मसहस्रस्य स्मरणं जातम्। मम जन्मान्तरं शृणु॥
Verse 3
अस्त्यवन्तीपुरं राजंस्तत्राहं प्राग् द्विजोत्तमः । नाम्ना सारस्वतः पूर्वं वेदवेदाङ्गपारगः ॥ ३.३ ॥
राजन्, अवन्तीपुरं नाम पुरमस्ति। तत्राहं प्राक् द्विजोत्तमः, पूर्वं ‘सारस्वतः’ इति नाम्ना विख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः आसम्॥
Verse 4
बहुभृत्यपरिवारो बहुधान्यश्च पार्थिवः । अन्यस्मिन् कृतसंज्ञे तु युगे परमबुद्धिमान् ॥ ३.४ ॥
कृतसंज्ञे तु अन्यस्मिन् युगे स पार्थिवो बहुभृत्यपरिवारः, बहुधान्यसमृद्धश्च, परमबुद्धिमान् आसीत्॥
Verse 5
ततो ध्यातं मयैकान्ते किमनेन करोम्यहम् । द्वन्द्वेन सर्वमेतद्धि न्यस्त्वा पुत्रेषु याम्यहम् । तपसे धृतसङ्कल्पः सरः सारस्वतं द्रुतम् ॥ ३.५ ॥
ततः मयैकान्ते ध्यातम्—‘किमनेन करोम्यहम्? द्वन्द्वेन सर्वमेतद्धि। पुत्रेषु न्यस्त्वा यामि।’ इति तपसे धृतसङ्कल्पः स शीघ्रं सारस्वतं सरः जगाम॥
Verse 6
एवं चिन्त्य मया इष्टः कर्मकाण्डेन केशवः । श्राद्धैश्च पितरो देवा यज्ञैश्चान्ये तथा जनाः ॥ ३.६ ॥
एवं चिन्त्य मया केशवः कर्मकाण्डेन इष्टः। श्राद्धैः पितरः देवाश्च पूज्यन्ते, यज्ञैश्चान्ये जनाः तथा तुष्यन्ति॥
Verse 7
ततोऽहं निर्गतो राजंस्तपसे धृतमानसः । सारस्वतं नाम सरो यदेतत् पुष्करं स्मृतम् ॥ ३.७ ॥
ततोऽहं राजन् तपसे धृतमानसः सन् निर्गतः; सारस्वतं नाम सरः यदेतत् पुष्करमिति स्मृतम्॥
Verse 8
तत्र गत्वा मया विष्णुः पुराणः पुरुषः शिवः । आराधितो मया भक्त्या जपं नारायणात्मकम् ॥ ३.८ ॥
तत्र गत्वा मया विष्णुः पुराणः पुरुषः शिवः भक्त्या आराधितः; नारायणात्मकं जपं मया कृतम्॥
Verse 9
ब्रह्मपारमयं राजन् जपता परमं स्तवम् । ततो मे भगवान् तुष्टः प्रत्यक्षत्वं जगाम ह ॥ ३.९ ॥
राजन्, ब्रह्मपारमयं परमं स्तवं जपता मया; ततो भगवान् मे तुष्टः सन् प्रत्यक्षत्वं जगाम ह॥
Verse 10
प्रियव्रत उवाच । कीदृशं ब्रह्मपारं तु श्रोतुमिच्छामि सत्तम । कथयस्व प्रसादेन देवर्षे सुप्रसन्नधीः ॥ ३.१० ॥
प्रियव्रत उवाच—सत्तम, ब्रह्मपारं कीदृशं तद् श्रोतुमिच्छामि; देवर्षे, प्रसादेन सुप्रसन्नधीः सन् कथयस्व॥
Verse 11
नारद उवाच । परं पराणाममृतं पुराणं पारं परं विष्णुमनन्तवीर्यम् । नमामि नित्यं पुरुषं पुराणं परायणं पारगतं पराणाम् ॥ ३.११ ॥
नारद उवाच—परं पराणाममृतं पुराणं पारं परं विष्णुमनन्तवीर्यम्। नमामि नित्यं पुरुषं पुराणं परायणं पारगतं पराणाम्॥
Verse 12
पुरातनं त्वप्रतिमं पुराणं परापरं पारगमुग्रतेजसम् । गम्भीरगम्भीरधियां प्रधानं नतोऽस्मि देवं हरिमीशितारम् ॥ ३.१२ ॥
अहं हरिमीशितारं देवं नतोऽस्मि—यः पुरातनः, अप्रतिमः, स्वयं पुराणस्वरूपः; परापरातीतः, पारगः, उग्रतेजाः, गम्भीरधियां प्रधानः।
Verse 13
