Adhyaya 170: The Birth of Gokarṇa and the Fruits of Śiva Worship (including the Śukodara Parrot Episode and Hospitality Ethics)
Gokarṇotpattiḥ, Śivārcanaphalaṃ ca (Śukodara-śukopākhyāna-sahitam)
Ethical-Discourse / Tīrtha-Māhātmya / Ritual-Practice
वराह पृथ्वीला मथुरेतील एक प्राचीन आख्यान सांगतात—वैश्य वसुकर्णाची पत्नी सुशीला अपत्यहीनतेने दुःखी होऊन सरस्वती-संगमावर इतर मातांना पाहून शोक करते. करुणामय ऋषी तिला प्रसिद्ध गोकर्ण-तीर्थात गोकर्णेश्वर शिवाची स्नान, दीप, नैवेद्य, स्तोत्र व जप यांसह नियमबद्ध पूजा करण्याचा उपदेश करतात. दीर्घ साधनेनंतर दांपत्याला पुत्रप्राप्ती होते; त्याचे नाव गोकर्ण ठेवले जाते आणि संस्कार व दानधर्म केले जातात. मोठा झाल्यावर गोकर्ण विहिरी, तळी, धर्मशाळा बांधतो व पंचायतन मंदिर-उद्यान उभारून लोकहिताला धर्मसेवा मानतो. पुढे व्यापारात त्याला बोलणारा पोपट शुकोदर भेटतो; तो अतिथिधर्म, शापोत्पत्तीची कथा, सरस्वती–यमुना संगमाचे तीर्थफळ आणि गोकर्णेश्वर-दर्शनाची तारक महिमा सांगतो।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 170
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ मथुरायां पुरा वृत्तं गोकर्णस्य महात्मनः ॥ वसुकर्णः पिता तस्य वैश्यो धनसमृद्धिमान्
श्रीवराह म्हणाले—हे वसुंधरे, आता मी पुन्हा एक अन्य प्रसंग सांगतो; तू ऐक. मथुरेत पूर्वी महात्मा गोकर्णाचा एक वृत्तांत घडला. त्याचा पिता वसुकर्ण नावाचा वैश्य, धनसमृद्धीने युक्त होता.
Verse 2
तस्य भार्या सुशीला तु नाम्ना गुणसमन्विता ॥ भर्त्तुः प्रियकरी साध्वी न प्रसूता वयोऽधिका
त्याची पत्नी सुशीला नावाची, गुणसमन्वित होती—पतीला प्रिय वाटणारी व साध्वी; परंतु तिला संतती झाली नव्हती आणि ती वयाने पुढे गेलेली होती.
Verse 3
विललाप च सुश्रोणि चैकान्ते दीनमानसा ॥ सरस्वतीसङ्गमेऽथ स्त्रियो दृष्ट्वा प्रजावतिः
सुश्रोणी ती स्त्री एकांतात दीनचित्त होऊन विलाप करू लागली. नंतर सरस्वतीच्या संगमस्थानी संतती असलेल्या स्त्रियांना पाहून,
Verse 4
वृक्षमूले तु तत्रैव मुनिरेकोऽपि समास्थितः ॥ तस्याः विलपितं श्रुत्वा शनैः सकरुणं हृदि
तेथेच एका वृक्षाच्या मुळाशी एक मुनि बसलेला होता. तिचे विलाप ऐकून त्याच्या हृदयात हळूहळू करुणा दाटू लागली.
Verse 5
इति तस्य वचः श्रुत्वा सा स्त्री ऋषिमथाब्रवीत् ॥ सापत्यास्तु स्त्रियो दृष्ट्वा क्रीडन्त्यो बालकैः सह
त्याचे वचन ऐकून ती स्त्री मग ऋषींना म्हणाली. संतती असलेल्या स्त्रिया आपल्या बालकांसह खेळताना पाहून,
Verse 6
मम तन्नास्ति हि मुने दुर्भगायाः प्रजासुखम् ॥ उवाच मुनिशार्दूलस्तां स्त्रियं पुत्रगर्द्धिनीम्
हे मुने, दुर्दैवी माझ्यासाठी संततीचे सुख नाही. तेव्हा मुनिशार्दूलाने पुत्रलालसेने व्याकुळ त्या स्त्रीला सांगितले.
