Adhyaya 169: The Greatness of Mathurā: The Ardhacandra Sacred Bathing Rite and the Procedure for the Yajñopavīta Observance

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ मथुरायाः परं क्षेत्रं त्रैलोक्ये न च विद्यते ॥ तस्यां वसाम्यहं देवि मथुरायां च सर्वदा ॥

श्रीवराह उवाच—त्रैलोक्ये मथुरायाः परं क्षेत्रं न विद्यते। तस्यां देवि अहं वसामि; मथुरायां च सर्वदा स्थितोऽस्मि।

Verse 2

सर्वेषामेव तीर्थानां मथुरा च परं महत् ॥ कृष्णेन क्रीडितं तत्र तच्छुद्धं हि पदे पदे ॥

सर्वतीर्थेषु मथुरा परं महती; तत्र कृष्णेन क्रीडितत्वात् सा पदे पदे शुद्धा इति प्रसिद्धा।

Verse 3

चक्रस्थितं हि तत्सर्वं कृष्णस्यैव पदेन तु ॥ तत्र मध्यं तु तत्स्थानमर्द्धचन्द्रे प्रतिष्ठितम् ॥

तत्सर्वं हि चक्रवत् स्थितं, कृष्णस्यैव पदचिह्नेनाङ्कितम्। तत्र मध्ये तु तत्स्थानम् अर्द्धचन्द्राकारे प्रतिष्ठितम्।

Verse 4

तत्रैव वासिनो लोका मुक्तिं यान्ति न संशयः ॥ कृष्णस्य दक्षिणा कोटिरुत्तरा कोटिमध्यतः ॥

तत्रैव वासिनो जनाः मुक्तिं यान्ति, न संशयः। कृष्णस्य दक्षिणा कोटिः, उत्तरा कोटिः, तयोर्मध्ये च मध्यभागः कथ्यते।

Verse 5

तस्माद्धि मरणं चात्र द्वे कोटी सर्वकर्मसु ॥ अर्द्धचन्द्रे तु यः स्नानं करोति नियताशनः ॥

तस्मादत्र मरणमपि सर्वकर्मसु द्वे कोटीफलप्रदम्। अर्द्धचन्द्रे तु यो स्नानं करोति नियताशनः।

Verse 6

तेन वै चाक्षया लोकाः प्राप्ताश्चैव न संशयः ॥ दक्षिणस्यां समारभ्य उत्तरस्यां समापयेत् ॥ यज्ञोपवीतमात्रेण त्रायन्ते च कुलं बहु ॥

तेनैव चाक्षया लोकाः प्राप्ताः, न संशयः। दक्षिणतः समारभ्य उत्तरतः समापयेत्। यज्ञोपवीतमात्रेण बहुकुलं त्रायन्ते इति।

Verse 7

पृथिव्युवाच ॥ यज्ञोपवीत मात्राया विधानं कीदृशं प्रभो ॥

पृथिव्युवाच—हे प्रभो, यज्ञोपवीतस्य मात्राया विधानं कीदृशं भवति?

Verse 8

तयोर्मध्ये स्थितो देव आकारात्सोमचक्रता ॥ तौ देवौ क्षेत्रफलदौ स्नानदानादिकर्मणि ॥

तयोर्मध्ये देवः स्थितः, आकारतः सोमचक्रतारूपः। तौ देवौ स्नानदानादिकर्मणि क्षेत्रफलप्रदौ भवतः।

Verse 9

यथामानं हि कर्तव्यं तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥ श्रीवराह उवाच ॥ यज्ञोपवीतस्य विधिं शृणुष्व वरवर्णिनि ॥

यथामानं यत्कर्तव्यं तत्सर्वं वक्तुमर्हसि। श्रीवराह उवाच—वरवर्णिनि, यज्ञोपवीतस्य विधिं शृणुष्व।

Verse 10

मनुजा येन विधिना मुक्तिं यान्ति न संशयः ॥ अनेन विधिना चैव उत्तरस्यां समापयेत् ॥ गृहान्निःसृत्य मौनेन यावत्स्नानं समाचरेत् ॥

येन विधिना मनुजा मुक्तिं यान्ति न संशयः, अनेनैव विधिना उत्तरस्यां समापयेत्। गृहान्निःसृत्य मौनेन यावत्स्नानं समाचरेत्।

