Adhyaya 171: Śuka’s Ocean Voyage: Adverse Winds, Arrival at a Viṣṇu Shrine, and Aid from the Jaṭāyu Birds

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ शुकं गृह्य ततः स्थानात्प्रस्थितो मथुरां पुरीम् ॥ प्रविश्य गृह्य तत्पुण्यं मातापित्रोस्तदर्पितम्

श्रीवराह उवाच— शुकं गृह्य ततः स्थानात् प्रस्थितो मथुरां पुरीम्। प्रविश्य तद् पुण्यं गृह्य, मातापित्रोस्तदर्पितम्।

Verse 2

शुकस्य चरितं सर्वं निवेद्य च महामतिः ॥ एवं निवसतस्तस्य बहुवर्षाणि तत्र वै

शुकस्य चरितं सर्वं निवेद्य च महामतिः। एवं निवसतस्तस्य बहुवर्षाणि तत्र वै।

Verse 3

सुखं प्राप्तं मतं चापि व्यवहारॆ च पूजने ॥ एवं निवसतस्तस्य द्रव्यं शेषमजायत ॥

सुखं प्राप्तं मतं चापि व्यवहारॆ च पूजने। एवं निवसतस्तस्य द्रव्यं शेषमजायत।

Verse 4

पुनस्तत्रैव गमने वणिग्भावे मतिर्गता ॥ समुद्रयाने रत्नानि महामौल्यानि साधुभिः ॥

पुनस्तत्रैव गमनाय वणिग्भावेन तस्य मतिर्गता। समुद्रयाने साधुभिर्वणिजैर्महामौल्यानि रत्नानि लभ्यन्ते॥

Verse 5

आनयिष्ये बहून्यत्र सार्धं रत्नपरीक्षकैः ॥ एवं निश्चित्य मनसा महासार्थपुरःसरः ॥ समुद्रयायिभिर्लोकैः संविदं प्रोच्य निर्गतः ॥

‘अत्र बहूनि रत्नानि रत्नपरीक्षकैः सह आनयिष्ये’ इति मनसा निश्चित्य, महासार्थपुरःसरः स समुद्रयायिभिर्लोकैः संविदं प्रोच्य निर्गतः॥

Verse 6

पेयाहारसमाहारं कृत्वा कृत्यविदार्थकम् ॥ शुकं गृहीत्वा प्रस्थानमकरोत्पुण्यवासरे ॥

पेयाहारसमाहारं कृत्वा कृत्यविदर्थकं, शुकं गृहीत्वा स पुण्यवासरे प्रस्थानमकरोत्॥

Verse 7

मातापित्रोः शुभा वाचो गृहीत्वा देवतागृहे ॥ भार्याणां देवकार्यं च वाटिकायाश्च पोषणम् ॥

देवतागृहे मातापित्रोः शुभा वाचो गृहीत्वा, भार्याणां देवकार्यं च वाटिकायाश्च पोषणं न्ययोजयत्॥

Verse 8

पितुः शुश्रूषणं चोक्त्वा सर्वं यूयं करिष्यथ ॥ यथायोगं यथाकालं यथाकृत्यं यथा च यत् ॥

पितुः शुश्रूषणं चोक्त्वा—‘सर्वं यूयं करिष्यथ; यथायोगं यथाकालं यथाकृत्यं यथा च यत्’ इति॥

Verse 9

भवतीभिश्च कृत्यं मे करणीयं यथा तथा ॥ सन्दिश्य भार्याः सुश्रोणीर् देवं दृष्ट्वा प्रसाद्य च ॥

भवतीभिश्च मम कार्यं यथायोग्यं यथाविधि कर्तव्यम्। इति सुश्रोणीर्भार्याः सन्दिश्य स देवदर्शनं कृत्वा प्रसादं याचित्वा प्रणम्य निववृते॥

Verse 10

पोतारूढास्ततः सर्वे पोतवाहैरुपोहिताः ॥ अपारे दुस्तरेऽगाधे यान्ति वेगेन नित्यशः ॥

ततः सर्वे पोतमारूढाः पोतवाहैरुपोहिताः। अपारे दुस्तरेऽगाधे सागरे नित्यशो वेगेन यान्ति॥

