Adhyaya 170: The Birth of Gokarṇa and the Fruits of Śiva Worship (including the Śukodara Parrot Episode and Hospitality Ethics)
Gokarṇotpattiḥ, Śivārcanaphalaṃ ca (Śukodara-śukopākhyāna-sahitam)
Ethical-Discourse / Tīrtha-Māhātmya / Ritual-Practice
वराहः पृथिवीं प्रति मथुरायां वसुकर्ण-वैश्यस्य सुशीला-भार्यायाश्च प्राचीनमाख्यानं कथयति। सा सती सन्तानाभावेन दुःखिता सरस्वती-सङ्गमे मातॄर्दृष्ट्वा शोकमाप; दयालुः मुनिः तां प्रसिद्धे गोकर्ण-क्षेत्रे गोकर्णेश्वरस्य स्नान-दीप-नैवेद्य-स्तोत्र-जपैः, नियमशौचाचारसमन्वितैः, शिवपूजां कर्तुं उपदिशति। दीर्घकालीनया साधनया दम्पत्योः पुत्रः समजायत, गोकर्ण इति नाम्ना; जातकर्मादि संस्काराः दानानि च क्रियन्ते। वयःप्राप्तः सन् गोकर्णः कूप-तडाग-विश्रामशाला-निर्माणैः, पञ्चायतन-देवालय-उद्यान-स्थापनैश्च, लोकहितं धर्मसेवां च करोति। पश्चात् व्यापारयात्रायां स वाचालं शुकं ‘शुकोदरं’ मिलति; स अतिथि-धर्मं शापोत्पत्तिकथां च निवेदयति, सरस्वती-यमुना-सङ्गमे तीर्थफलम्, तथा गोकर्णेश्वर-दर्शनस्य तारकत्वं च प्रतिपादयति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 170
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ मथुरायां पुरा वृत्तं गोकर्णस्य महात्मनः ॥ वसुकर्णः पिता तस्य वैश्यो धनसमृद्धिमान्
श्रीवराह उवाच—पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि, तच्छृणुष्व वसुन्धरे। मथुरायां पुरा वृत्तं गोकर्णस्य महात्मनः। वसुकर्णः पिता तस्य वैश्यो धनसमृद्धिमान्।
Verse 2
तस्य भार्या सुशीला तु नाम्ना गुणसमन्विता ॥ भर्त्तुः प्रियकरी साध्वी न प्रसूता वयोऽधिका
तस्य भार्या सुशीला नाम गुणसमन्विता। भर्तुः प्रियकरी साध्वी, न प्रसूता वयोऽधिका।
Verse 3
विललाप च सुश्रोणि चैकान्ते दीनमानसा ॥ सरस्वतीसङ्गमेऽथ स्त्रियो दृष्ट्वा प्रजावतिः
विललाप च सुश्रोणि चैकान्ते दीनमानसा। सरस्वतीसङ्गमेऽथ स्त्रियो दृष्ट्वा प्रजावतिः।
Verse 4
वृक्षमूले तु तत्रैव मुनिरेकोऽपि समास्थितः ॥ तस्याः विलपितं श्रुत्वा शनैः सकरुणं हृदि
वृक्षमूले तु तत्रैव मुनिरेकोऽपि समास्थितः। तस्याः विलपितं श्रुत्वा शनैः सकरुणं हृदि।
Verse 5
इति तस्य वचः श्रुत्वा सा स्त्री ऋषिमथाब्रवीत् ॥ सापत्यास्तु स्त्रियो दृष्ट्वा क्रीडन्त्यो बालकैः सह
इति तस्य वचः श्रुत्वा सा स्त्री तं ऋषिमथाब्रवीत्। सापत्याः स्त्रियो दृष्ट्वा बालकैः सह क्रीडन्त्यः॥
Verse 6
मम तन्नास्ति हि मुने दुर्भगायाः प्रजासुखम् ॥ उवाच मुनिशार्दूलस्तां स्त्रियं पुत्रगर्द्धिनीम्
मम तन्नास्ति हि मुने दुर्भगायाः प्रजासुखम्। उवाच मुनिशार्दूलस्तां स्त्रियं पुत्रगर्द्धिनीम्॥
Verse 7
देवतायाः प्रसादेन तव पुत्रो भविष्यति ॥ शिवस्यायतनं पुण्यं गोकर्णेति च विश्रुतम्
देवतायाः प्रसादेन तव पुत्रो भविष्यति। शिवस्यायतनं पुण्यं गोकर्णेति च विश्रुतम्॥
Verse 8
जातहार्दः प्रियं चेष्टं शनैः स्त्रियमथाब्रवीत् ॥ का त्वं कस्यासि सुभगे किमर्थं रोदिषि स्वयम्
जातहार्दः प्रियं चेष्टं शनैः स्त्रियमथाब्रवीत्। का त्वं कस्यासि सुभगे किमर्थं रोदिषि स्वयम्॥
