Adhyaya 2: Cosmogony and the Ninefold Creation: Rudra’s Origin and the Prelude to the Sāvitrī–Veda Narrative

Verse 1

सूत उवाच । ततस्तुष्टो हरिर्भक्त्या धरण्यात्मशरीरगाम् । मायां प्रकाश्य तेनैव स्थितो वाराहमूर्त्तिना ॥ २.१ ॥

ସୂତ କହିଲେ— ତାପରେ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହରି, ନିଜ ଆତ୍ମ-ଶରୀରରୂପ ଧରଣୀ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ନିଜ ମାୟାକୁ ପ୍ରକାଶ କରି, ସେହି ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ବରାହମୂର୍ତ୍ତିରେ ସ୍ଥିତ ରହିଲେ।

Verse 2

जगाद किं ते सुश्रोणि प्रश्नमेनं सुदुर्लभम् । कथयामि पुराणस्य विषयं सर्वशास्त्रतः ॥ २.२ ॥

ସେ କହିଲେ— ହେ ସୁଶ୍ରୋଣି, ତୁମର ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରଶ୍ନ କ’ଣ? ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ପୁରାଣର ବିଷୟକୁ ମୁଁ କହିବି।

Verse 3

पुराणानां हि सर्वेषामयं साधारणः स्मृतः । श्लोकं धराणि निश्चित्य निःशेषं त्वं पुनः श्रृणु ॥ २.३ ॥

କାରଣ ସମସ୍ତ ପୁରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ସାଧାରଣ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ତେଣୁ, ହେ ଧରଣୀ, ଏହି ଶ୍ଲୋକକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ପୁନଃ ନିଃଶେଷରେ—କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ନ ରଖି—ଶୁଣ।

Verse 4

श्रीवराह उवाच । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ २.४ ॥

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ସର୍ଗ, ପ୍ରତିସର୍ଗ, ବଂଶ, ମନ୍ୱନ୍ତର ଏବଂ ବଂଶାନୁଚରିତ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣରେ ପୁରାଣ ପରିଚିତ।

Verse 5

आदिसर्गमहं तावत् कथयामि वरानने । यस्मादारभ्य देवानां राज्ञां चरितमेव च । ज्ञायते चतुरंशश्च परमात्मा सनातनः ॥ २.५ ॥

ହେ ବରାନନେ! ଏବେ ମୁଁ ଆଦିସର୍ଗ କଥାଏ; ଯାହାର ଆରମ୍ଭରୁ ଦେବମାନଙ୍କ ଓ ରାଜମାନଙ୍କ ଚରିତ ବୁଝାଯାଏ, ଏବଂ ସନାତନ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଚତୁରଂଶ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ।

Verse 6

आदावहं व्योम महत् ततोऽणुं—रेकैव मत्तः प्रबभूव बुद्धिः । त्रिधा तु सा सत्त्व-रजस्-तमोभिः पृथक्पृथक्तत्त्व-रूपैरुपेता ॥ २.६ ॥

ଆଦିରେ ମୁଁ ବ୍ୟୋମ (ଆକାଶ) ହେଲି; ପରେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ତାପରେ ଅଣୁ। ମୋଠାରୁ ଏକମାତ୍ର ବୁଦ୍ଧି ଉଦ୍ଭବିଲା; ସେହି ବୁଦ୍ଧି ସତ୍ତ୍ୱ-ରଜସ-ତମସ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିବିଧ ଓ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ଯୁକ୍ତ।

Verse 7

तस्मिंस्त्रिकेऽहं तमसो महान् स सदोच्यते सर्वविदां प्रधानः । उतस्मादपि क्षेत्रविदूर्जितोऽभूद् बभूव बुद्धिस्तु ततो बभूव ॥ २.७ ॥

ସେହି ତ୍ରିକରେ ମୁଁ ତମସରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ‘ମହାନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମୁଁ ‘ସତ୍’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ, ସର୍ବବିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ। ତାହାରୁ ଆହୁରି ଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଉଦ୍ଭବିଲେ; ପରେ ବୁଦ୍ଧି ଜନ୍ମିଲା।

Verse 8

तस्मात्तु तेभ्यः श्रवणादिहेतवस् ततोऽक्षमाला जगतो व्यवस्थिताः । भूतैर्गतैरेव च पिण्डमूर्तिर् मया भद्रे विहिता त्वात्मनैव ॥ २.८ ॥

ଏହେତୁ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଶ୍ରବଣାଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାରଣ ଉଦ୍ଭବେ; ତାହାପରେ ଜଗତର ସମଷ୍ଟି-ସମାହାର ସୁସଂଗଠିତ ହୁଏ। ହେ ଭଦ୍ରେ! ଭୂତମାନଙ୍କ ଗତିଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ା ଏହି ପିଣ୍ଡମୂର୍ତ୍ତିକୁ ମୁଁ ତୁମ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ବିଧାନ କରିଛି।

Verse 9

शून्यं त्वासीत् तत्र शब्दस्तु खं च तस्माद् वायुस् तत एवाऽनु तेजः । तस्माद् आपस् तत एवाऽनु देवि मया सृष्टा भवती भूतधात्री ॥ २.९ ॥