Verse 11

अथ दैववशाद्वायुर् विलोमः समजायत ॥ दुर्वातेन तदा नित्यं बलात्पोत उपोहितः ॥ पोतवाहास्ततः सर्वे विसंज्ञा मोहिताः कृशाः ॥

अथ दैववशाद्वायुर् विलोमः समजायत। दुर्वातेन तदा नित्यं बलात् पोत उपोहितः। पोतवाहास्ततः सर्वे विसंज्ञा मोहिताः कृशाः॥

Verse 12

हा कष्टं हि कथं किञ्च कुत्र गच्छामहे वयम् ॥ तेषां तु वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा दुर्वातपीडनम् ॥ आक्षिपद्वाग्भिरुग्राभिरन्योन्यं शङ्क्य मूर्च्छिताः ॥

हा कष्टं! कथं नु किञ्चित् कुत्र वा गच्छामहे वयम्? इति तेषां वचः श्रुत्वा दुर्वातपीडनं ज्ञात्वा तेऽन्योन्यं शङ्कमानाः उग्रवाग्भिराक्षिप्य मूर्च्छिताः॥

Verse 13

जल्पन्ति कोऽत्र पापिष्ठः समारूढो निराकृतः ॥ तस्य पातकसंस्पर्शान्मृताः सर्वे न संशयः ॥

जल्पन्ति—कोऽत्र पापिष्ठः समारूढो निराकृतः? तस्य पातकसंस्पर्शात् सर्वे मृताः, न संशयः॥

Verse 14

एवं विलपतां तेषां चत्वारोऽपि समभ्ययुः ॥ मासास्तत्रैव वाणिज्यं षण्मासात्सिध्यते फलम् ॥

एवं विलपतां तेषां चत्वारोऽपि समभ्ययुः। मासास्तत्रैव वाणिज्यं षण्मासात् सिद्ध्यते फलम्॥

Verse 15

निर्भर्त्सनं ततस्तेषामन्योन्यमभिजल्पनम् ॥ श्रुत्वा शुकस्य गोकर्णः शशंसात्मविनिन्दनम् ॥

निर्भर्त्सनं ततस्तेषामन्योन्यमभिजल्पनम्। श्रुत्वा शुकस्य गोकर्णः शशंसात्मविनिन्दनम्॥

Verse 16

अपुत्रस्य गतिर् नास्ति इति सर्वस्य निश्चितम् ॥ एषां मध्ये ह्यहं पापस्तेन तप्यामि पुत्रक ॥

अपुत्रस्य गतिर् नास्ति इति सर्वस्य निश्चितम्। एषां मध्ये ह्यहं पापस्तेन तप्यामि पुत्रक॥

Verse 17

यदत्र युक्तं कालेऽस्मिन् विषमे समुपस्थिते ॥ वद स्वाध्यायषाड्गुण्यं कृच्छ्रे त्वं कार्यवित्तमः ॥

यदत्र युक्तं कालेऽस्मिन् विषमे समुपस्थिते। वद स्वाध्यायषाड्गुण्यं कृच्छ्रे त्वं कार्यवित्तमः॥

Verse 18

शुक उवाच ॥ मा जोषमास्व भैस्तात अस्मिन्काले यथोचितम् ॥ अहं करिष्ये तत्सर्वं मा विषादे मनः कृथाः ॥

शुक उवाच। मा जोषमास्व भैस्तात अस्मिन् काले यथोचितम्। अहं करिष्ये तत्सर्वं मा विषादे मनः कृथाः॥

Verse 19

नीचगत्या रक्षयन् वै सुतरं दुस्तरं जलम् ॥ सानौ पर्वतसामीप्ये योजनेंन वरं गिरिम् ॥

नीचगत्या रक्षयन् स सुरक्षितं दुस्तरं जलं सुतरां तर्तुमशकत्। सानौ पर्वतसामीप्ये योजनमात्रे वरं गिरिमदृश्यत॥