Verse 7
देवतायाः प्रसादेन तव पुत्रो भविष्यति ॥ शिवस्यायतनं पुण्यं गोकर्णेति च विश्रुतम्
देवतेच्या प्रसादाने तुला पुत्र होईल. शिवाचे एक पुण्यायतन ‘गोकर्ण’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.
Verse 8
जातहार्दः प्रियं चेष्टं शनैः स्त्रियमथाब्रवीत् ॥ का त्वं कस्यासि सुभगे किमर्थं रोदिषि स्वयम्
हृदयात माया उत्पन्न होऊन, प्रेमळपणे तो हळूच त्या स्त्रीला म्हणाला—“सुभगे, तू कोण? कोणाची आहेस? एकटी का रडतेस?”
Verse 9
तमाराध्य देवेशं पत्या सह यशस्विनी ॥ स्नानदीपोपहारेण स्तोत्रैर्नानाविधैर्जपैः ॥
त्या यशस्विनीने पतीसह देवेशाचे आराधन केले—स्नानविधी, दीप व उपहार अर्पण करून, तसेच नानाविध स्तोत्रे व जपांनी.
Verse 10
स तद्वचनमाकर्ण्य प्रीतियुक्तं सुसंयुतम् ॥ जगादोच्चैः प्रियां देवि भद्रं जातो मनोरथः ॥
सुसंस्कृत व प्रेमयुक्त ते वचन ऐकून तो आपल्या प्रियेस उच्च स्वराने म्हणाला— “देवि, कल्याण असो; माझा मनोरथ सफल झाला।”
Verse 11
ममाप्येतन्मतं देवि यदुक्तमृषिणा ततः ॥ इति प्रियां समाभाष्य प्रियया च तथाऽकरोत् ॥
“देवि, हेच माझेही मत आहे—ऋषींनी जसे सांगितले तसेच।” असे प्रियेशी बोलून तो प्रियेसह तसेच आचरण करू लागला।
Verse 12
सरस्वत्याः संगमे तौ स्नात्वा गोकर्णमर्चतुः ॥ पुष्पदीपोपहारं तु चक्राते तौ दिने दिने ॥
सरस्वतीच्या संगमावर स्नान करून त्या दोघांनी गोकर्णाचे पूजन केले; आणि दिवसेंदिवस पुष्प व दीप अर्पण केले।
Verse 13
एवं तयोर् दशाब्दानि गतानि सुतहेतवे ॥ ततः प्रसन्नो भगवान् उमापति रुवाच ह ॥
अशा रीतीने पुत्रप्राप्तीसाठी त्यांचे दहा वर्षे निघून गेले; तेव्हा प्रसन्न होऊन भगवान उमापती बोलले।
Verse 14
भविष्यति युवां पुत्रो रूपवान् गुणसंयुतः ॥ सस्यसन्ततिवद्दृश्यः सन्तानो यस्य वै बहु ॥
“तुम्हा दोघांना एक पुत्र होईल—रूपवान व गुणसंपन्न; आणि ज्याची संतती धान्यपिकांच्या सलगतेप्रमाणे विपुल असेल।”
Verse 15
देवतानां प्रसादेन तदुक्तस्य भविष्यति ॥ इत्युक्तौ तौ तु देवेन स्नानं कृत्वा सरस्वतीम् ॥
देवतांच्या प्रसादाने जे सांगितले आहे ते नक्कीच घडेल. देवाने असे म्हटल्यावर त्या दोघांनी सरस्वतीत स्नान केले.
Verse 16
प्रभाते देवदेवाय ददौ द्रव्यमनन्तकम् ॥ ब्राह्मणेभ्यो ददौ भोज्यं वस्त्राय बहुदक्षिणम् ॥
प्रभाती त्याने देवाधिदेवाला अपार द्रव्य अर्पण केले; आणि ब्राह्मणांना भोजन, वस्त्रे व भरपूर दक्षिणा दिली.
Verse 17
ततस्तस्यां सुशीलायां गर्भाधानमविन्दत ॥ ततः प्रववृधे गर्भः शुक्लपक्षे यथा शशी ॥ सुषुवे दशमे मासि पुत्रं बालं शशिप्रभम् ॥
त्यानंतर त्या सुशीला स्त्रीमध्ये गर्भाधान झाले. पुढे शुक्लपक्षातील चंद्रासारखा गर्भ वाढत गेला; आणि दहाव्या महिन्यात तिने चंद्रप्रभेसारखा तेजस्वी पुत्र प्रसवला.