ଆଦିରେ ସେଠାରେ ଶୂନ୍ୟତା ଥିଲା; ସେଇ ମଧ୍ୟରୁ ଶବ୍ଦ ଓ ଆକାଶ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ସେଠାରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାପରେ ତେଜ (ଅଗ୍ନି) ଜନ୍ମିଲା। ସେଠାରୁ ଜଳ ହେଲା; ତାପରେ, ହେ ଦେବୀ, ଭୂତଧାତ୍ରୀ ତୁମକୁ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କଲି।

Verse 10

योगे पृथिव्या जलवत् ततोऽपि सबुद्बुदं कललं त्वण्डमेव । तस्मिन् प्रवृत्ते द्विगतेऽहमासीदापोमयश्चात्मनात्मानमादौ ॥ २.१० ॥

ଯୋଗାବସ୍ଥାରେ ପୃଥିବୀ ଜଳ ପରି ହେଲା; ତାପରେ ବୁଦ୍ବୁଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘନ କଳଳ—ସେଇ ଅଣ୍ଡ (ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ)—ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଯେତେବେଳେ ସେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଦ୍ୱିଧା ହେଲା, ଆଦିରେ ମୁଁ ଆପୋମୟ ହୋଇ, ନିଜ ଆତ୍ମଶକ୍ତିରେ ନିଜକୁ ସ୍ଥାପିତ କରିଥିଲି।

Verse 11

सृष्ट्वा नारास्ता अथो तत्र चाहं येन स्यान्मे नाम नारायणेतिः । कल्पे कल्पे तत्र संयामि भूयः सुप्तस्य मे नाभिजः स्याद्यथाद्यः ॥ २.११ ॥

‘ନାରାଃ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କରି ମୁଁ ସେଠାରେ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲି, ଯେପରି ମୋର ନାମ ‘ନାରାୟଣ’ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ମୁଁ ସେଠାରେ ପୁନଃ ସଂହାର/ସଂୟମ କରେ; ଏବଂ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ମୋର ନାଭିରୁ ପଦ୍ମଜ (ବ୍ରହ୍ମା) ଆଦିପରି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 12

एवंभूतस्य मे देवि नाभिपद्मे चतुर्मुखः । उत्तस्थौ स मया प्रोक्तः प्रजाः सृज महामते ॥ २.१२ ॥

ହେ ଦେବୀ, ମୋର ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୋ ନାଭିପଦ୍ମରେ ଚତୁର୍ମୁଖ (ବ୍ରହ୍ମା) ଉଠିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି—“ହେ ମହାମତି, ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କର।”

Verse 13

एवमुक्त्वा तिरोभावं गतोऽहं सोऽपि चिन्तयन् । आस्ते यावज्जगद्धात्री नाध्यगच्छत किञ्चन ॥ २.१३ ॥

ଏପରି କହି ମୁଁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲି; ସେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତନରେ ଲୀନ ହୋଇ ସେଠାରେ ରହିଲେ। ଯେତେଦିନ ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀ (କାଳାବଧି) ଥିଲା, ସେତେଦିନ ସେ କୌଣସି ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ନାହିଁ।

Verse 14

तावत् तस्य महारोषो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। सम्भूय तेन बालः स्यादङ्के रोषात्मसम्भवः॥ २.१४ ॥

ତେବେ ଅବ୍ୟକ୍ତଜନ୍ମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମହାରୋଷ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ହେଲା; ସେହି ରୋଷତତ୍ତ୍ୱରୁ ତାଙ୍କ କୋଳରେ ଏକ ଶିଶୁ ଜନ୍ମିଲା।

Verse 15

यो रुदन् वारितस्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । ब्रवीति नाम मे देहि तस्य रुद्रेति सो ददौ ॥ २.१५ ॥

ସେ କାନ୍ଦୁଥିଲା; ଅବ୍ୟକ୍ତମୂର୍ତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା ତାକୁ ନିବାରିଲେ। ସେ କହିଲା, “ମୋତେ ନାମ ଦିଅ।” ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ତାକୁ “ରୁଦ୍ର” ନାମ ଦେଲେ।

Verse 16

सोऽपि तेन सृजस्वेति प्रोक्तो लोकमिमं शुभे । अशक्तः सोऽथ सलिले ममज्ज तपसे धृतः ॥ २.१६ ॥

ହେ ଶୁଭେ, ତାକୁ “ଏହି ଲୋକକୁ ସୃଷ୍ଟି କର” ବୋଲି କୁହାଗଲା; କିନ୍ତୁ ସେ ଅଶକ୍ତ ହୋଇ, ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ ହୋଇ ଜଳରେ ମଗ୍ନ ହେଲା।

Verse 17

तस्मिन् सलिलमग्ने तु पुनरन्यं प्रजापतिम् । ब्रह्मा ससर्ज भूतेषु दक्षिणाङ्गुष्ठतो वरम् ॥ वामे चैव तथाङ्गुष्ठे तस्य पत्नीमथासृजत् ॥ २.१७ ॥