Verse 20

रोमाञ्चिततनुर्जातः शुको वीक्ष्य महागिरिम् ॥ क्रमित्वोर्ध्वं च यात्युग्रं तावद्देवालयं शुभम् ॥

महागिरिं वीक्ष्य शुकस्य तनू रोमाञ्चिता जाता। स ऊर्ध्वं क्रमित्वा तावदुग्रवेगेन ययौ यावत् शुभं देवालयं प्राप॥

Verse 21

दृष्टं च विष्ण्वायतनं तेजसा चोपशोभितम् ॥ दिक्षु सर्वास्वटित्वैवं निलिल्ये देवमन्दिरे ॥

विष्ण्वायतनं तेजसा चोपशोभितं स ददर्श। सर्वासु दिक्षु एवमटित्वा स देवमन्दिरे निलिल्ये॥

Verse 22

वत्सायं कोऽत्र सञ्चारी कदा किं तु पिता मम ॥ वितरिष्यति नो कालं दुरन्तं सुकृतिर्यथा ॥

“वत्स, अत्र कः सञ्चारी? कदा वा मम पिता नः दुरन्तं कालं सुकृतिफलवत् वितरिष्यति?” इति।

Verse 23

क्षणमेकं तथा चैनं तस्य चिन्तान्वितस्य हि ॥ सौवर्णपात्रहस्ता च देवी देवं समर्च्चयत्

क्षणमेकं तस्य चिन्तान्वितस्य सतो देवी सौवर्णपात्रहस्ता देवं समर्चयत्॥

Verse 24

नमो नारायणायोक्त्वा निषसाद वरासने ॥ निमेषान्तरमात्रेण वयोरूपसमन्विताः ॥ असंख्याताः समायाता यथा देवी तथैव ताः

नमो नारायणाय इत्युक्त्वा सा वरासने निषसाद। निमेषान्तरमात्रेण देवीवद् वयोरूपसमन्विताः असंख्याताः समायाताः।

Verse 25

गीतं वाद्यं च नृत्यं च यथासौख्यं विहृत्य च ॥ गतास्ता देवताः सर्वा यथास्थानमनुत्तमम्

गीतवाद्यनृत्यादिषु यथासौख्यं विहृत्य ताः सर्वा देवताः स्वस्वस्थानमनुत्तमं गताः।

Verse 26

देवतादक्षिणे भागे पक्षिणां च जटायुषाम् ॥ लक्ष्यान्यनेकयूथानि बृहन्ति बहु सङ्घशः

देवतादक्षिणभागे जटायुषां पक्षिणां लक्ष्यानि अनेकयूथानि बृहन्ति बहुसङ्घशः दृश्यन्ते।

Verse 27

शुको लेख्यसमस्तेषां मध्ये कृत्वा तु संविदम् ॥ स्वभाषां पुरतः कृत्वा शरणं तमयाचत

अथ शुकः सर्वेषां मध्ये संविदं कृत्वा, स्वभाषां पुरतः स्थापयित्वा, तं शरणं याचत।

Verse 28

शुकस्तान्प्रत्युवाचाथ पिता मे पोतसंस्थितः ॥ दुर्गवाताद्दुर्गमस्थो विषमे समुपस्थिते

अथ शुकः तान् प्रत्युवाच—मम पिता पोतसंस्थितः; दुर्गवातात् दुर्गमस्थो विषमे समुपस्थिते।

Verse 29

तस्य त्राणमभीप्सन्वै ह्यागतोऽत्र वरं गिरिम् ॥ कुरुध्वं तस्य मे त्राणं यथा सुखमवाप्यते

तस्य त्राणमभीप्सन् वै अहम् अत्र वरं गिरिम् आगतः। कुरुध्वं मे पितुः त्राणं यथा स सुरक्षितः सुखं चावाप्नुयात्॥

Verse 30

पक्षिण ऊचुः ॥ एहि पुत्र सुकाय्र्यं ते मार्गं द्रक्ष्यामहे वयम् ॥ पोताभ्याशगतिं यासि पितुस्तव गतिं प्रति