Verse 9
तमाराध्य देवेशं पत्या सह यशस्विनी ॥ स्नानदीपोपहारेण स्तोत्रैर्नानाविधैर्जपैः ॥
तमाराध्य देवेशं पत्या सह यशस्विनी। स्नानदीपोपहारेण स्तोत्रैर्नानाविधैर्जपैः॥
Verse 10
स तद्वचनमाकर्ण्य प्रीतियुक्तं सुसंयुतम् ॥ जगादोच्चैः प्रियां देवि भद्रं जातो मनोरथः ॥
तद्वचनं श्रुत्वा प्रीतियुक्तं सुसंस्कृतं च, स उवाचोच्चैः— “प्रिये देवि, भद्रं ते; मनोरथः सफलो जातः।”
Verse 11
ममाप्येतन्मतं देवि यदुक्तमृषिणा ततः ॥ इति प्रियां समाभाष्य प्रियया च तथाऽकरोत् ॥
“ममाप्येतन्मतं देवि, यथोक्तं मुनिना तथा।” इति प्रियां समाभाष्य, प्रियया सह तदाचरत्।
Verse 12
सरस्वत्याः संगमे तौ स्नात्वा गोकर्णमर्चतुः ॥ पुष्पदीपोपहारं तु चक्राते तौ दिने दिने ॥
सरस्वत्याः संगमे स्नात्वा तौ गोकर्णं समर्चताम्। पुष्पदीपोपहारांश्च तौ प्रतिदिनं चक्रतुः।
Verse 13
एवं तयोर् दशाब्दानि गतानि सुतहेतवे ॥ ततः प्रसन्नो भगवान् उमापति रुवाच ह ॥
एवं सुतहेतवे तयोर् दशवर्षाणि व्यतीतानि। ततः प्रसन्नो भगवान् उमापतिः प्रोवाच।
Verse 14
भविष्यति युवां पुत्रो रूपवान् गुणसंयुतः ॥ सस्यसन्ततिवद्दृश्यः सन्तानो यस्य वै बहु ॥
भविष्यति युवयोः पुत्रो रूपवान् गुणसंयुतः। सस्यसन्ततिवद्दृश्यः, यस्य वै बहु सन्ततिः।
Verse 15
देवतानां प्रसादेन तदुक्तस्य भविष्यति ॥ इत्युक्तौ तौ तु देवेन स्नानं कृत्वा सरस्वतीम् ॥
देवताप्रसादेन तदुक्तं नूनं भविष्यति। इति देवेनोक्तौ तौ सरस्वत्यां स्नानं कृत्वा॥
Verse 16
प्रभाते देवदेवाय ददौ द्रव्यमनन्तकम् ॥ ब्राह्मणेभ्यो ददौ भोज्यं वस्त्राय बहुदक्षिणम् ॥
प्रभाते देवदेवाय द्रव्यमनन्तकं ददौ। ब्राह्मणेभ्यो भोज्यं वस्त्रं च बहुदक्षिणां ददौ॥
Verse 17
ततस्तस्यां सुशीलायां गर्भाधानमविन्दत ॥ ततः प्रववृधे गर्भः शुक्लपक्षे यथा शशी ॥ सुषुवे दशमे मासि पुत्रं बालं शशिप्रभम् ॥
ततः सा सुशीला गर्भाधानमविन्दत। ततः शुक्लपक्षे शशीव गर्भः प्रववृधे। दशमे मासि शशिप्रभं बालपुत्रं सुषुवे॥
Verse 18
गोसहस्रं तदा दत्त्वा ससुवर्णं सवस्त्रकम् ॥ बहुशः सर्ववर्णेभ्यः पुत्रजन्ममहोत्सवे ॥
पुत्रजन्ममहोत्सवे तदा गोसहस्रं ससुवर्णं सवस्त्रकं दत्त्वा, सर्ववर्णेभ्यो बहुशो दानानि विततार॥
Verse 19
एवमन्नप्राशनं च चूडोपनयनं तथा ॥ अतःपरं च गोदानं वैवाहिकमनुत्तमम् ॥
एवमन्नप्राशनं च चूडाकर्मोपनयनं तथा। अतःपरं गोदानं च वैवाहिकं कर्मानुत्तमम्॥
Verse 20
दानं तु ददतस्तस्य देवतां पूजयिष्यतः ॥ कृतानि बहुमुख्यानि मङ्गलानि यथाविधि ॥
दानं ददतः देवतापूजनपरस्य तस्य यथाविधि बहूनि प्रमुखमङ्गलानि कृतानि।
Verse 21
ततः प्रविष्टे तारुण्ये त्वप्रजं वीक्ष्य पुत्रकम् ॥ पुनर्विवाहयामास भार्याणां च चतुष्टयम् ॥
ततः तारुण्ये प्रविष्टे पुत्रकं निरप्रजं दृष्ट्वा सः पुनश्च भार्याणां चतुष्टयं विवाहयामास।
Verse 22
वयोरूपगुणोपेतास्तस्य भार्याः सुलोचनाः ॥ अप्रजा एव ताः सर्वा नाभवत्पुत्रिणी क्वचित् ॥
वयोरूपगुणसम्पन्नाः सुलोचनास्तस्य भार्याः; तथापि ताः सर्वाः अप्रजाः एव, न काचिदपि कदाचित् पुत्रिणी अभवत्।