ସେହି ଜଳରେ (ସୃଷ୍ଟି) ମଗ୍ନ ଥିବାବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ପୁନର୍ବାର ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରଜାପତିକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ଦକ୍ଷିଣ ଅଙ୍ଗୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷକୁ, ଏବଂ ବାମ ଅଙ୍ଗୁଠାରୁ ତାହାର ପତ୍ନୀକୁ।

Verse 18

स तस्यां जनयामास मनुं स्वायम्भुवं प्रभुः । तस्मात् संभाविता सृष्टिः प्रजानां ब्रह्मणा पुरा ॥ २.१८ ॥

ସେ ପ୍ରଭୁ ତାହାରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ତାଙ୍କଠାରୁ ପୁରାତନ କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କଲେ।

Verse 19

धरण्युवाच । विस्तरेण ममाचक्ष्व आदिसर्गं सुरेश्वर । ब्रह्मा नारायणाख्योऽयं कल्पादौ चाभवद् यथा ॥ २.१९ ॥

ଧରଣୀ କହିଲେ—ହେ ସୁରେଶ୍ୱର, ଆଦିସର୍ଗକୁ ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହ; କଲ୍ପାରମ୍ଭରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ‘ନାରାୟଣ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ?

Verse 20

श्रीभगवानुवाच । ससर्ज सर्वभूतानि यथा नारायणात्मकः । कथ्यमानं मया देवि तदशेषं क्षिते शृणु ॥ २.२० ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ନାରାୟଣାତ୍ମକ ତତ୍ତ୍ୱାନୁସାରେ, ନାରାୟଣସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ହେ ଦେବୀ, ହେ କ୍ଷିତି, ମୁଁ କହୁଥିବା ସବୁ ଶୁଣ।

Verse 21

गतकल्पावसाने तु निशि सुप्तोत्थितः शुभे । सत्त्वोद्रिक्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत ॥ २.२१ ॥

ଗତ କଲ୍ପର ଅବସାନରେ, ହେ ଶୁଭେ, ରାତିରେ ନିଦ୍ରାରୁ ଜାଗି ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ପ୍ରବଳ ହୋଇଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ତେବେ ଲୋକକୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖିଲେ।

Verse 22

नारायणः परोऽचिन्त्यः पराणामपि पूर्वजः । ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसम्भवः ॥ २.२२ ॥

ନାରାୟଣ ପରମ ଓ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବଜ; ସେ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପୀ ଅନାଦି ଭଗବାନ, ସର୍ବର ଉଦ୍ଭବ।

Verse 23

इदं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥ २.२३ ॥

ଏଠାରେ ନାରାୟଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ଶ୍ଲୋକଟି ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧୃତ କରନ୍ତି—“ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପୀ ଦେବ, ଯିଏ ଜଗତର ପ୍ରଭବ ଓ ଅପ୍ୟୟ (ଲୟ) ଅଟନ୍ତି।”

Verse 24

आपो नाराः इति प्रोक्ताः आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥ २.२४ ॥

ଜଳକୁ ‘ନାରାଃ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ନିଶ୍ଚୟ ଜଳ ନରଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପୂର୍ବେ ସେହି ଜଳ ତାଙ୍କର ‘ଅୟନ’ (ନିବାସ) ଥିଲା; ତେଣୁ ସେ ‘ନାରାୟଣ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 25

सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः ॥ २.२५ ॥

ପୂର୍ବକାଳରେ କଳ୍ପାଦିରେ ଯେପରି, ସେପରି ସେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିଲେ; ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ତମୋମୟ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା।

Verse 26

तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः । अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥ २.२६ ॥

ତମ, ମୋହ, ମହାମୋହ, ‘ତାମିସ୍ର’ ଏବଂ ‘ଅନ୍ଧ’ ନାମକ ଅବସ୍ଥା—ଅବିଦ୍ୟାର ଏହି ପଞ୍ଚପର୍ବୀୟ ରୂପ ସେହି ମହାତ୍ମାଠାରୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା।

Verse 27

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् । बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकोः । स मुख्यसर्गो विज्ञेयः सर्गविद्भिर्विचक्षणैः ॥ २.२७ ॥

ଧ୍ୟାନରତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବୋଧ ନାହିଁ, ଯାହା ବାହ୍ୟ-ଆନ୍ତର ଅପ୍ରକାଶିତ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଆବୃତ ଏବଂ ଯାହା ଜଡତା-ଲକ୍ଷଣୀୟ—ଏପରି ସର୍ଗ ପଞ୍ଚଧା ଅବସ୍ଥିତ। ସର୍ଗତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ ବିଚକ୍ଷଣମାନେ ଏହାକୁ ‘ମୁଖ୍ୟସର୍ଗ’ ବୋଲି ଜାଣିବେ।

Verse 28

पुनरन्यदभूत् तस्य ध्यायतः सर्गमुत्तमम्। तिर्यक्स्रोतस्तु वै यस्मात् तिर्यक्स्रोतस्तु वै स्मृतः॥ २.२८ ॥

ପୁନଃ ସେ ଉତ୍ତମ ସର୍ଗକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ ଆଉ ଏକ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା। ଯେହେତୁ ତାହାର ‘ସ୍ରୋତସ୍’ ତିର୍ୟକ୍ (ଆଡ଼କୁ) ପ୍ରବାହିତ, ତେଣୁ ତାହା ‘ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 29