परात्परं चापरमं प्रधानं परास्पदं शुद्धपदं विशालम् । परात्परेशं पुरुषं पुराणं नारायणं स्तौमि विशुद्धभावः ॥ ३.१३ ॥
विशुद्धभावोऽहं नारायणं स्तौमि—यः परात्परः, चापरमः; प्रधानं, परास्पदं, शुद्धपदं विशालं; परात्परेशः, पुरुषः पुराणः।
Verse 14
पुरा पुरं शून्यमिदं ससर्ज्ज तदा स्थितत्वात् पुरुषः प्रधानः । जने प्रसिद्धः शरणं ममास्तु नारायणो वीतमलः पुराणः ॥ ३.१४ ॥
पुरा शून्यमिवेदं पुरं ससर्ज; ततः स्थितत्वात् पुरुषः प्रधानः तस्याधारोऽभवत्। जनप्रसिद्धो वीतमलः पुराणो नारायणो मम शरणं भवतु।
Verse 15
पारं परं विष्णुमपाररूपं पुरातनं नीतिमतां प्रधानम् । धृतक्षमं शान्तिधरं क्षितीशं शुभं सदा स्तौमि महानुभावम् ॥ ३.१५ ॥
अहं सदा महानुभावं विष्णुं स्तौमि—यः पारं परं, अपाररूपः, पुरातनः, नीतिमतां प्रधानः; धृतक्षमः, शान्तिधरः, क्षितीशः, शुभः।
Verse 16
सहस्रमूर्धानमनन्तपादम् अनेकबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । क्षराक्षरं क्षीरसमुद्रनिद्रं नारायणं स्तौम्यमृतं परेशम् ॥ ३.१६ ॥
अहं नारायणं परेशं स्तौमि—सहस्रमूर्धानम्, अनन्तपादम्, अनेकबाहुं, शशिसूर्यनेत्रम्; क्षराक्षरस्वरूपं, क्षीरसमुद्रनिद्रं, अमृतं।
Verse 17
त्रिवेदगम्यं त्रिनवैकमूर्तिं त्रिशुक्लसंस्थं त्रिहुताशभेदम् । त्रितत्त्वलक्ष्यं त्रियुगं त्रिनेत्रं नमामि नारायणमप्रमेयम् ॥ ३.१७ ॥
अप्रमेयं नारायणं नमामि—यो त्रिवेदैर्गम्यः, त्रिविधैकमूर्तिः, त्रिशुक्लसंस्थः, त्रिहुताशभेदः, त्रितत्त्वलक्ष्यः, त्रियुगः, त्रिनेत्रश्च॥
Verse 18
कृते शितं रक्ततनुं तथा च त्रेतायुगॆ पूततनुं पुराणम् । तथा हरिं द्वापरतः कलौ च कृष्णीकृतात्मानमथो नमामि ॥ ३.१८ ॥
कृतयुगे शितं रक्ततनुं, त्रेतायुगॆ पूततनुं पुराणं, द्वापरे तथा, कलौ च कृष्णीकृतात्मानं हरिं नमामि॥
Verse 19
ससर्ज यो वक्त्रत एव विप्रान् भुजान्तरे क्षत्रमथोरुयुग्मे । विशः पदाग्रेषु तथैव शूद्रान् नमामि तं विश्वतनुं पुराणम् ॥ ३.१९ ॥
यो वक्त्रत एव विप्रान्, भुजान्तरे क्षत्रं, ऊरुयुग्मे विशः, पदाग्रेषु शूद्रांश्च ससर्ज—तं विश्वतनुं पुराणं नमामि॥
Verse 20
परात्परं पारगतं प्रमेयं युधाम्पतिं कार्यत एव कृष्णम्। गदासिचर्मण्यभृतोत्थपाणिं नमामि नारायणमप्रमेयम्॥ ३.२० ॥
परात्परं पारगतं प्रमेयं युधाम्पतिं कार्यत एव कृष्णम्। गदासिचर्मण्यभृतोत्थपाणिं नमामि नारायणमप्रमेयम्॥
Verse 21
इति स्तुतो देववरः प्रसन्नो जगाद मां नीरदतुल्यघोषः । वरं वृणीष्वेत्यसकृत् ततोऽहं तस्यैव देहे लयमिष्टवान्श्च ॥ ३.२१ ॥
इति स्तुतो देववरः प्रसन्नो नीरदतुल्यघोषो मां पुनःपुनर्जगाद—“वरं वृणीष्व” इति। ततोऽहं तस्यैव देहे लयमिष्टवान्॥
Verse 22
इति श्रुत्वा वचो मह्यं देवदेवः सनातनः । उवाच प्रकृतिं विप्र संसारस्वाक्षयामिमाम् ॥ ३.२२ ॥