Verse 23
प्रपामालाश्च नित्यन्नं भोजनं वर्त्तनानि च ॥ अनित्यतां ततो मत्वा चञ्चला स्थिरजीवितम् ॥
प्रपामालाः नित्यन्नं भोजनं वर्तनानि च दत्तानि; ततः अनित्यतां मत्वा चञ्चलं स्थिरजीवितं (इति) बुबोध।
Verse 24
विनियोगः कृतस्तेन सर्वदा सर्वकर्मसु ॥ गोकर्णस्य समीपे तु पश्चिमे चक्रपाणिनः ॥
तेन सर्वदा सर्वकर्मसु विनियोगः कृतः; गोकर्णस्य समीपे चक्रपाणिनः पश्चिमे च।
Verse 25
प्रासादं कारयामास पञ्चायतनकं हरेः ॥ आरामस्तत्र विस्तीर्णः पुष्पजात्यस्तथैव च ॥
स हरेः पञ्चायतनरूपं प्रासादं कारयामास; तत्र च विस्तीर्णम् आरामं नानापुष्पजातिभिश्च समलङ्कृतं न्यवेशयत्॥
Verse 26
तेनैव धर्म आरब्धः प्रजार्थो देवसेवनम् ॥ वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च ॥
तेनैव प्रजार्थं देवसेवनरूपो धर्म आरब्धः; वापीकूपतडागादीनि देवतायतनानि च कारितानि॥
Verse 27
आम्रजम्बीरनारङ्गं बीजपूरः सदाडिमः ॥ प्राकारं कारयामास परिखामण्डलीयकम् ॥
आम्रजम्बीरनारङ्गबीजपूरसदाडिमादीन् रोपयामास; प्राकारं च परिखामण्डलीयकं कारयामास॥
Verse 28
स्नानं पूजादिकं तद्वन्मार्जनं दीपकर्म च ॥ कुर्वन्ति देवतागारे ताः सर्वाः शुभलोचनाः ॥
स्नानं पूजादिकं तथा मार्जनं दीपकर्म च; देवतागारे ताः सर्वाः शुभलोचनाः कुर्वन्ति स्म॥
Verse 29
पतिव्रता महाभागाश्चतुरो भगिनीर्यथा ॥ नित्यकालं पतेर्वाक्ये स्थिताः कुर्वन्त्यहर्निशम्
पतिव्रताः महाभागाः चतस्रो भगिनीरिव; नित्यं पतेर्वाक्ये स्थिताः अहर्निशं कुर्वन्ति स्म॥
Verse 30
मालाकारस्तथा नित्यं विटपांश्च प्रसिंचति ॥ पालयामास विधिवद्विधिदृष्टेन कर्मणा
मालाकारोऽपि नित्यं विटपान् प्रसिञ्चन्, विधिदृष्टेन कर्मणा विधिवत् तान् पालयामास।
Verse 31
जाताः सुपुष्पवन्तश्च द्रुमाः फलसमन्विताः ॥ नित्यकालं त्वरयन्तः फलानां सुमहोत्सवम्
द्रुमाः सुपुष्पवन्तो जाताः फलसमन्विताश्च, नित्यकालं फलानां सुमहोत्सवं त्वरयन्त इव।
Verse 32
दीयते भुज्यते सर्वैर्यथा शक्रस्तथा सदा ॥ एवं तु वसतस्तस्य मथुरायां स्थितस्य च
तत् सर्वैर्दीयते भुज्यते च, यथा शक्रस्य तथा सदा; एवं तु स मथुरायां स्थितो वसन्।
Verse 33
धनस्य संक्षयो जातः प्रत्यहं ददतः सतः ॥ शेषमात्रे धने तस्य चिन्ताभून्महती तदा
प्रत्यहं ददतः सतः धनस्य संक्षयो जातः; शेषमात्रे धने तस्य तदा महती चिन्ता अभूत्।
Verse 34
मातापित्रोः कुटुम्बस्य भरणीयस्य भोजनम् ॥ कथं ब्रूहि करिष्यामि महाकष्टं तु सोऽब्रवीत्
मातापित्रोः कुटुम्बस्य च भरणीयस्य भोजनं कथं करिष्यामि—इति ब्रूहि; स तु महाकष्टं प्रोवाच।
Verse 35
इति निश्चित्य मनसा वणिग्भावं हृदि स्थिरम् ॥ कृत्वा सार्थमुपामन्त्र्य निर्गतः पूर्वमण्डलम्
इति निश्चित्य मनसा वणिग्भावं हृदि स्थिरम् । कृत्वा सार्थमुपामन्त्र्य निर्गतः पूर्वमण्डलम् ॥
Verse 36
तत्र क्रीत्वा सुपण्यानि उत्तरापथगानि च ॥ यातायातं ततः कृत्वा लाभालाभविचक्षणः
तत्र क्रीत्वा सुपण्यानि उत्तरापथगानि च । यातायातं ततः कृत्वा लाभालाभविचक्षणः ॥
Verse 37
मणिरत्नं ह्यश्वरत्नं पट्टरत्नं समर्थकम् ॥ गृहीत्वा तु समागच्छन्मथुरायां गृहं प्रति