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणस्तु ते। तमप्यसाधकं मत्वा तिर्यक्स्रोतं चतुर्मुखः॥ २.२९ ॥

ପଶୁ ଆଦି ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍ପଥ ଧରୁଥିବା। ସେ ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ଅସାଧକ ଭାବି ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ ‘ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ’ (ଆଡ଼ ଧାରା) ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ।

Verse 30

ऊर्ध्वस्रोतस्त्रिधा यस्तु सात्त्विको धर्मवर्तनः । ततोऽर्ध्वचारीणो देवाः सर्वगर्भसमुद्भवाः ॥ २.३० ॥

ଯେ ‘ଊର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ’ ତ୍ରିଧା ବିଭକ୍ତ, ସେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ଧର୍ମାନୁସାରୀ। ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ଗର୍ଭବିଧିରୁ ଜନ୍ମିତ, ଊର୍ଧ୍ୱଚାରୀ ଦେବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 31

ते सुखप्रीतिवहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः । तस्मिन् सर्गेऽभवत् प्रीतिर्निष्पद्यन्ते प्रजास्तदा ॥ २.३० ॥

ସେମାନେ ସୁଖ ଓ ପ୍ରୀତିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ; ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଉଭୟ ଦିଗରେ ଅନାବୃତ (ଅବରୋଧରହିତ) ଥିଲେ। ସେହି ସର୍ଗରେ ପ୍ରୀତି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ତେବେ ପ୍ରଜାମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 32

तदा सृष्ट्वाऽन्यसर्गं तु तदा दध्यौ प्रजापतिः । असाधकांस्तु तान् मत्वा मुख्यसर्गादिसंभवान् ॥ २.३१ ॥

ତେବେ ଅନ୍ୟ (ଦ୍ୱିତୀୟ) ସର୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରି ପ୍ରଜାପତି ପୁନଃ ଚିନ୍ତନ କଲେ। ମୁଖ୍ୟସର୍ଗ ଆଦିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସେମାନଙ୍କୁ ଅସାଧକ ଭାବି ସେ ଆହୁରି ବିଚାର କଲେ।

Verse 33

ततः स चिन्तयामास अर्वाक्स्रोतस्तु स प्रभुः । अर्वाक्स्रोतसि चोत्पन्ना मनुष्याः साधका मताः ॥ २.३२ ॥

ତାପରେ ସେ ପ୍ରଭୁ ‘ଅର୍ୱାକ୍ସ୍ରୋତସ’ (ଅଧୋମୁଖ ଧାରା) ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଅର୍ୱାକ୍ସ୍ରୋତସରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସାଧକ ବୋଲି ମନାଯାନ୍ତି।

Verse 34

ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः । तस्मात् तु दुःखः बहुला भूयोभूयश्च कारिणः ॥ २.३३ ॥

ସେହି ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକାଶବହୁଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତମସ୍‌ରେ ମିଶ୍ରିତ ଏବଂ ରଜୋଗୁଣାଧିକ; ତେଣୁ ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ବହୁ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି।

Verse 35

इत्येते कथिताः सर्गाः षडेते सुभगे तव । प्रथमो महतः सर्गस्तन्मात्राणि द्वितीयकः ॥ २.३४ ॥

ହେ ସୁଭଗେ! ଏହିପରି ତୁମକୁ ଏହି ଛଅ ସର୍ଗ କଥିତ ହେଲା। ପ୍ରଥମଟି ମହତ୍‌-ଆଦି ସର୍ଗ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ତନ୍ମାତ୍ରାମାନଙ୍କ ସର୍ଗ।

Verse 36

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः ॥ २.३५ ॥

ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ‘ବୈକାରିକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ, ଏବଂ ‘ଐନ୍ଦ୍ରିୟକ’ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଧାରିତ) ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ଏହି ପ୍ରାକୃତ ସର୍ଗ ବୁଦ୍ଧିକୁ ପୂର୍ବକାରଣ କରି ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 37

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्याः वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतश्च यः प्रोक्तस्तैऱ्यक्स्रोतः स उच्यते ॥ २.३६ ॥

ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ ‘ମୁଖ୍ୟସର୍ଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସ୍ଥାବର (ଅଚଳ/ବୃକ୍ଷାଦି) ପ୍ରାଣୀମାନେ ‘ମୁଖ୍ୟ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏବଂ ଯେ ସୃଷ୍ଟିଧାରା ‘ତିର୍ୟକ୍’ (ଆଡ଼କୁ) ବୋଲି ପ୍ରୋକ୍ତ, ସେହି ଧାରା ‘ତୈର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତ’ ବୋଲି ଉଚ୍ୟ।

Verse 38

तथोर्ध्वस्रोतसां श्रेष्ठः सप्तमः स तु मानवः । अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः ॥ २.३७ ॥

ଏହିପରି ଊର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସପ୍ତମ—ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ମାନବ। ଅଷ୍ଟମ ସର୍ଗ ‘ଅନୁଗ୍ରହସର୍ଗ’; ସେହି ସର୍ଗ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ମଧ୍ୟ ଓ ତାମସ ମଧ୍ୟ।