पक्षिण ऊचुः—एहि पुत्र, सुकृत्यं ते; मार्गं वयं दर्शयामः। पोताभ्याशगतिं याहि, पितुस्तव गतिं प्रति॥

Verse 31

ममैव पादविन्यासे क्रमयिष्ये यथा जलम् ॥ तेन ते पृष्ठतो मह्यं स पिता सन्तरिष्यति

ममैव पादविन्यासेन यथा जलं क्रमयिष्ये। तेन मे पृष्ठतः स्थितः स पिता तव सन्तरिष्यति॥

Verse 32

मम चञ्च्वावगाहेन नङ्क्ष्यन्ति जलजन्तवः ॥ एतत्पितुः समक्षं हि शंसन् क्षिप्रं नदीपतिम्

मम चञ्च्ववगाहेन जलजन्तवो न नङ्क्ष्यन्ति। एतत् पितुः समक्षं शंसन् क्षिप्रं नदीपतिं प्रति (याहि)।

Verse 33

तारयामास वेगेन गत्वा पृष्ठं जटायुषः ॥ स ययौ पर्वतं तीर्त्वा क्वचिन्नाभिसमं जलम्

स वेगेन तारयामास, गत्वा जटायुषः पृष्ठम्। स पर्वतं तीर्त्वा ययौ, क्वचिद् नाभिसमं जलम् आप॥

Verse 34

हृत्कण्ठं चैव गम्भीरं सुखेन सुकृती यथा ॥ स्तोकान्तरे ततः सोऽथ देवागारमनुत्तमम्

हृत्कण्ठं गम्भीरं च दुर्गमं मार्गं सुकृतीव सुखेन स तीत्वा। स्तोकान्तरात् परं सोऽथ देवागारमनुत्तमं प्राप्तवान्॥

Verse 35

सरोवरं च पद्माढ्यं मणिरत्नविभूषितम् ॥ स्नात्वा देवान्पितॄंश्चैव तर्पयित्वा यथासुखम्

पद्माढ्यं मणिरत्नविभूषितं सरोवरं प्राप्य। तत्र स्नात्वा देवान् पितॄंश्च तर्पयामास यथासुखम्॥

Verse 36

पुष्पाण्यादाय देवं च पूजयित्वा स केशवम् ॥ पञ्चायतनकं चैव खचितं रत्नसञ्चयैः ॥ दृष्ट्वा निलिल्ये चैकेऽन्ते शुकस्यानुमते स्थितः

पुष्पाण्यादाय स केशवं देवं पूजयामास। रत्नसञ्चयैः खचितं पञ्चायतनकं दृष्ट्वा, शुकस्यानुमते एकान्ते निलिल्ये॥

Verse 37

स्वागतस्य क्षुधार्त्तस्य ब्रह्मिष्ठस्य महात्मनः ॥ भोजनार्थं फलं दिव्यं पानार्थं तोयमुत्तमम्

स्वागतस्य क्षुधार्त्तस्य ब्रह्मिष्ठस्य महात्मनः। भोजनार्थं फलं दिव्यं पानार्थं तोयमुत्तमम्॥

Verse 38

गोकर्णस्य प्रयच्छध्वं येन तृप्तिस्त्रिमासिकी ॥ यथा शोको यथा पापं यथा मोहः प्रणश्यति

गोकर्णाय प्रयच्छध्वं येन तृप्तिस्त्रिमासिकी। यथा शोको यथा पापं यथा मोहः प्रणश्यति॥

Verse 39

तथा कृत्वा तमूचुस्ता अभयं तेऽस्तु मा शुचः ॥ वस स्वर्गोपमे स्थाने यावत्सिद्धिर्भवेत् तव

तथा कृत्वा ते तमूचुः—अभयं तेऽस्तु, मा शुचः। स्वर्गोपमे स्थाने वस, यावत् तव सिद्धिर्भवेत्।