Verse 11

पूजां कृष्णस्य कृत्वा वै ततो ब्रूयाद्वसुन्धरे ॥ स्नाने समाप्ते विधिवद्देवदेवस्य चैव हि ॥

कृष्णस्य पूजां कृत्वा वै ततः वसुन्धरे त्वां ब्रूयात्। स्नाने समाप्ते च विधिवत् देवदेवस्यापि तथा कुर्यात्।

Verse 12

कृष्णस्य कृत्वा तु मखं स्नानादीनि यथाक्रमम् ॥ गां वै पयस्विनीं दत्त्वा हिरण्यं वसु चैव हि ॥

कृष्णस्य मखं कृत्वा स्नानादीनि च यथाक्रमम् । पयस्विनीं गां दत्त्वा हिरण्यं वसु चापि दद्यात् ॥

Verse 13

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्विधिरेष उदाहृतः ॥ तथा शयनमुद्दिश्य एवमेवं तु कारयेत् ॥

पश्चाद् ब्राह्मणान् भोजयेत्—विधिरेष उदाहृतः । तथा शयनमुद्दिश्य एवमेवं तु कारयेत् ॥

Verse 14

न तस्य पुनरावृत्तिर्मम लोके महीयते ॥ अर्द्धचन्द्रे मृता देवि मम लोकं व्रजन्ति ते ॥

न तस्य पुनरावृत्तिर्मम लोके महीयते । अर्द्धचन्द्रे मृता देवि मम लोकं व्रजन्ति ते ॥

Verse 15

अन्यत्र तु मृता ये च अर्धचन्द्रकृतक्रियाः ॥ तेऽपि स्वर्गं गमिष्यन्ति दाहादिकरणैर्युताः ॥

अन्यत्र तु मृता ये च अर्धचन्द्रकृतक्रियाः । तेऽपि स्वर्गं गमिष्यन्ति दाहादिकरणैर्युताः ॥

Verse 16

यावदस्थीन्यर्द्धचन्द्रं यस्य तिष्ठन्ति देहिनः ॥ तावत्सुपुण्यकर्त्ता च स्वर्गलोके महीयते ॥

यावदस्थीन्यर्द्धचन्द्रं यस्य तिष्ठन्ति देहिनः । तावत्सुपुण्यकर्त्ता च स्वर्गलोके महीयते ॥

Verse 17

अर्द्धचन्द्रे विशेषोऽस्ति तीर्थे विश्रान्तिसंज्ञके ॥ दाहादिकरणे तत्र गर्दभोऽपि चतुर्भुजः ॥

अर्धचन्द्रे विशेषोऽस्ति तीर्थे विश्रान्तिसंज्ञके । दाहादिकर्मकरणे तत्र गर्दभोऽपि चतुर्भुजो भवतीति श्रूयते ॥

Verse 18

गर्त्तेश्वरोऽथ भूतेशो द्वे कोटी तु वसुन्धरे ॥ मध्ये सदैव तिष्ठामि न त्यजामि कदाचन ॥

गर्त्तेश्वरोऽथ भूतेशो द्वे कोटी तु वसुन्धरे । मध्ये सदैव तिष्ठामि न त्यजामि कदाचन ॥

Verse 19

शृणु देवि यथावृत्तं गरुडस्य महात्मनः ॥ मथुरामागतो योऽसौ कृष्णदर्शनकाङ्क्षया ॥ मथुरायां स्थितं देवं भिन्नरूपं न पश्यति ॥

शृणु देवि यथावृत्तं गरुडस्य महात्मनः । मथुरामागतो योऽसौ कृष्णदर्शनकाङ्क्षया । मथुरायां स्थितं देवं भिन्नरूपं न पश्यति ॥

Verse 20

तदा गतोऽसौ वसुधे देवस्याग्रे विहङ्गमः ॥ कृष्णस्य दर्शनार्थाय दिव्यं स्तोत्रमुदीरयन् ॥

तदा गतोऽसौ वसुधे देवस्याग्रे विहङ्गमः । कृष्णस्य दर्शनार्थाय दिव्यं स्तोत्रमुदीरयन् ॥