मणिरत्नं ह्यश्वरत्नं पट्टरत्नं समर्थकम् । गृहीत्वा तु समागच्छन्मथुरायां गृहं प्रति ॥
Verse 38
एकदा सार्थसम्भारो विश्रान्तुमुपचक्रमे ॥ सानौ पर्वतसामीप्ये प्रभूतयवसोदके
एकदा सार्थसम्भारो विश्रान्तुमुपचक्रमे । सानौ पर्वतसामीप्ये प्रभूतयवसोदके ॥
Verse 39
नद्यास्तीरे सुप्रदेशे आवासांश्च प्रचक्रिरे ॥ निवेश्य भाण्डं तत्रैव अश्वानां यवसादिकम् ॥
नद्यास्तीरे सुप्रदेशे आवासांश्च प्रचक्रिरे । निवेश्य भाण्डं तत्रैव अश्वानां यवसादिकम् ॥
Verse 40
समादिश्येतिकृत्यं च भृत्यैः कतिपयैर्वृतः ॥ समारुरोह तं शैलं बहुकन्दरशोभितम् ॥
समादिश्येतिकृत्यं च भृत्यैः कतिपयैर्वृतः । समारुरोह तं शैलं बहुकन्दरशोभितम् ॥
Verse 41
क्रीडार्थं विहरंस्तत्र सोऽपश्यत् स्थानमुत्तमम् ॥ प्रसन्नसलिलोपेतं नारङ्गैस्तु विभूषितम् ॥
क्रीडार्थं विहरंस्तत्र सोऽपश्यत् स्थानमुत्तमम् । प्रसन्नसलिलोपेतं नारङ्गैस्तु विभूषितम् ॥
Verse 42
फलवन्तश्च वृक्षाश्च पुष्पाणि सुरभीणि च ॥ पाषाणसन्धौ तत्रस्थैर्मालाकारैस्तु रोपितम् ॥
फलवन्तश्च वृक्षाश्च पुष्पाणि सुरभीणि च । पाषाणसन्धौ तत्रस्थैर्मालाकारैस्तु रोपितम् ॥
Verse 43
तत्रारुह्य दरीद्वारं यावद्दृष्टिर्निपात्यते ॥ तावदभ्यागतादीनि स्वागतादि शृणोति च ॥
तत्रारुह्य दरीद्वारं यावद्दृष्टिर्निपात्यते । तावदभ्यागतादीनि स्वागतादि शृणोति च ॥
Verse 44
श्रुत्वापि शब्दप्रभवं किमेतदिति निश्चयम् ॥ करिष्यंस्तत्र चैकान्ते दृष्टः पञ्जरगः शुकः ॥
श्रुत्वापि शब्दप्रभवं किमेतदिति निश्चयम् । करिष्यंस्तत्र चैकान्ते दृष्टः पञ्जरगः शुकः ॥
Verse 45
तेनोक्तं भो इहागच्छ आतिथ्यं करवाणि ते ॥ पाद्यं गृहाण भोः पान्थ आसनं ते इदं शुभम् ॥
तेनोक्तं—भोः, इहागच्छ; तेऽहं आतिथ्यं करवाणि। भोः पान्थ, पाद्यं गृहाण; इदं शुभम् आसनं तव।
Verse 46
आगत्य पितरौ मह्यं विशेषं तौ करिष्यतः ॥ अतिथेरागतस्येह पूजाया विमुखो भवेत् ॥
अतिथिमिहागतमुपगृह्णन्, आगत्य मह्यं पितरौ विशेषं करिष्यतः; इहागतस्य अतिथेः पूजायां यो विमुखो भवेत् स दोषी।
Verse 47
गृहस्थस्तस्य पितरो वसन्ति नरके ध्रुवम् ॥ पूजिते पूजिताः स्वर्गे मोदन्ते कालमक्षयम् ॥
गृहस्थस्य तस्य पितरो नरके ध्रुवं वसन्ति, यदि अतिथिः न पूज्यते; पूजिते तु अतिथौ, ते स्वर्गे पूजिता मोदन्ते कालम् अक्षयम्।
Verse 48
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रव्रजते यदि ॥ आत्मनो दुष्कृतं तस्मै दत्त्वा तत्सुकृतं हरेत् ॥
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात् प्रव्रजते यदि, तदा स गृहस्वामी आत्मनो दुष्कृतं तस्मै दत्त्वा, तस्य अतिथेः सुकृतं हरेत्।
Verse 49
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूज्यो वै गृहमेधिना ।। काले प्राप्तस्त्वकाले वा यथा विष्णुस्तथैव सः
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन गृहमेधिना अतिथिः पूज्यः—काले प्राप्तोऽपि अकाले वा; यथा विष्णुः तथैव सः।
Verse 50
एवंविधाः शुभा वाचो वैश्यो धर्मोपदेशकात् ।। श्रुत्वा शुकात्स सर्वस्मै गोकर्णो मुदितोऽब्रवीत्