Verse 18
गोसहस्रं तदा दत्त्वा ससुवर्णं सवस्त्रकम् ॥ बहुशः सर्ववर्णेभ्यः पुत्रजन्ममहोत्सवे ॥
पुत्रजन्माच्या महोत्सवात त्याने तेव्हा सुवर्ण व वस्त्रांसह एक हजार गायी दान दिल्या; आणि सर्व वर्णांच्या लोकांना वारंवार दान वाटले.
Verse 19
एवमन्नप्राशनं च चूडोपनयनं तथा ॥ अतःपरं च गोदानं वैवाहिकमनुत्तमम् ॥
अशा रीतीने अन्नप्राशन, चूडाकर्म व उपनयन झाले; त्यानंतर गोदान आणि अनुपम वैवाहिक संस्कार संपन्न झाला.
Verse 20
दानं तु ददतस्तस्य देवतां पूजयिष्यतः ॥ कृतानि बहुमुख्यानि मङ्गलानि यथाविधि ॥
दान देत आणि देवतेचे पूजन करण्याचा संकल्प करीत असताना त्याच्यासाठी विधिपूर्वक अनेक प्रमुख मंगलकर्मे केली गेली।
Verse 21
ततः प्रविष्टे तारुण्ये त्वप्रजं वीक्ष्य पुत्रकम् ॥ पुनर्विवाहयामास भार्याणां च चतुष्टयम् ॥
नंतर तारुण्यात प्रवेश झाल्यावर, पुत्र निःसंतान आहे असे पाहून त्याने पुन्हा (त्याच्यासाठी) चार पत्नींचे विवाह लावून दिले।
Verse 22
वयोरूपगुणोपेतास्तस्य भार्याः सुलोचनाः ॥ अप्रजा एव ताः सर्वा नाभवत्पुत्रिणी क्वचित् ॥
त्याच्या सुलोचना पत्नी वय, रूप आणि गुणांनी संपन्न होत्या; तरीही त्या सर्व निःसंतानच राहिल्या, कोणतीही कधी पुत्रवती झाली नाही।
Verse 23
प्रपामालाश्च नित्यन्नं भोजनं वर्त्तनानि च ॥ अनित्यतां ततो मत्वा चञ्चला स्थिरजीवितम् ॥
त्याने पाणपोईंसाठी माळा, नित्य अन्न, भोजन व आवश्यक सामग्री दिली; नंतर अनित्यता जाणून (समजले की) जीवन चंचल आहे, स्थिर नाही।
Verse 24
विनियोगः कृतस्तेन सर्वदा सर्वकर्मसु ॥ गोकर्णस्य समीपे तु पश्चिमे चक्रपाणिनः ॥
त्याने सर्वदा सर्व कार्यांसाठी (साधनांचा व प्रयत्नांचा) विनियोग केला—गोकर्णाजवळ आणि चक्रपाणिच्या पश्चिमेस।
Verse 25
प्रासादं कारयामास पञ्चायतनकं हरेः ॥ आरामस्तत्र विस्तीर्णः पुष्पजात्यस्तथैव च ॥
त्याने हरिचा पञ्चायतन-रचनेचा मंदिर-प्रासाद बांधून घेतला; आणि तेथे विविध पुष्पजातींनी नटलेला विस्तीर्ण आराम (उद्यान)ही उभारला।
Verse 26
तेनैव धर्म आरब्धः प्रजार्थो देवसेवनम् ॥ वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च ॥
प्रजेच्या हितासाठी त्याने देवसेवा-रूप धर्म आरंभ केला—वापी (बावडी), कूप (विहीर), तडाग (तळे) तसेच देवतांची मंदिरेही बांधली।
Verse 27
आम्रजम्बीरनारङ्गं बीजपूरः सदाडिमः ॥ प्राकारं कारयामास परिखामण्डलीयकम् ॥
त्याने आंबा, जंबीर (लिंबू), नारंग (संत्रे), बीजपूर व दाडिम (डाळिंब) इत्यादींची लागवड केली; तसेच परिखेसह चहूबाजूंनी प्राकार (तटबंदी) बांधली।
Verse 28
स्नानं पूजादिकं तद्वन्मार्जनं दीपकर्म च ॥ कुर्वन्ति देवतागारे ताः सर्वाः शुभलोचनाः ॥