Verse 39

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः । प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः ॥ २.३८ ॥

ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ସର୍ଗ ‘ବୈକୃତ’ (ପରିବର୍ତ୍ତିତ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ତିନିଟି ‘ପ୍ରାକୃତ’ (ଆଦି) ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ପ୍ରାକୃତ ଓ ବୈକୃତ ଉଭୟର ସମାହାର ଏବଂ ‘କୌମାର’ ସର୍ଗ—ଏହାକୁ ନବମ ସର୍ଗ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 40

इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः । प्राकृताः वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः ॥ इत्येते कथिताः सर्गाः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ २.३९ ॥

ଏହିପରି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଏହି ନବ ସର୍ଗ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଗଲା—ପ୍ରାକୃତ ଓ ବୈକୃତ ଉଭୟ ଜଗତର ମୂଳହେତୁ। ଏହି ସର୍ଗମାନେ କଥିତ; ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?

Verse 41

धरण्युवाच । नवधा सृष्टिरुत्पन्ना ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कथं सा ववृधे देव एतन्मे कथयाच्युत ॥ २.४० ॥

ଧରଣୀ କହିଲେ—ଅବ୍ୟକ୍ତଜନ୍ମ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଏହି ନବଧା ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ହେ ଦେବ, ଏହା କିପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା ଓ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା? ହେ ଅଚ୍ୟୁତ, ମୋତେ ଏହା କହ।

Verse 42

श्रीवराह उवाच । प्रथमं ब्रह्मणा सृष्टा रुद्राद्यास्तु तपोधनाः । सनकादयस्ततः सृष्टा मरीच्यादय एव च ॥ २.४१ ॥

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ରାଦି ତପୋଧନମାନଙ୍କୁ (ତପସ୍ୟାସମ୍ପନ୍ନମାନଙ୍କୁ) ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପରେ ସନକାଦି ଏବଂ ସେହିପରି ମରୀଚ୍ୟାଦିଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା।

Verse 43

मरीचिरत्रिश्च तथा अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्च महातेजाः प्रचेता भृगुरेव च । नारदो दशमश्चैव वसिष्ठश्च महातपाः ॥ २.४२ ॥

ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲହ ଓ କ୍ରତୁ; ମହାତେଜସ୍ବୀ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ; ପ୍ରଚେତା ଓ ଭୃଗୁ ମଧ୍ୟ; ଦଶମ ନାରଦ; ଏବଂ ମହାତପସ୍ବୀ ବସିଷ୍ଠ।

Verse 44

सनकादयो निवृत्त्याख्ये तेन धर्मे प्रयोजिताः । प्रवृत्त्याख्ये मरीच्याद्या मुक्त्वैकं नारदं मुनिम् ॥ २.४३ ॥

ସନକାଦି ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସେ ‘ନିବୃତ୍ତି’ ନାମକ ଧର୍ମରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ମରୀଚି ଆଦି ଋଷିମାନଙ୍କୁ ‘ପ୍ରବୃତ୍ତି’ ଧର୍ମରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ; କେବଳ ମୁନି ନାରଦଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି।

Verse 45

योऽसौ प्रजापतिस्त्वाद्यो दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः । तस्यादौ तत्र वंशेन जगदेतच्चराचरम् ॥ २.४४ ॥

ଦକ୍ଷିଣ ଅଙ୍ଗୁଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ସେଇ ଆଦ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି—ଆରମ୍ଭରେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ବଂଶପରମ୍ପରାରୁ ଏହି ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 46

देवाश्च दानवाश्चैव गन्धर्वोरगपक्षिणः । सर्वे दक्षस्य कन्यासु जाताः परमधार्मिकाः ॥ २.४५ ॥

ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ ଓ ପକ୍ଷୀ—ସମସ୍ତେ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମିଲେ ଏବଂ ପରମ ଧାର୍ମିକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ।

Verse 47

योऽसौ रुद्रेति विख्यातः पुत्रः क्रोधसमुद्भवः । भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेष्ठिनः ॥ २.४६ ॥

‘ରୁଦ୍ର’ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ ସେଇ ପୁତ୍ର କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ପରମେଷ୍ଠିଙ୍କ ଲଲାଟରେ ଭୃକୁଟି କୁଟିଳ ହୋଇ ହୋଇଥିବା ଭାଜରୁ।

Verse 48

अर्द्धनारीनरवपुः प्रचण्डोऽतिभयङ्करः । विभजात्मानमित्युक्तो ब्रह्मणाऽन्तर्दधे पुनः ॥ २.४७ ॥

ଅର୍ଧ ନାରୀ ଅର୍ଧ ନର ଦେହଧାରୀ, ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଓ ଅତିଭୟଙ୍କର ସେ—ବ୍ରହ୍ମା ‘ନିଜକୁ ବିଭାଜିତ କର’ ବୋଲି କହିବା ପରେ ପୁଣି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।

Verse 49

तथोक्तोऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं चकार सः । बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा च सः । ततस्त्वेकादश ख्याता रुद्रा ब्रह्मसमुद्भवाः ॥ २.४८ ॥