एवंविधाः शुभा वाचः शुकात् धर्मोपदेशकात् श्रुत्वा वैश्यो गोकर्णः सर्वेषां पुरतः मुदितोऽब्रवीत्।
Verse 51
ऋषिः कस्त्वं पुराणज्ञः किं वा देवोऽथ गुह्यकः ।। तव प्रसन्नरूपस्य यस्येयं वागमानुषी
ऋषिः कस्त्वं पुराणज्ञो वा किं देवोऽथ गुह्यकः? तव प्रसन्नरूपस्य वागियं मानुषातिगा।
Verse 52
कस्त्वं कथय मे सत्यं उत्साहश्चातिथिप्रियः ।। धन्यः स मानुषो यस्य नित्यं सन्निहितो भवान्
कस्त्वं कथय मे सत्यं, उत्साही चातिथिप्रियः। धन्योऽसौ मानुषो यस्य नित्यं सन्निहितो भवान्।
Verse 53
इत्युक्तः स शुकः सर्वं शशंसात्मपुराकृतम् ।। शृणु रौद्रं यथा पूर्वे मया कृतमबुद्धिना
इत्युक्तः स शुकः सर्वं शशंसात्मपुराकृतम्। शृणु रौद्रं यथा पूर्वं मया कृतमबुद्धिना।
Verse 54
शुकस्य विप्रियं यादृङ् महर्षेस्तु तपस्यतः ।। सुमेरोरुत्तरे पार्श्वे महर्षिगणसेविते
शुकस्य विप्रियं यादृक् महर्षेस्तु तपस्यतः। सुमेरोरुत्तरे पार्श्वे महर्षिगणसेविते।
Verse 55
ऋषयस्तत्र चाजग्मुरसितो देवलस्तदा ।। मार्कण्डेयो भरद्वाजो यवक्रीतस्ततो भृगुः
तत्र ऋषयश्चाजग्मुः—असितो देवलस्तदा । मार्कण्डेयो भरद्वाजो यवक्रीतस्ततो भृगुः ॥
Verse 56
अङ्गिरास्तैत्तिरी रैभ्यः काण्वो मेधातिथिः कृतः ।। तन्तुः सुतन्तुरादित्यो वसुमानेकतो द्वितः
अङ्गिरास्तैत्तिरी रैभ्यः काण्वो मेधातिथिः कृतः । तन्तुः सुतन्तुरादित्यो वसुमानेकतो द्वितः ॥
Verse 57
वामदेवश्चाश्वशिरास्त्रिशीर्षो गौतमोदरः ।। अन्ये च सिद्धा देवाश्च पन्नगा गुह्यकास्तथा
वामदेवश्चाश्वशिरास्त्रिशीर्षो गौतमोदरः । अन्ये च सिद्धा देवाश्च पन्नगा गुह्यकास्तथा ॥
Verse 58
शुकं सम्मुखयामासुः पप्रच्छुर्द्धर्मसंहिताम् ।। अहं तु वामदेवस्य शिष्यो नाम्ना शुकोदरः
शुकं सम्मुखयामासुः पप्रच्छुर्धर्मसंहिताम् । अहं तु वामदेवस्य शिष्यो नाम्ना शुकोदरः ॥
Verse 59
भ्रष्टः श्रद्धान्वितो बाल्यात्सुनीत्यामग्रतश्चरन् ॥ ऊहापोहकरं प्रश्नं वारंवारं च पृष्टवान् ॥
भ्रष्टोऽपि श्रद्धान्वितो बाल्यात्सुनीत्यामग्रतश्चरन् । ऊहापोहकरं प्रश्नं वारंवारं च पृष्टवान् ॥
Verse 60
अन्यायवादिनं मां च गुरुर्नित्यं निषेधति ॥ गुरूणामग्रतो वाक्यं कथायां वदतां सह ॥
अन्यायवादिनं मां च गुरुर्नित्यं निषेधति; गुरूणामग्रतो कथायां वदतां सह वाक्यं न वदेत्येव।
Verse 61
पूर्वपक्षाश्च सिद्धान्ताः परस्परजिगीषवः ॥ अन्तरे चान्तराक्षेपं पुनर्नैवमवोचथाः ॥
पूर्वपक्षसिद्धान्तौ परस्परजिगीषवौ मध्ये मध्ये चान्तराक्षेपं कुर्वन्तौ; पुनः पुनर्नैव क्रमतोऽवोचथाम्।
Verse 62
एवं निषेधितश्चाहं गुरुणा मुनिसत्तमैः ॥ न कृतं यन्मया वाक्यं तेनाहं शपितस्तदा ॥
एवं मुनिसत्तमेन गुरुणा निषेधितोऽप्यहं तद्वाक्यं नाकरोम्; तेनाहं तदा शपितोऽभवम्।
Verse 63
शुकेन कोपाच्छापो मे दत्तोऽयं जल्पको बटुः ॥ यथानामा त्वयं पक्षी शुको भवति नान्यथा ॥
शुकेन कोपात् शापो मे दत्तः—“जल्पको बटुः! यथानामा त्वं शुकः, तथा पक्षी शुको भव, नान्यथा।”
Verse 64
मुनयस्तं महात्मानं शुकं तत्त्वार्थवित्तमम् ॥ नान्यथा नान्यथा चोक्तं कदाचित्त्संभविष्यति ॥
मुनय ऊचुः—तं महात्मानं शुकं तत्त्वार्थवित्तमम्; “नान्यथा नान्यथा, कदाचिदपि उक्तं नान्यथा भविष्यति।”