स्नान, पूजा इत्यादी, तसेच मार्जन (स्वच्छता) आणि दीपकार्य—हे सर्व शुभलोचना स्त्रिया देवालयात करीत असत।
Verse 29
पतिव्रता महाभागाश्चतुरो भगिनीर्यथा ॥ नित्यकालं पतेर्वाक्ये स्थिताः कुर्वन्त्यहर्निशम्
त्या महाभाग्य पतिव्रता स्त्रिया जणू चार भगिनींसारख्या होत्या; पतीच्या वचनात नित्य स्थित राहून त्या अहोरात्र कार्य करीत असत।
Verse 30
मालाकारस्तथा नित्यं विटपांश्च प्रसिंचति ॥ पालयामास विधिवद्विधिदृष्टेन कर्मणा
माळीही नित्य फांद्या पाणी घालीत असे आणि शास्त्रविहित विधीनुसार कर्म करून त्यांचे यथाविधि पालन करीत असे।
Verse 31
जाताः सुपुष्पवन्तश्च द्रुमाः फलसमन्विताः ॥ नित्यकालं त्वरयन्तः फलानां सुमहोत्सवम्
वृक्ष अत्यंत पुष्पयुक्त व फलसमृद्ध झाले, जणू ते नित्य फळधारणेच्या महान उत्सवाला वेग देत आहेत।
Verse 32
दीयते भुज्यते सर्वैर्यथा शक्रस्तथा सदा ॥ एवं तु वसतस्तस्य मथुरायां स्थितस्य च
ते सर्वांना दिले जाई आणि सर्वांकडून भोगले जाई—सदैव, जसे शक्र (इंद्र) याच्या ठायी. अशा रीतीने तो मथुरेत स्थिर राहून वसत होता।
Verse 33
धनस्य संक्षयो जातः प्रत्यहं ददतः सतः ॥ शेषमात्रे धने तस्य चिन्ताभून्महती तदा
दररोज दान देत राहिल्याने त्याच्या धनाचा क्षय झाला; आणि जेव्हा केवळ थोडेसे धन उरले, तेव्हा त्याला मोठी चिंता वाटू लागली।
Verse 34
मातापित्रोः कुटुम्बस्य भरणीयस्य भोजनम् ॥ कथं ब्रूहि करिष्यामि महाकष्टं तु सोऽब्रवीत्
‘माता-पिता आणि पोसावयाच्या कुटुंबासाठी अन्न—सांग, मी हे कसे करणार?’ असे तो मोठ्या संकटात म्हणाला।
Verse 35
इति निश्चित्य मनसा वणिग्भावं हृदि स्थिरम् ॥ कृत्वा सार्थमुपामन्त्र्य निर्गतः पूर्वमण्डलम्
असा मनात निश्चय करून आणि हृदयात वणिक होण्याचा दृढ संकल्प स्थिर करून, त्याने सार्थ (कारवाँ) सज्ज केला; सर्वांना निरोप देऊन पूर्वमंडळाकडे प्रस्थान केले.
Verse 36
तत्र क्रीत्वा सुपण्यानि उत्तरापथगानि च ॥ यातायातं ततः कृत्वा लाभालाभविचक्षणः
तेथे त्याने उत्तम विक्रययोग्य माल तसेच उत्तरापथाशी संबंधित वस्तूही विकत घेतल्या; नंतर ये-जा करून व्यापार करीत तो लाभ-तोट्याचा विवेक जाणणारा झाला.
Verse 37
मणिरत्नं ह्यश्वरत्नं पट्टरत्नं समर्थकम् ॥ गृहीत्वा तु समागच्छन्मथुरायां गृहं प्रति
मणिरत्न, उत्तम अश्वरत्न आणि समर्थ पट्टरत्न (मूल्यवान वस्त्रे) घेऊन तो मथुरेतील आपल्या घरी परत आला.
Verse 38
एकदा सार्थसम्भारो विश्रान्तुमुपचक्रमे ॥ सानौ पर्वतसामीप्ये प्रभूतयवसोदके
एकदा सार्थाचा सारा साठा विश्रांतीस थांबला—पर्वताजवळच्या उतारावर, जिथे भरपूर चारा आणि पाणी होते.