Verse 21

गरुड उवाच ॥ विश्वरूप जयादित्य जय विष्णो जयाच्युत ॥ जय केशव ईशान जय कृष्ण नमोऽस्तु ते ॥

गरुड उवाच । विश्वरूप जयादित्य जय विष्णो जयाच्युत । जय केशव ईशान जय कृष्ण नमोऽस्तु ते ॥

Verse 22

जय मूर्त जयाचिन्त्य जय लोकविभूषण ॥ इत्येवं संस्तुतो देवो गरुडेन महात्मना ॥

जय मूर्ते जयाचिन्त्य जय लोकविभूषण । इत्येवं संस्तुतो देवो गरुडेन महात्मना ॥

Verse 23

गरुडस्य पुरस्तत्र स्थितो देवः शरीरवान् ॥ सान्त्वयामास गरुडं प्रीतिपूर्वमुवाच ह ॥

गरुडस्य पुरस्तत्र स्थितो देवः शरीरवान् । सान्त्वयामास गरुडं प्रीतिपूर्वमुवाच ह ॥

Verse 24

किं कुर्यात् स्तोत्रमेतन्मे किं वा तव चिकीर्षितम् ॥ मथुरागमकृत्ये ते सर्वं ब्रूहि ममाग्रतः ॥

किं कुर्यात् स्तोत्रमेतन्मे किं वा तव चिकीर्षितम् । मथुरागमकृत्ये ते सर्वं ब्रूहि ममाग्रतः ॥

Verse 25

गरुड उवाच ॥ मथुरामागतश्चाहं तव दर्शनकाङ्क्षया ॥ आगते तु मया देव न दृष्टं तव रूपकम् ॥

गरुड उवाच । मथुरामागतश्चाहं तव दर्शनकाङ्क्षया । आगते तु मया देव न दृष्टं तव रूपकम् ॥

Verse 26

माथुरैरेव लोकैस्तु समं दृष्टं हि रूपकम् ॥ एकीभूतमहं सर्वं दृष्ट्वा मां मोह आविशत् ॥

माथुरैरेव लोकैस्तु समं दृष्टं हि रूपकम् । एकीभूतमहं सर्वं दृष्ट्वा मां मोह आविशत् ॥

Verse 27

तस्मात् स्तुतिस्तु देवेश कृतानुग्रहकाम्यया ॥ गरुडस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मधुसूदनः ॥

तस्माद् देवेश, कृतानुग्रहकाम्यया स्तुतिरियं समर्पिता। गरुडस्य वचः श्रुत्वा मधुसूदनः प्रहस्य।

Verse 28

ये पापास्ते न पश्यन्ति मद्रूपा माथुरा द्विजाः ॥ एवमुक्त्वा ततः कृष्णस्तत्रैवान्तरधीयत ॥

ये पापाः ते मद्रूपं न पश्यन्ति, हे माथुरा द्विजाः। एवमुक्त्वा ततः कृष्णस्तत्रैवान्तरधीयत।

Verse 29

गरुडोऽपि ततः स्थानाद्गतो देवि यथासुखम् ॥ एतत्ते कथितं देवि माथुराणां तु रूपकम् ॥

गरुडोऽपि ततः स्थानाद् गतो देवि यथासुखम्। एतत्ते कथितं देवि माथुराणां तु रूपकम्।

Verse 30

येषां पूजितमात्रेण तुष्टोऽहं चैव सर्वदा ॥ मथुरायां मृता ये च मुक्तिं यान्ति न चान्यथा ॥

येषां पूजितमात्रेण तुष्टोऽहं चैव सर्वदा। मथुरायां मृता ये च मुक्तिं यान्ति न चान्यथा।

Verse 31

अपि कीटः पतङ्गो वा तिर्यग्योनिगतोऽपि वा ॥ चतुर्भुजास्तु ते सर्वे भवन्तीति विनिश्चितम् ॥

अपि कीटः पतङ्गो वा तिर्यग्योनिगतोऽपि वा। चतुर्भुजास्तु ते सर्वे भवन्तीति विनिश्चितम्।

Verse 32

यः पश्येत्पद्मनाभं तु द्वादश्यामाश्विनस्य तु ॥ एकदेहधरौ देवौ शिवकेशवरूपिणौ ॥

यः पुमान् आश्विनस्य द्वादश्यां पद्मनाभं पश्यति, स शिवकेशवरूपिणौ एकदेहधरौ देवौ साक्षात् पश्यति।