Verse 65
आगामिकाले दास्यामि वरमस्मै शुकाय भो ॥ युष्माकमुपरोधेन यथारूपो विहङ्गमः ॥
आगामिकालेऽहं शुकायास्मै वरं दास्यामि भो; युष्माकमुपरोधेन यथारूपो विहङ्गमो भविष्यति॥
Verse 66
अयं भविष्यति सदा सद्भावहितभावनः ॥ पुराणतत्त्ववेत्ता च सर्वशास्त्रार्थपारगः ॥
अयं सदा सद्भावहितभावनः भविष्यति; पुराणतत्त्ववेत्ता च सर्वशास्त्रार्थपारगश्च॥
Verse 67
मथुरायां मृतः पश्चाद्ब्रह्मलोकं गमिष्यति ॥ एवं शापं वरं गृहीत्वा तस्माद्दीनो ह्यहं द्रुतम् ॥
मथुरायां मृतः पश्चाद् ब्रह्मलोकं गमिष्यति; एवं शापं वरं च गृहीत्वा तस्मादहं दीनोऽभवं द्रुतम्॥
Verse 68
मथुरामथुरोच्चारं कुर्वन्नित्यमतन्द्रितः ॥ नित्योद्विग्नश्च मे गात्रे हिमाद्रौ तु गुहां वसन् ॥
मथुरामथुरेति उच्चारं कुर्वन्नित्यं अतन्द्रितः; नित्योद्विग्नं च मे गात्रं हिमाद्रौ गुहां वसतः॥
Verse 69
प्राप्तोऽहं शबरेणैव येनाहं पञ्जरे धृतः ॥ शबरस्तु सभार्यो वै क्रीडते स मया सह ॥
प्राप्तोऽहं शबरेणैव येनाहं पञ्जरे धृतः; शबरस्तु सभार्यो वै तत्र मया सह क्रीडते॥
Verse 70
मुनेः प्रसादान्मे ज्ञानं न जहाति कदाचन ॥ भुज्यते ह्यवशेनैव कृतं येन यथा च यत् ॥
मुनेः प्रसादात् मे ज्ञानं कदाचन न जहाति। येन यथा च यत् कृतं, तत् ह्यवशेनैव भुज्यते।
Verse 71
स्वस्थो भव महाभाग मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ इत्युक्तः स तु गोकर्णस्तदा तेन शुकेन च ॥
स्वस्थो भव महाभाग, मा स्म शोके मनः कृथाः—इत्युक्तः स तु गोकर्णः तदा तेन शुकेन।
Verse 72
तस्य तद्वचनं हृद्यं शुकमोक्षप्रदायकम् ॥ या सा मुक्तिप्रदा रम्या मधुरा पापनाशिनी ॥
तस्य तद्वचनं हृद्यं शुकमोक्षप्रदायकम्। सा मुक्तिप्रदा रम्या मधुरा पापनाशिनी।
Verse 73
मथुरावासिनं श्रुत्वा गोकर्णं स शुकस्तदा ॥ पुत्रं संस्थाप्य चात्मानं गोकर्णस्य यथेप्सितम् ॥
मथुरावासिनं श्रुत्वा गोकर्णं स शुकस्तदा। पुत्रं संस्थाप्य चात्मानं गोकर्णस्य यथेप्सितम्।
Verse 74
एवं च वदतस्तस्य शबरी शयनोत्थिता ॥ दर्पान्निर्गत्य तु बहिर्ददर्शासनसंस्थितम् ॥
एवं च वदतस्तस्य शबरी शयनोत्थिता। दर्पात् निर्गत्य तु बहिर्ददर्शासनसंस्थितम्।
Verse 75
भृत्यैः परिवृतं चारुदर्शनीयस्वरूपकम् ॥ निरीक्ष्य बहुशस्तत्र शुको वचनमब्रवीत् ॥
भृत्यैः परिवृतं चारुदर्शनीयस्वरूपकं निरीक्ष्य बहुशस्तत्र शुकः इदं वचनमब्रवीत्।
Verse 76
प्रियातिथिं च संप्राप्तं मातः पूज्यतमं शुचिम् ॥ कुरु पूजां यथार्हं च गोकर्णस्य वरातिथेः ॥
मातः, प्रियातिथिः संप्राप्तः पूज्यतमः शुचिश्च; गोकर्णस्य वरातिथेः यथार्हं पूजां कुरु।
Verse 77
शुकस्य वचनाद्यावत्पूजार्थमुपकल्पितम् ॥ न ददाति ततस्तत्र वनाच्छबर आगतः ॥
शुकस्य वचनात् पूजार्थमुपकल्पितेऽपि सा न ददाति; ततस्तस्मिन्नेव काले वनाच्छबर आगतः।
Verse 78
तस्याग्रे तु पुनस्तेन शुकेनातिथिपूजनम् ॥ शंसितं स तथेत्युक्त्वा कृत्वा पूजां प्रणम्य च ॥
तस्याग्रे पुनः शुकेनातिथिपूजनं शंसितम्; स ‘तथेत्य’ उक्त्वा पूजां कृत्वा प्रणम्य च।
Verse 79