इति मम वचनं श्रुत्वा देवदेवः सनातनः उवाच—हे विप्र, संसारस्याक्षयां मूलप्रकृतिं तेऽहं प्रवक्ष्यामि।
Verse 23
ब्रह्मणो युगसहस्रं तत्ते तस्मात् समुद्भवः । भविता ते तथा नाम दास्यते संप्रयोजनम् ॥ ३.२३ ॥
ब्रह्मणो युगसहस्रं कालमानं; तस्मात् ते समुद्भवः। तथा तव नाम भविष्यति, तस्य च यथायोग्यं प्रयोजनं नियोज्यते।
Verse 24
नारं पानीयमित्युक्तं तं पितॄणां सदा भवान् । ददाति तेन ते नाम नारदेति भविष्यति ॥ ३.२४ ॥
‘नार’ इति पानीयमित्युक्तम्; यतः त्वं पितॄणां सदा तद् ददासि, तस्मात् तव नाम ‘नारद’ इति भविष्यति।
Verse 25
एवमुक्त्वा गतो देवः सद्योऽदर्शनमुच्चकैः । अहं कलेवरं त्यक्त्वा कालेन तपसा तदा ॥ ३.२५ ॥
एवमुक्त्वा देवः सद्यः ऊर्ध्वं गत्वा अदर्शनं जगाम। अहं तदा कलेवरं त्यक्त्वा कालेन तपसा च प्रवृत्तोऽभवम्।
Verse 26
ब्रह्मणोऽङ्गे लयं प्राप्तस्तदुत्पत्तिं च पार्थिव । दिवसे तु पुनः सृष्टो दशभिस्तनयैः सह ॥ ३.२६ ॥
ब्रह्मणोऽङ्गे लयं प्राप्तः पुनरुत्पत्तिं च प्राप्य, हे पार्थिव, दिवसे पुनः सृष्टो दशभिः तनयैः सह।
Verse 27
दिनादिर्यो हि देवस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । स सृष्ट्यादिः समस्तानां देवादीनां न संशयः ॥ ३.२७ ॥
देवस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः यः दिनादिरिति प्रसिद्धः, स एव समस्तानां देवादीनां भूतानां सृष्ट्यादिरिति न संशयः।
Verse 28
सर्वस्य जगतः सृष्टिरेषैव प्रभुधर्मतः । एतन्मे प्राकृतं जन्म यन्मां पृच्छसि पार्थिव ॥ ३.२८ ॥
प्रभुधर्मतः सर्वस्य जगतः सृष्टिरियमेव; यत् त्वं पार्थिव मां पृच्छसि, तत् मे प्राकृतं (भौतिकं) जन्म एतत्।
Verse 29
तस्मान्नारायणं ध्यात्वा प्राप्तोऽस्मि परतो नृप । तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र भव विष्णुपरायणः ॥ ३.२९ ॥
तस्मान्नृप परतोऽहं नारायणं ध्यात्वा प्राप्तवान्; अतः त्वमपि राजेन्द्र विष्णुपरायणो भव।
Inside Adhyaya 3
How it unfolds
- Where it opens
Within the wider Varāha–Pṛthivī instructional frame, a secondary courtly-sage exchange is introduced: Priyavrata inquires into Nārada’s prior conduct and the basis of his trans-cosmic authority, prompting a pūrvajanma-smṛti (former-birth recollection).
- Central event
Nārada narrates his former birth as the learned brāhmaṇa Sārasvata in Avanti, his renunciation of household obligations, and his relocation to the Sārasvata-saras (identified with Puṣkara/vedasaras), where he performs sustained tapas and Nārāyaṇa-japa culminating in a formal stava to Viṣṇu as cosmic body, yuga-forms, and source of social order.