Verse 39
नद्यास्तीरे सुप्रदेशे आवासांश्च प्रचक्रिरे ॥ निवेश्य भाण्डं तत्रैव अश्वानां यवसादिकम् ॥
नदीच्या तीरावर एका उत्तम प्रदेशात त्यांनी निवासाची व्यवस्था केली; आणि तेथेच सामान ठेवून घोड्यांसाठी चारा इत्यादींचीही सोय केली.
Verse 40
समादिश्येतिकृत्यं च भृत्यैः कतिपयैर्वृतः ॥ समारुरोह तं शैलं बहुकन्दरशोभितम् ॥
आवश्यक कृत्यांची आज्ञा देऊन, काही सेवकांनी वेढलेला तो अनेक गुहांनी शोभित त्या पर्वतावर चढला।
Verse 41
क्रीडार्थं विहरंस्तत्र सोऽपश्यत् स्थानमुत्तमम् ॥ प्रसन्नसलिलोपेतं नारङ्गैस्तु विभूषितम् ॥
क्रीडेसाठी तेथे विहार करत असता त्याने एक उत्तम स्थान पाहिले—प्रसन्न, निर्मळ जलयुक्त आणि नारिंगी वृक्षांनी विभूषित।
Verse 42
फलवन्तश्च वृक्षाश्च पुष्पाणि सुरभीणि च ॥ पाषाणसन्धौ तत्रस्थैर्मालाकारैस्तु रोपितम् ॥
तेथे फलदार वृक्ष आणि सुगंधी पुष्प होते; आणि दगडांच्या फटीत तेथील माळाकारांनी ते रोपले होते।
Verse 43
तत्रारुह्य दरीद्वारं यावद्दृष्टिर्निपात्यते ॥ तावदभ्यागतादीनि स्वागतादि शृणोति च ॥
तेथे चढून तो दरीच्या द्वारी गेला; जिथवर त्याची दृष्टी पोहोचत होती, तिथवर ‘अतिथी आला’ व ‘स्वागत’ इत्यादी शब्द तो ऐकत राहिला।
Verse 44
श्रुत्वापि शब्दप्रभवं किमेतदिति निश्चयम् ॥ करिष्यंस्तत्र चैकान्ते दृष्टः पञ्जरगः शुकः ॥
शब्दाचा उगम ऐकूनही त्याने निश्चय केला—‘हे काय आहे?’; आणि तेथे एकांतात शोध घेत असता त्याने पिंजऱ्यात ठेवलेला एक पोपट पाहिला।
Verse 45
तेनोक्तं भो इहागच्छ आतिथ्यं करवाणि ते ॥ पाद्यं गृहाण भोः पान्थ आसनं ते इदं शुभम् ॥
तो पोपट म्हणाला—“महोदय, येथे या; मी तुमचे आतिथ्य करीन. हे पांथस्थ, पाद्य (पाय धुण्याचे जल) घ्या आणि हे शुभ आसन तुमच्यासाठी आहे.”
Verse 46
आगत्य पितरौ मह्यं विशेषं तौ करिष्यतः ॥ अतिथेरागतस्येह पूजाया विमुखो भवेत् ॥
“मी येथे आलेल्या अतिथीचा सत्कार केला तर माझे दोन्ही पितर (पूर्वज) येऊन मला विशेष फल देतील; पण जो येथे आलेल्या अतिथीच्या पूजेस नकार देतो, तो दोषी ठरतो.”
Verse 47
गृहस्थस्तस्य पितरो वसन्ति नरके ध्रुवम् ॥ पूजिते पूजिताः स्वर्गे मोदन्ते कालमक्षयम् ॥
“जो गृहस्थ अतिथीचा सत्कार करत नाही, त्याचे पितर निश्चयच नरकात वास करतात; पण अतिथी पूजिला गेला तर ते स्वर्गात पूजित होऊन अक्षय काळ आनंद मानतात.”
Verse 48
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रव्रजते यदि ॥ आत्मनो दुष्कृतं तस्मै दत्त्वा तत्सुकृतं हरेत् ॥
“जर कोणाच्या घरातून अतिथीची आशा भंग होऊन तो निघून गेला, तर तो गृहस्वामी आपले पाप त्याला देऊन त्या अतिथीचे पुण्य हिरावून घेतो.”