फलानि मांसयुक्तानि मधुनि सुरभीणि च॥ सम्पाद्य संविदं कृत्वा वद किंकरवाणि ते॥
फलानि मांसयुक्तानि मधूनि सुरभीणि च सम्पाद्य संविदं कृत्वा वद—किं किं करवाणि ते।
Verse 80
इत्युक्तः शबरेणाथ गोकर्णो वाक्यमब्रवीत्॥ अन्यत्किंचिदथो देयं यदि किंचिद्ददासि च॥
इत्युक्तः शबरेणाथ गोकर्णो वाक्यमब्रवीत्— यदि किंचिद्ददासि, तर्हि अन्यदपि किंचित् देयम्॥
Verse 81
शुकोऽयं पञ्जरश्चैष पुत्रार्थं मे प्रदीयताम्॥ मथुरायां गमिष्यामि कृतार्थः पितुरन्तिके॥
शुकोऽयं पञ्जरश्चैष पुत्रार्थं मे प्रदीयताम्। मथुरायां गमिष्यामि कृतार्थः पितुरन्तिके॥
Verse 82
सरस्वत्याः फले चैव दत्ते दास्यामि ते शुकम्॥ शबरेणैवमुक्तस्तु गोकर्णः प्रत्यभाषत॥
सरस्वत्याः फले चैव दत्ते दास्यामि ते शुकम्। शबरेणैवमुक्तस्तु गोकर्णः प्रत्यभाषत॥
Verse 83
सरस्वत्याः सङ्गमे च यत्फलं लभते नरः॥ स्नानेन किं फलं तस्य यदि जानासि तद्वद॥
सरस्वत्याः सङ्गमे च यत्फलं लभते नरः। स्नानेन किं फलं तस्य यदि जानासि तद्वद॥
Verse 84
शबर उवाच॥ शुकेनानेन मे सर्वं मथुरायाश्च यत्फलम्॥
शबर उवाच— शुकेनानेन मे सर्वं मथुरायाश्च यत्फलम्॥
Verse 85
यत्फलं सङ्गमस्योक्तं शृणुयाद्द्वादशीव्रतम्॥ वियोनिस्थो राक्षसो वा तिर्यग्योनिं गतस्य वा॥
सङ्गमस्य यत्फलं प्रोक्तं तद् शृणुयाद् द्वादशीव्रतम्। वियोनिस्थो राक्षसो वा तिर्यग्योनिं गतस्य वा॥
Verse 86
यमुद्दिश्य व्रतं कुर्यात्स गच्छेत्परमां गतिम्॥ सङ्गमस्य फलं तस्य दृष्ट्वा गोकर्णमीश्वरम्॥
यमुद्दिश्य व्रतं कुर्यात् स गच्छेत् परमां गतिम्। सङ्गमस्य फलं तस्य दृष्ट्वा गोकर्णमीश्वरम्॥
Verse 87
नासौ यमपुरं याति विष्णुलोकं च गच्छति॥ एवं मया श्रुतं तस्य सङ्गमस्य महाफलम्॥
नासौ यमपुरं याति विष्णुलोकं च गच्छति। एवं मया श्रुतं तस्य सङ्गमस्य महाफलम्॥
Verse 88
इत्युक्ता सा च सुश्रोणी प्रणिपत्य प्रसाद्य तम्॥ भर्त्रे सा कथयामास यदुक्तं मुनिना प्रियम्॥
इत्युक्ता सा च सुश्रोणी प्रणिपत्य प्रसाद्य तम्। भर्त्रे सा कथयामास यदुक्तं मुनिना प्रियम्॥
Verse 89
जातकर्म तथा चैव नामकर्म चकार च ॥ गोकार्णं नाम तस्यैव पिता चक्रे निरूप्य च
जातकर्म तथा चैव नामकर्म चकार च। गोकार्णं नाम तस्यैव पिता चक्रे निरूप्य च॥
Verse 90
प्रावर्तनं च कूपेषु येन सिञ्चेत्प्रवाटिकाम् ॥ पुष्पाणि च विचिन्वन्ति सर्वास्ता वरयोषितः
कूपेषु जलोद्धरणयन्त्रं विद्यते येन प्रवाटिकां सिञ्चेत्; सर्वास्ता वरयोषितः पुष्पाणि विचिन्वन्ति।
Verse 91
क्रीत्वा क्रेयानि वस्तूनि लाभालाभं विचार्य च ॥ उत्तरापथदेशात्तु सार्थं सबहुविस्तरम्
क्रेयानि वस्तूनि क्रीत्वा लाभालाभं विचार्य च; उत्तरापथदेशात् बहुविस्तरं सार्थं सह आगताः।
Verse 92
फलानीमानि स्वादूनि मधुमांसोदकानि च ॥ यथेष्टं यावतीच्छा च तावद्गृह्णन्त्विमे नराः
इमानि स्वादूनि फलानि, मधु मांसं च उदकं च; यथेष्टं यावतीच्छा तावद् इमे नराः गृह्णन्तु।
Verse 93
तपश्चचार विपुलं शुको व्याससुतो महान् ॥ श्रोतुकामाः पुराणानि सेतिहासानि नैगमाः
व्याससुतो महान् शुकः विपुलं तपश्चचार; पुराणानि सेतिहासानि नैगमानि च श्रोतुकामा आसन्।
Verse 94