Verse 40

गतास्ताः पुनरेवं च नित्यमेव दिने दिने ॥ वसते स सुखं तत्र मथुरायां यथा तथा

गतास्ताः पुनरेवं च नित्यमेव दिने दिने। स तत्र सुखं वसते, मथुरायां यथा तथा।

Verse 41

पोतात्तस्मादुत्ततार सुवातेनोपवाहितः ॥ रत्नाकरः शुभो यत्र भावित्वाद्दैवयोगतः

स पोतात् तस्मादुत्ततार सुवातेनोपवाहितः। यत्र रत्नाकरः शुभो, दैवयोगतः भावितः।

Verse 42

रत्नानि बहु मौल्यानि आहृतानि बहून्यथ ॥ यावत्परीक्षणार्थं च गोकर्णं रत्नकोविदम्

रत्नानि बहु मौल्यानि आहृतानि बहून्यथ। परीक्षार्थं च गोकर्णं जग्मुः रत्नकोविदम्।

Verse 43

निरीक्ष्यतेऽस्य संवासो न दृष्टश्चुक्रुशुस्ततः ॥ कुतोऽसौ गतवान्भद्रो मृतो नष्टो जले प्लुतः ॥

निरीक्ष्यतेऽस्य संवासो न दृष्टश्चुक्रुशुस्ततः। कुतोऽसौ गतवान्भद्रो मृतो नष्टो जले प्लुतः।

Verse 44

व्रीडायुतो निमग्नोऽयं निश्चितं मकरालये ॥ पितुरस्य वयं सर्वे पुत्रवद्विचरामहे ॥

व्रीडायुतोऽयं निश्चयेन मकरालये समुद्रे निमग्नः। अस्य पितरं प्रति वयं सर्वे पुत्रवत् आचरामः॥

Verse 45

यथाभागं च रत्नानां भागं दास्यामहे परम् ॥ एष धर्मः सदास्माकमेकसार्थागमेन हि ॥

रत्नानां भागं यथाभागं परिपूर्णं दास्यामः। एषोऽस्माकं सदा धर्मः, एकसार्थागमेन हि॥

Verse 46

शुकेन मन्त्र मूढत्वात्पितुरेवं निवेदितम् ॥ अहं पक्षी लघुतनुर्भवन्तं नेतुमक्षमः ॥

मन्त्रेण मूढत्वात् शुकः पितरं प्रति एवम् अवेदयत्— अहं पक्षी लघुतनुः, भवन्तं नेतुमक्षमः॥

Verse 47

याताऽस्मि मथुरां मार्गे समुद्रे जलमालिनि ॥ पित्रोर्वाक्यं तवाख्यासे त्वदीयं च तयोरहम् ॥

मार्गे मथुरां यातोऽस्मि, जलमालिनि समुद्रे च। तव वाक्यं पित्रोः कथयामि, तयोः प्रति अहं भक्तः॥

Verse 48

अवश्यं च गमिष्येऽहमनुज्ञा तु प्रदीयताम् ॥ सत्यमुक्तं ततस्तेन गोकर्णेन शुकं प्रति ॥

अवश्यं गमिष्येऽहं; अनुज्ञा तु प्रदीयताम्। ततः गोकर्णः शुकं प्रति सत्यं प्रोवाच॥

Verse 49

गच्छ त्वं पुत्र मथुरामवस्थां मामकीमिमाम् ॥ त्वया विना न शक्नोमि शीघ्रमागमनं कुरु ॥

गच्छ त्वं पुत्र मथुरां; ममैतादृशीमवस्थां दृष्ट्वा त्वया विना न शक्नोमि। शीघ्रमागमनं कुरु॥

Verse 50

इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा पोतारूढः खगोत्तमः ॥ कालेन मथुरां प्राप्तः सर्वं पित्रे न्यवेदयत् ॥

इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा पोतारूढः खगोत्तमः। कालेन मथुरां प्राप्तः सर्वं पित्रे न्यवेदयत्॥

Verse 51

श्रुत्वा तौ विषमावस्थां मृतं हृदि निवेश्य च ॥ रुदित्वा सुचिरं कालं शुके स्नेहो निवेशितः ॥

श्रुत्वा तयोर्विषमावस्थां मृत्युमिव हृदि निवेश्य च। रुदित्वा सुचिरं कालं शुके स्नेहो निवेशितः॥