Verse 49
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूज्यो वै गृहमेधिना ।। काले प्राप्तस्त्वकाले वा यथा विष्णुस्तथैव सः
म्हणून गृहस्थाने सर्व प्रयत्नांनी अतिथीचा सन्मान करावा—तो वेळेवर आला तरी किंवा अवेळी आला तरी; कारण तो विष्णूसमान मान्य आहे.
Verse 50
एवंविधाः शुभा वाचो वैश्यो धर्मोपदेशकात् ।। श्रुत्वा शुकात्स सर्वस्मै गोकर्णो मुदितोऽब्रवीत्
धर्मोपदेशक शुकाकडून अशी शुभ वाणी ऐकून वैश्य गोकर्ण आनंदित होऊन तेथे उपस्थित सर्वांना म्हणाला।
Verse 51
ऋषिः कस्त्वं पुराणज्ञः किं वा देवोऽथ गुह्यकः ।। तव प्रसन्नरूपस्य यस्येयं वागमानुषी
तू कोण आहेस—ऋषी, पुराणज्ञ, देव की गुह्यक? तुझे रूप प्रसन्न आहे आणि तुझी ही वाणी मानवी वाटत नाही।
Verse 52
कस्त्वं कथय मे सत्यं उत्साहश्चातिथिप्रियः ।। धन्यः स मानुषो यस्य नित्यं सन्निहितो भवान्
तू कोण आहेस? मला सत्य सांग. तू उत्साही आहेस आणि अतिथिसत्कार प्रिय मानतोस. धन्य तो मनुष्य ज्याच्याजवळ तू नेहमी उपस्थित असतोस.
Verse 53
इत्युक्तः स शुकः सर्वं शशंसात्मपुराकृतम् ।। शृणु रौद्रं यथा पूर्वे मया कृतमबुद्धिना
असे म्हटल्यावर शुकाने आपल्या पूर्वी केलेल्या सर्व गोष्टी सांगितल्या—“ऐका, मी पूर्वी अविवेकाने जे कठोर कर्म केले होते ते.”
Verse 54
शुकस्य विप्रियं यादृङ् महर्षेस्तु तपस्यतः ।। सुमेरोरुत्तरे पार्श्वे महर्षिगणसेविते
तपस्यारत महर्षीच्या प्रति शुकाने जसा अप्रिय अपराध केला—सुमेरू पर्वताच्या उत्तरेकडील उतारावर, जिथे महर्षिगण वास करतात—
Verse 55
ऋषयस्तत्र चाजग्मुरसितो देवलस्तदा ।। मार्कण्डेयो भरद्वाजो यवक्रीतस्ततो भृगुः
तेव्हा तेथे ऋषी आले—असित, त्या वेळी देवल; तसेच मार्कंडेय, भरद्वाज, यवक्रीत आणि मग भृगु।
Verse 56
अङ्गिरास्तैत्तिरी रैभ्यः काण्वो मेधातिथिः कृतः ।। तन्तुः सुतन्तुरादित्यो वसुमानेकतो द्वितः
अंगिरा, तैत्तिरी, रैभ्य, काण्व, मेधातिथी, कृत; तन्तु, सुतन्तु, आदित्य, वसुमान, एकत आणि द्वित।
Verse 57
वामदेवश्चाश्वशिरास्त्रिशीर्षो गौतमोदरः ।। अन्ये च सिद्धा देवाश्च पन्नगा गुह्यकास्तथा
वामदेव, अश्वशिरा, त्रिशीर्ष, गौतमोदर; तसेच इतरही—सिद्ध, देव, पन्नग (नाग) आणि गुह्यक।
Verse 58
शुकं सम्मुखयामासुः पप्रच्छुर्द्धर्मसंहिताम् ।। अहं तु वामदेवस्य शिष्यो नाम्ना शुकोदरः
त्यांनी शुकाला समोर आणले आणि धर्मसंहितेविषयी विचारले. (तो म्हणाला) “मी वामदेवांचा शिष्य; माझे नाव शुकोदर आहे.”
Verse 59
भ्रष्टः श्रद्धान्वितो बाल्यात्सुनीत्यामग्रतश्चरन् ॥ ऊहापोहकरं प्रश्नं वारंवारं च पृष्टवान् ॥
जरी मी च्युत झालो होतो, तरीही बाल्यापासून श्रद्धायुक्त होऊन आणि सुनीतीत अग्रसर राहून, मी वारंवार असा प्रश्न विचारला जो वाद-प्रतिवाद निर्माण करी।
Verse 60
अन्यायवादिनं मां च गुरुर्नित्यं निषेधति ॥ गुरूणामग्रतो वाक्यं कथायां वदतां सह ॥
अनुचित वादविवाद करणारा मी आहे असे जाणून गुरु मला नेहमीच रोखत; गुरुजन कथा-चर्चा करीत असताना त्यांच्या समोर बोलू नये असे ते सांगत.