इत्युक्तमात्रे वचने तत्रैवाहं शुकोदरः ॥ शुकत्वं तत्क्षणात्प्राप्तः क्षमस्वेत्यूचु तेजसा
इत्युक्तमात्रे वचने तत्रैव अहं शुकोदरः; तत्क्षणात् शुकत्वं प्राप्तः, ते तेजसा ‘क्षमस्व’ इत्यऊचुः।
Verse 95
तस्यां वसाम्यहं भद्र वाणिज्यार्थमिहागतः ॥ पुनरिच्छामहे तत्र भाण्डं गृह्य यथासुखम्
भद्र, तस्यां वसाम्यहं; वाणिज्यार्थमिहागतः। पुनस्तत्र गन्तुमिच्छामः, भाण्डं गृह्य यथासुखम्।
Verse 96
इत्युक्तमात्रे वचने शबरो वाक्यमब्रवीत् ॥ अस्माकं यमुनास्नानं सङ्गमे यमुनाम्भसः
इत्युक्तमात्रे वचने शबरो वाक्यमब्रवीत्। अस्माकं यमुनास्नानं सङ्गमे यमुनाम्भसः।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds two linked ethical instructions: (1) disciplined worship and charitable conduct as socially stabilizing practices (saṃskāra, dāna, and sustained shrine service), and (2) atithi-dharma, where honoring guests is presented as a moral duty whose neglect is framed as transferring one’s merit away while accruing demerit. The narrative uses the parrot’s didactic speech to codify hospitality as an everyday ethic, while Gokarṇa’s construction of water and garden infrastructure models dharma as care for communal habitats.
The text specifies a long-duration observance of ten years (daśābdāni) of daily offerings (dinedine). It also uses lunar imagery to describe pregnancy growth “like the moon in the śukla-pakṣa” (waxing fortnight) and states birth in the tenth month (daśame māsi). A “dvādaśī-vrata” is referenced in connection with saṅgama-phala, indicating a tithi-based vow, though detailed calendrics are not expanded here.
Within the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame, terrestrial balance is indirectly advanced through dharmic public works: digging/maintaining wells (kūpa), ponds (taḍāga), stepwells/tanks (vāpī), building irrigation flow systems (prāvartana) for watering gardens, and cultivating orchards and groves. These actions present a model where religious merit is intertwined with sustaining water access, managed landscapes, and communal infrastructure—an early textual articulation of stewardship over inhabited ecologies.
The narrative references merchant (vaiśya) household culture (Vasukarṇa and Suśīlā) and later introduces a learned parrot identity, Śukodara, described as a disciple of Vāmadeva. A cluster of sages is named in the curse-origin account, including Asita, Devala, Mārkaṇḍeya, Bharadvāja, Yavakrīta, Bhṛgu, Aṅgiras, Taittirī, Raibhya, Kāṇva, Medhātithi, and others, situating the episode within a recognizable purāṇic-ṛṣi network rather than a royal genealogy.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.