ଏପରି ଉପଦେଶ ପାଇ ସେ ନିଜକୁ ଦ୍ୱିଧା କରି ସ୍ତ୍ରୀତ୍ୱ ଓ ପୁରୁଷତ୍ୱ ରୂପେ କଲେ। ପରେ ପୁରୁଷତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦଶ ଭାଗରେ ଏବଂ ଏକ ଭାଗରେ ମଧ୍ୟ ବିଭକ୍ତ କଲେ। ତାହାରୁ ବ୍ରହ୍ମାସମୁଦ୍ଭବ ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 50

अयमुद्देशतः प्रोक्तो रुद्रसर्गो मयाऽनघे । इदानीं युगमाहात्म्यं कथयामि समासतः ॥ २.४९ ॥

ହେ ଅନଘେ! ରୁଦ୍ରସର୍ଗ ବିଷୟରେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି। ଏବେ ଯୁଗମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ମୁଁ ସମାସରେ କହିବି।

Verse 51

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्चेति चतुर्युगम् । एतस्मिन्ये महासत्त्वा राजानो भूरिदक्षिणाः । देवासुराश्च यं चक्रुर्धर्मं कर्म च तच्छृणु ॥ २.५० ॥

କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି—ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ମିଶି ଚତୁର୍ୟୁଗ। ଏହି ଚକ୍ରରେ ମହାସତ୍ତ୍ୱବାନ, ଅଧିକ ଦାନ-ଦକ୍ଷିଣା ଦେଉଥିବା ରାଜାମାନେ ଥିଲେ। ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ଯେ ଧର୍ମ ଓ କର୍ମବିଧି ସ୍ଥାପନ କଲେ, ତାହା ଶୁଣ।

Verse 52

आसीत् प्रथमकल्पे तु मनुः स्वायम्भुवः पुरा । तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे अतिमानुषचेष्टितम् । प्रियव्रतोत्तानपादनामानं धर्मवत्सलम् ॥ २.५१ ॥

ପ୍ରଥମ କଳ୍ପରେ ପୁରା ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ, ଯାହାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧାରଣ ମାନବ ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିଲା—ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ—ଦୁହେଁ ଧର୍ମପ୍ରିୟ ଥିଲେ।

Verse 53

तत्र प्रियव्रतो राजा महायज्वा तपोबलः । स चेष्ट्वा विविधैर्यज्ञैर्विपुलैर्भूरिदक्षिणैः ॥ २.५२ ॥

ସେଠାରେ ରାଜା ପ୍ରିୟବ୍ରତ ମହାଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଓ ତପୋବଳସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ। ସେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବିପୁଳ ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧିକ ଦାନ-ଦକ୍ଷିଣା ସହ କରି, ବିଧିମତେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 54

सप्तद्वीपेषु संस्थाप्य भरतादीन् सुतान् निजान् । स्वयँ विशालां वरदां गत्वा तेपे महत् तपः ॥ २.५३ ॥

ସପ୍ତଦ୍ୱୀପରେ ଭରତ ଆଦି ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ସେ ସ୍ୱୟଂ ବରଦାୟିନୀ ବିଶାଳାକୁ ଯାଇ ମହାତପ କଲେ।

Verse 55

तस्मिन् स्थितस्य तपसि राज्ञो वै चक्रवर्त्तिनः । उपेयाद् नारदस्तत्र दिदृक्षुर्धर्मचारिणम् ॥ २.५४ ॥

ସେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜା ତପସ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ, ଧର୍ମାଚାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ନାରଦ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।

Verse 56

स दृष्ट्वा नारदं व्योम्नि ज्वलद्भास्करतेजसम् । अभ्युत्थानेन राजेन्द्र उत्तस्थौ हर्षितस्तदा ॥ २.५५ ॥

ଆକାଶରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜେନ୍ଦ୍ର ହର୍ଷିତ ହୋଇ ସହସା ଉଠି ସମ୍ମାନରେ ଅଭ୍ୟୁତ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 57

तस्यासनं च पाद्यं च सम्यक् तस्य निवेद्य वै । स्वागतातिभिरालापैः परस्परमवोचताम् । कथान्ते नारदं राजा पप्रच्छ ब्रह्मवादिनम् ॥ २.५६ ॥

ରାଜା ଯଥାବିଧି ଆସନ ଓ ପାଦ୍ୟ ନିବେଦନ କରି, ସ୍ୱାଗତ-ଆତିଥ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାରେ ପରସ୍ପର ଆଲୋଚନା କଲେ। କଥାନ୍ତେ ରାଜା ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ନାରଦଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 58

प्रियव्रत उवाच । भगवन् किञ्चिदाश्चर्यमेतस्मिन् कृतसंज्ञिते । युगे दृष्टं श्रुतं वापि तन्मे कथय नारद ॥ २.५७ ॥

ପ୍ରିୟବ୍ରତ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ଏହି କୃତ (ସତ୍ୟ) ଯୁଗରେ କିଛି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଇଥିବା ଥାଏ, ହେ ନାରଦ, ତାହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 59