Verse 61
पूर्वपक्षाश्च सिद्धान्ताः परस्परजिगीषवः ॥ अन्तरे चान्तराक्षेपं पुनर्नैवमवोचथाः ॥
पूर्वपक्ष आणि सिद्धान्त हे दोघेही एकमेकांना जिंकण्याच्या इच्छेने मध्येच मध्ये आक्षेप घालत राहिले; म्हणून ते वारंवार क्रमाने बोलले नाहीत.
Verse 62
एवं निषेधितश्चाहं गुरुणा मुनिसत्तमैः ॥ न कृतं यन्मया वाक्यं तेनाहं शपितस्तदा ॥
अशा रीतीने मुनिश्रेष्ठ गुरूंनी रोखूनही मी त्यांचे वचन पाळले नाही; म्हणून त्या वेळी मला शाप मिळाला.
Verse 63
शुकेन कोपाच्छापो मे दत्तोऽयं जल्पको बटुः ॥ यथानामा त्वयं पक्षी शुको भवति नान्यथा ॥
क्रोधाने शुकांनी मला हा शाप दिला—“अरे बडबडा बटू! तुझे नाव शुक आहे, म्हणून तू पक्षी शुक (पोपट) होशील; अन्यथा नाही.”
Verse 64
मुनयस्तं महात्मानं शुकं तत्त्वार्थवित्तमम् ॥ नान्यथा नान्यथा चोक्तं कदाचित्त्संभविष्यति ॥
मुनी म्हणाले—तत्त्वार्थ जाणणाऱ्या त्या महात्मा शुकाविषयी: “हे अन्यथा होणार नाही; जे सांगितले आहे ते कधीही वेगळे होणार नाही.”
Verse 65
आगामिकाले दास्यामि वरमस्मै शुकाय भो ॥ युष्माकमुपरोधेन यथारूपो विहङ्गमः ॥
पुढील काळी मी या शुकाला वर देईन; तुमच्या विनंतीने तो तशाच रूपाचा पक्षी होईल.
Verse 66
अयं भविष्यति सदा सद्भावहितभावनः ॥ पुराणतत्त्ववेत्ता च सर्वशास्त्रार्थपारगः ॥
तो सदैव सज्जनांच्या हितास पोषक अशी भावना जोपासेल; पुराणतत्त्वाचा जाणकार आणि सर्व शास्त्रार्थांत पारंगत होईल.
Verse 67
मथुरायां मृतः पश्चाद्ब्रह्मलोकं गमिष्यति ॥ एवं शापं वरं गृहीत्वा तस्माद्दीनो ह्यहं द्रुतम् ॥
मथुरेत मृत्यूनंतर तो ब्रह्मलोकास जाईल. अशा रीतीने शाप व वर स्वीकारून मी तत्क्षणी दीन झालो.
Verse 68
मथुरामथुरोच्चारं कुर्वन्नित्यमतन्द्रितः ॥ नित्योद्विग्नश्च मे गात्रे हिमाद्रौ तु गुहां वसन् ॥
मी न थकता सतत ‘मथुरा, मथुरा’ असा उच्चार करत राहिलो; तरी हिमालयातील गुहेत राहून माझे शरीर सदैव अस्वस्थ होते.
Verse 69
प्राप्तोऽहं शबरेणैव येनाहं पञ्जरे धृतः ॥ शबरस्तु सभार्यो वै क्रीडते स मया सह ॥
मी त्या शबराच्या हाती लागलो, ज्याने मला पिंजऱ्यात बंद केले. तो शबर पत्नीसमवेत तिथे माझ्याबरोबर खेळतो.