Verse 33

एकादश्यां चोपवासी कृतशौचः समाहितः ॥ कालिन्द्यां तु नरः स्नातो मुच्यते योनिसङ्कटात् ॥

एकादश्यां उपवासी कृतशौचः समाहितः; कालिन्द्यां स्नात्वा नरः योनिसङ्कटात् प्रमुच्यते।

Verse 34

चैत्रस्य शुक्लद्वादश्यामुपोष्य स्नानमाचरेत् ॥ चिन्ताविष्णुं समभ्यर्च्य कृत्वा वै जागरं निशि ॥

चैत्रस्य शुक्लद्वादश्याम् उपोष्य स्नानम् आचरेत्; चिन्ताविष्णुं समभ्यर्च्य निशि वै जागरं कुर्यात्।

Verse 35

यः करोति स मुच्येत नात्र कार्या विचारणा ॥ एकानंशां ततो देवीं यशोदां देवकीं तथा ॥

यः एतत् करोति स मुच्यते, नात्र विचारणा; ततः एकानंशां देवीं तथा यशोदां देवकीं च स्मरेत्/पूजयेत्।

Verse 36

महाविद्येश्वरीं देवी मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ या धारा धर्मराजस्य मथुरायाश्च पश्चिमे ॥

महाविद्येश्वरीं देवीं समाश्रित्य/समभ्यर्च्य ब्रह्महत्यादोषात् मुच्यते; धर्मराजसम्बद्धा सा धारा मथुरायाः पश्चिमे अस्ति।

Verse 37

विश्रान्तिसंज्ञकं दृष्ट्वा दीर्घविष्णुं च केशवम् ॥ सर्वेषां दर्शनं पुण्यं पूजनात्तु फलं भवेत् ॥

विश्रान्तिसंज्ञकं स्थानं दृष्ट्वा दीर्घविष्णुं च केशवम्। सर्वेषां जनानां दर्शनमात्रं पुण्यं, पूजनात्तु पूर्णफलं भवति॥

Verse 38

इति जपविधिहोमध्यानकाले स सम्यक्सततमभिसमीक्ष्य ब्रह्मणा यत्प्रयुक्तम् ॥ सकलगुणगणानामास्पदं ब्रह्मसंज्ञं जननमरणहीनं विष्णुमेवाभियाति ॥

एवं जपविधिहोमध्यानकाले ब्रह्मणा यत्प्रयुक्तं विधिं सम्यक् सततमभिसमीक्ष्य, सकलगुणगणानामास्पदं ब्रह्मसंज्ञं जननमरणहीनं विष्णुमेवाभियाति॥

Verse 39

दक्षिणस्यां समारभ्य उत्तरस्यां समापयेत् ॥ यज्ञोपवीतस्य विधिरेष एव प्रकीर्तितः ॥

दक्षिणतः समारभ्य वामतः समापयेत्। एष एव यज्ञोपवीतविधिः प्रकीर्तितः॥

Verse 40

माथुराणां च यद्रूपं तद्रूपं मे वसुन्धरे ॥ माथुरेण तु तृप्तेन तृप्तोऽहं नात्र संशयः ॥

माथुराणां यद्रूपं तद्रूपं मे वसुन्धरे। माथुरेण तु तृप्तेन तृप्तोऽहं नात्र संशयः॥

Verse 41

उवाच श्लक्ष्णया वाचा गरुडं प्रति भाविनि ॥ श्रीकृष्ण उवाच ॥ मथुराणां च यद्रूपं तद्रूपं मे विहङ्गम

श्लक्ष्णया वाचा गरुडं प्रति भाविनि सा उवाच। श्रीकृष्ण उवाच—मथुराणां यद्रूपं तद्रूपं मे विहङ्गम॥

Verse 42

स्नानं करोति तस्यां तु ग्रहदाशैर्न लिप्यते ॥ यं यं देवमभिध्यायेद्भक्तियुक्तेन चेतसा

तस्यां तीर्थे स्नानं कृत्वा ग्रहदाशाभिरुपद्रवैर्न लिप्यते। भक्तियुक्तेन चेतसा यं यं देवमभिध्यायेत्—