नारद उवाच । आश्चर्यमेकं दृष्टं मे तच्छृणुष्व प्रियव्रत । ह्यस्तनेऽहनि राजेन्द्र श्वेताख्यं गतवानहम् । द्वीपं तत्र सरो दृष्टं फुल्लपङ्कजमालिनम् ॥ २.५८ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ମୁଁ ଗୋଟିଏ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଛି; ତାହା ଶୁଣ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଗତକାଲି ମୁଁ ‘ଶ୍ୱେତ’ ନାମକ ଦ୍ୱୀପକୁ ଗଲି; ସେଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଟିଥିବା ପଦ୍ମମାଳାରେ ଶୋଭିତ ଗୋଟିଏ ସରୋବର ଦେଖିଲି।

Verse 60

सरसस्तस्य तीरे तु कुमारिं पृथुलोचनाम् । दृष्ट्वाहं विस्मयापन्नस्तां कन्यामायतॆक्षणाम् ॥ २.५९ ॥

ସେହି ସରୋବରର ତଟରେ ମୁଁ ପୃଥୁଲୋଚନା ଏକ କୁମାରୀକୁ—ଦୀର୍ଘ ଦୃଷ୍ଟିଯୁକ୍ତ ସେଇ କନ୍ୟାକୁ—ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଗ୍ଧ ହେଲି।

Verse 61

पृच्छितवानस्मि राजेन्द्र तदा मधुरभाषिणीम् । का असि भद्रे कथं वा असि किं वा कार्यमिह त्वया । कर्तव्यं चारुसर्वाङ्गि तन्ममाचक्ष्व शोभने ॥ २.६० ॥

ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତେବେ ମୁଁ ସେଇ ମଧୁରଭାଷିଣୀକୁ ପଚାରିଲି—‘ଭଦ୍ରେ, ତୁମେ କିଏ? କେମିତି ଅଛ? ଏଠାରେ ତୁମର କ’ଣ କାର୍ଯ୍ୟ? ହେ ଶୋଭନେ, ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗୀ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ’ଣ ତାହା ମୋତେ କୁହ।’

Verse 62

एवमुक्ता मया सा हि मां दृष्ट्वाऽनिमिषेक्षणा । स्मृत्वा तूष्णीं स्थिता यावत् तावन्मे ज्ञानमुत्तमम् ॥ २.६१ ॥

ମୁଁ ଏଭଳି କହିବା ପରେ ସେ—ପଲକ ନମାଇନାହିଁ ମୋତେ ଦେଖି—ସ୍ମରଣ କରି ଯେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିରବ ରହିଲା, ସେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରକାଶିତ ରହିଲା।

Verse 63

विस्मृतं सर्ववेदाश्च सर्वशास्त्राणि चैव ह । योगशास्त्राणि शिक्षाश्च वेदानां स्मृतयस्तथा ॥ २.६२ ॥

ସେତେବେଳେ ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ବିସ୍ମୃତ ହୋଇଗଲା; ଯୋଗଶାସ୍ତ୍ର, ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ବେଦସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସ୍ମୃତିମାନେ ମଧ୍ୟ—ସବୁ ଭୁଲିଗଲି।

Verse 64

सर्वं दृष्ट्वैव मे राजन् कुमार्यापहृतं क्षणात् । ततोऽहं विस्मयार्विष्टश्चिन्ताशोकसमन्वितः ॥ २.६३ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ସବୁକିଛି ଦେଖି ମୁଁ ଜାଣିଲି ଯେ କନ୍ୟାଟି କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଅପହୃତ ହୋଇଗଲା। ତାପରେ ମୁଁ ବିସ୍ମୟାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ଚିନ୍ତା ଓ ଶୋକରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲି।

Verse 65

तामेव शरणं गत्वा यावत् पश्यामि पार्थिव । तावद् दिव्यः पुमांस्तस्याः शरीरे समदृश्यत ॥ २.६४ ॥

ହେ ପାର୍ଥିବ, ତାକୁ ହିଁ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରି ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଦେଖୁଥିଲି, ସେତେବେଳେ ତାହାର ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ଦେଖାଗଲା।

Verse 66

तस्यापि पांसो हृदये त्वपरस्तस्य चोरसि । अन्यो रक्तेक्षणः श्रीमान् द्वादशादित्यसन्निभः ॥ २.६५ ॥

ତାହାର ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ପୁଣି ତାହାର ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ—ରକ୍ତନେତ୍ର, ଶ୍ରୀମାନ, ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ।

Verse 67

एवं दृष्ट्वा पुमांसोऽत्र त्रयः कन्याशरीरगाः । क्षणेन तत्र कन्यैका न तान् पश्यामि सुव्रते ॥ २.६६ ॥

ଏଭଳି ଦେଖି ମୁଁ ଜାଣିଲି ଯେ ଏଠାରେ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ତିନିଜଣ ପୁରୁଷ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ପରେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ କନ୍ୟା ମାତ୍ର ରହିଗଲା; ହେ ସୁବ୍ରତେ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଉ ଦେଖୁନାହିଁ।

Verse 68

ततः पृष्टा मया देवी सा कुमारी कथं मम । वेदाः नष्टा ममाचक्ष्व भद्रे तन्नाशकारणम् ॥ २.६७ ॥