- Climax resolution
Viṣṇu/Nārāyaṇa, pleased by the hymn and discipline, grants Nārada an enduring role across cosmic cycles, explains the nirukti of the name “Nārada” (linked to nāra/waters), and situates his rebirth and function within Brahmā’s creative day and the long arc of brahmaṇaḥ yuga-sahasram—ending with an explicit injunction toward viṣṇu-parāyaṇatā (Viṣṇu-centered life-practice).
Geographical context
Avantīpura (Avanti/Ujjayinī region); Sārasvata-saras (identified in-text as Puṣkara); vedasaras (a sacred lake context referenced in the recollection).
Tirtha focus
- Primary TirthaSārasvata-saras (Puṣkara lake / vedasaras)
- Associated RegionPuṣkara (Rajasthan) with narrative linkage to Avanti (Ujjayinī region)
- Pilgrimage MeritMerit is implied through the Purāṇic pattern: residence at a tīrtha-lake, restraint, japa, and stava lead to divine vision, purification of conduct, and continuity of spiritual office across cycles; the chapter frames tīrtha-sevā as a catalyst for viṣṇu-bhakti rather than as a quantified merit statement.
Ritual instructions
- Primary RitualNārāyaṇa-japa with stava (hymn-recitation) undertaken in ascetic residence at a sacred lake (tīrtha).
- BenefitCultivates viṣṇu-parāyaṇatā, steadies the mind through japa-tapas, and (in the narrative exemplar) culminates in divine favor: clarified identity/purpose, trans-cosmic continuity of service, and alignment with Brahmā’s cyclical creation.
The narrative frame
- Nārada (autobiographical response within the larger Varāha–Pṛthivī setting)Priyavrata · Didactic and confessional: a sage’s self-account offered as instruction, moving from inquiry to hymn to doctrinal clarification (nirukti and cosmic chronology).
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (tranquil devotion) with a secondary Adbhuta (wonder at cosmic form).
- Emotional ProgressionInquiry and moral scrutiny → renunciant resolve → sustained austerity and inward steadiness → expansive awe in hymnic cosmology → reassurance and purpose through divine boon → settled commitment to viṣṇu-centered discipline.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityHigh: Puṣkara is a well-established pilgrimage town with accessible transport and year-round visitors; Avanti/Ujjain is likewise a major tīrtha city. The chapter’s practice-model suits quiet lakeside hours rather than crowded peak festival moments.
- Best SeasonOctober to March
- Modern Location NamePushkar Lake (Puṣkara Sarovar), Pushkar, Rajasthan; and Ujjain (Avanti), Madhya Pradesh
- Related FestivalKārtika Pūrṇimā / Puṣkara Fair (Pushkar Camel Fair period)
Frequently Asked Questions
The text advances renunciation and disciplined devotion (tapas with Nārāyaṇa-japa) as a means to transcend social dualities and reorient conduct toward restraint, continuity of learning, and service across cosmic cycles; it culminates in an explicit injunction to become viṣṇu-parāyaṇa (Viṣṇu-centered in life-practice).
No lunar tithi, vrata-calendar, or seasonal observance is specified. The chapter instead uses cosmic time markers: “brahmaṇaḥ yuga-sahasram” (a thousand yugas of Brahmā) and the creative ‘day’ of Brahmā (dinādi), placing Nārada’s rebirth within cyclical creation (sṛṣṭi) rather than ritual calendrics.
Environmental stewardship is implicit rather than programmatic: the narrative valorizes withdrawal from acquisitive household expansion, relocation to a sacred lake (saras/tīrtha), and ascetic restraint—modes that reduce extraction and emphasize reverent engagement with water-bodies and landscapes. This aligns with the Varāha–Pṛthivī frame by modeling disciplined living as supportive of terrestrial stability.
Key figures include Priyavrata (royal interlocutor) and the sage Nārada (who identifies a former identity as Sārasvata, a learned brāhmaṇa). The chapter also references Brahmā as the cosmic progenitor and includes a varṇa-emergence motif (vipra, kṣatra, viś, śūdra) as a cultural-structural schema rather than a dynastic genealogy.
Ask anything about Adhyaya 3 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.