Verse 52

अस्माकं जीवनार्थाय त्वया कार्यं विहङ्गम ॥ कथाभिरनुकूलाभिर्धर्मदर्शिभिरेव च ॥

अस्माकं जीवनार्थाय त्वया कार्यं विहङ्गम। कथाभिरनुकूलाभिर्धर्मदर्शिभिरेव च॥

Verse 53

शुकेन पञ्जरस्थेन कथालापेन विद्यया ॥ पुत्रशोकाभितन्तप्तौ तथैवानेन सान्त्वितौ

शुकेन पञ्जरस्थेन कथालापेन विद्यया। पुत्रशोकाभितप्तौ तौ तथैवानेन सान्त्वितौ॥

Verse 54

प्रसाद्य सर्वे सम्पूज्य प्रेषितास्ते गृहं ययुः ॥ एवं ते न्यवसंस्तत्र यावत्त्कालं सुखेन तु

प्रसाद्य सर्वान् सम्यक् सम्पूज्य च ते प्रेषिताः स्वगृहं ययुः। एवं ते तत्र यावत्कालं सुखेनैव न्यवसन्॥

Verse 55

शुश्रूषमाणास्तं वैश्यं यथा स्वपितरं तथा

ते तं वैश्यं शुश्रूषमाणाः स्वपितरमिव सर्वथा परिचरन्॥

Verse 56

अथ सार्थः समायातो रत्नपूर्णो यथोदधिः ॥ वसुकर्णस्य पुत्रार्थमकरोत्स जनो महान्

अथ सार्थः समायातो रत्नपूर्णो यथोदधिः। वसुकर्णस्य पुत्रार्थं जनो महान् प्रयासमकरोत्॥

Verse 57

भार्याभिः समनुज्ञातो यानपात्रं गतस्तदा ॥ शुकेन सह सम्प्राप्तो महान्तं लवणार्णवम्

भार्याभिः समनुज्ञातः स तदा यानपात्रं गतः। शुकेन सह सम्प्राप्तो महान्तं लवणार्णवम्॥

Verse 58

एवमाश्वास्य पितरं समुड्डीय ततो द्रुतम् ॥ ध्रुवाख्यां दिशमुद्वीक्ष्य उत्तराभिमुखो ययौ

एवमाश्वास्य पितरं समुड्डीय ततः द्रुतम्। ध्रुवाख्यां दिशमुद्वीक्ष्य उत्तराभिमुखो ययौ॥

Verse 59

ते समाश्वास्य तं प्राहुः कथमस्मिन्भवाङ्गतः ॥ वारिराशिर्दुराधर्षः समुद्रो झषसङ्कुलः

तं समाश्वास्य ते प्राहुः—“कथं त्वमस्मिन् भवाङ्गतः? अयं वारिराशिः समुद्रो दुर्धर्षः, झषसङ्कुलश्च।”

Verse 60

क्षणेन ता यथापूर्वं देवताश्चागताः पुनः ॥ नर्त्तयित्वा यथायोग्यं तासां ज्येष्ठा अब्रवीदिदम्

क्षणेन ताः यथापूर्वं देवताभिः सह पुनरागताः। ताः यथायोग्यं नर्त्तयित्वा तासां ज्येष्ठा इदं अब्रवीत्॥

Verse 61

एवं वसन्स गोकर्णो द्वीपस्थः शोकविह्वलः ॥ शुकं प्रोवाच दीनात्मा मातापित्रोः कृते तदा

एवं वसन् गोकर्णो द्वीपस्थः शोकविह्वलः। दीनात्मा स तदा मातापित्रोः कृते शुकं प्रोवाच॥

Verse 62

सर्वैस्तैर्विंशतिः सङ्ख्या एकैकेन समुद्रगैः ॥ रत्नैः समर्च्चितोऽत्यर्थं पर्वतः कुसुमोत्करैः

सर्वैस्तैर्विंशतिसङ्ख्यैः एकैकैः समुद्रगतै रत्नैः पर्वतः कुसुमोत्करैश्च अत्यर्थं समर्च्चितः॥