ତାପରେ ମୁଁ ସେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲି—“ହେ ଭଦ୍ରେ, ତୁମେ ସେଇ କନ୍ୟା ମୋ ସହିତ କିପରି ସମ୍ବନ୍ଧିତ? ମୋର ବେଦମାନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ; ସେମାନଙ୍କ ନାଶର କାରଣ ମୋତେ କୁହ।”

Verse 69

कन्योवाच । माता अहं सर्ववेदानां सावित्री नाम नामतः । मां न जानासि येन त्वं ततो वेदा हृतास्तव ॥ २.६८ ॥

କନ୍ୟା କହିଲା—ମୁଁ ସମସ୍ତ ବେଦଙ୍କର ମାତା; ନାମତଃ ମୋର ନାମ ସାବିତ୍ରୀ। ତୁମେ ମୋତେ ନ ଚିହ୍ନିବାରୁ ତୁମ ବେଦ ହରଣ ହୋଇଛି।

Verse 70

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥ ६९ ॥

ସେ ଏପରି କହିଲାପରେ, ହେ ରାଜନ୍, ତପସ୍‌ଧନ ତପୋଧନ, ସେ ବିସ୍ମୟରେ ପଚାରିଲା—“ଏହି ପୁରୁଷମାନେ କିଏ? ହେ ଶୋଭନେ, ଏହା କହ।”

Verse 71

कन्योवाच य एष मच्छरीरस्थः सर्वाङ्गैश्चारुलोचनः । एष ऋग्वेदनामा तु देवो नारायणः स्वयम् । वह्निभूतो दहत्याशु पापान्युच्चारणादनु ॥ २.७० ॥

କନ୍ୟା କହିଲା—ଯେ ମୋ ଶରୀରରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ମନୋହର ଓ ସୁନୟନ, ସେଇ ‘ଋଗ୍ବେଦ’ ନାମଧାରୀ ଦେବ ସ୍ୱୟଂ ନାରାୟଣ। ଅଗ୍ନିରୂପ ହୋଇ ଉଚ୍ଚାରଣର ପରିଣାମରୂପେ ପାପକୁ ଶୀଘ୍ର ଦହନ କରେ।

Verse 72

एतस्य हृदये योऽयं दृष्ट आसीत् त्वयात्मजः । स यजुर्वेदरूपेण स्थितो ब्रह्मा महाबलः ॥ २.७१ ॥

ଏହାର ହୃଦୟରେ ତୁମେ ଯେ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିଥିଲ, ସେଇ ମହାବଳୀ ବ୍ରହ୍ମା ଯଜୁର୍ବେଦରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 73

तस्याप्युरसि संविष्टो य एष शुचिरुज्ज्वलः । स सामवेदनामा तु रुद्ररूपी व्यवस्थितः । एष आदित्यवत् पापान्याशु नाशयते स्मृतः ॥ २.७२ ॥

ତାହାର ଉରସି ଯେ ଶୁଚି ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସତ୍ତା ସଂବିଷ୍ଟ, ସେ ‘ସାମବେଦ’ ନାମଧାରୀ ରୁଦ୍ରରୂପେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ପାପକୁ ଶୀଘ୍ର ନାଶ କରେ।

Verse 74

एते त्रयो महावेदाः ब्रह्मन् देवास्त्रयः स्मृताः । एते वर्णा अकाराद्याः सवनान्यत्र वै द्विज ॥ २.७३ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଏଗୁଡ଼ିକୁ ତିନି ମହାବେଦ ଓ ତିନି ଦେବତା ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି। ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଏଠାରେ ‘ଅ’ ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣବର୍ଗ ଓ ସବନ (ଯଜ୍ଞସବନ) ମଧ୍ୟ ଏହିଁ।

Verse 75

एतत्सर्वं समासेन कथितं ते द्विजोत्तम । गृहीणा वेदान् शास्त्राणि सर्वज्ञत्वं च नारद ॥ २.७४ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଏ ସବୁ ତୋତେ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା। ହେ ନାରଦ! ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସର୍ବଜ୍ଞତା ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 76

एतस्मिन् वेदसरसि स्नानं कुरु महाव्रत । क्रीते स्नानेऽन्यजन्मीयं येन स्मरसि सत्तम ॥ २.७५ ॥

ହେ ମହାବ୍ରତଧାରୀ! ଏହି ବେଦସାର ସରୋବରରେ ସ୍ନାନ କର। ସ୍ନାନ ସମାପ୍ତ ହେଲେ, ହେ ସତ୍ତମ! ତୁ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମର କଥା ସ୍ମରଣ କରିବୁ।

Verse 77

एवमुक्त्वा तिरोभावं गता कन्या नराधिप । अहं तत्र कृतस्नानस् त्वां दिदृक्षुरिहागतः ॥ २.७६ ॥

ଏପରି କହି ସେ କନ୍ୟା, ହେ ନରାଧିପ! ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ତୋତେ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।

Verse 78

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥

ସେ ଏପରି କହିଲାପରେ, ହେ ରାଜନ, ତପୋଧନ ଋଷି ବିସ୍ମୟରେ ପଚାରିଲେ—“ଏମାନେ କିଏ? ହେ ଶୋଭନେ, ଏହା କହ।”