Verse 70
मुनेः प्रसादान्मे ज्ञानं न जहाति कदाचन ॥ भुज्यते ह्यवशेनैव कृतं येन यथा च यत् ॥
मुनींच्या प्रसादाने माझे ज्ञान कधीही मला सोडत नाही। ज्याने जसे आणि जे काही केले आहे, त्याचे फळ अवश होऊनही भोगावेच लागते।
Verse 71
स्वस्थो भव महाभाग मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ इत्युक्तः स तु गोकर्णस्तदा तेन शुकेन च ॥
“हे महाभाग, स्वस्थ रहा; शोकात मन गुंतवू नकोस।” असे म्हणून त्या वेळी शुकाने गोकर्णाला सांगितले।
Verse 72
तस्य तद्वचनं हृद्यं शुकमोक्षप्रदायकम् ॥ या सा मुक्तिप्रदा रम्या मधुरा पापनाशिनी ॥
त्याचे ते वचन हृदयाला प्रिय होते आणि शुकाला मोक्ष देणारे होते—ते वचन मुक्तिदायक, रम्य, मधुर व पापनाशक होते।
Verse 73
मथुरावासिनं श्रुत्वा गोकर्णं स शुकस्तदा ॥ पुत्रं संस्थाप्य चात्मानं गोकर्णस्य यथेप्सितम् ॥
गोकर्ण मथुरावासी आहे असे ऐकून, त्या वेळी शुकाने—पुत्राला व स्वतःला योग्य रीतीने स्थिर करून—गोकर्णाच्या इच्छेनुसार केले।
Verse 74
एवं च वदतस्तस्य शबरी शयनोत्थिता ॥ दर्पान्निर्गत्य तु बहिर्ददर्शासनसंस्थितम् ॥
तो असे बोलत असतानाच शबरी शय्येतून उठली; मग आतून बाहेर येऊन तिने बाहेर आसनावर बसलेला (अतिथी) पाहिला।
Verse 75
भृत्यैः परिवृतं चारुदर्शनीयस्वरूपकम् ॥ निरीक्ष्य बहुशस्तत्र शुको वचनमब्रवीत् ॥
सेवकांनी वेढलेला, अत्यंत रमणीय व दर्शनीय स्वरूप असलेला त्याला तेथे वारंवार पाहून शुकाने हे वचन उच्चारले।
Verse 76
प्रियातिथिं च संप्राप्तं मातः पूज्यतमं शुचिम् ॥ कुरु पूजां यथार्हं च गोकर्णस्य वरातिथेः ॥
माते, प्रिय अतिथी आले आहेत—अत्यंत पूजनीय व शुद्ध. गोकर्ण या श्रेष्ठ अतिथीचे यथोचित पूजन-सत्कार कर।
Verse 77
शुकस्य वचनाद्यावत्पूजार्थमुपकल्पितम् ॥ न ददाति ततस्तत्र वनाच्छबर आगतः ॥
शुकाच्या सांगण्यावरून पूजेसाठी तयारी झाली तरी तिने ते दिले नाही. तेव्हाच त्या क्षणी वनातून शबर तेथे आला।
Verse 78
तस्याग्रे तु पुनस्तेन शुकेनातिथिपूजनम् ॥ शंसितं स तथेत्युक्त्वा कृत्वा पूजां प्रणम्य च ॥
त्याच्या समोर पुन्हा शुकाने अतिथीपूजन सांगितले. तो ‘तसेच होवो’ म्हणत पूजन करून प्रणामही केला।
Verse 79
फलानि मांसयुक्तानि मधुनि सुरभीणि च॥ सम्पाद्य संविदं कृत्वा वद किंकरवाणि ते॥
मांसयुक्त फळे व सुगंधी मधु मिळवून, आणि करार ठरवून, सांगा—मी तुमची कोणती सेवा करू?
Verse 80
इत्युक्तः शबरेणाथ गोकर्णो वाक्यमब्रवीत्॥ अन्यत्किंचिदथो देयं यदि किंचिद्ददासि च॥
शबराने असे म्हटल्यावर गोकर्ण म्हणाला— “जर तू काही दान देत असशील, तर आणखी काही दुसरेही दे.”
Verse 81
शुकोऽयं पञ्जरश्चैष पुत्रार्थं मे प्रदीयताम्॥ मथुरायां गमिष्यामि कृतार्थः पितुरन्तिके॥
“हा पोपट आणि हे पिंजरे—पुत्रप्राप्तीसाठी मला द्यावे. मी मथुरेला जाईन आणि कार्यसिद्ध होऊन पित्याजवळ जाईन.”
Verse 82
सरस्वत्याः फले चैव दत्ते दास्यामि ते शुकम्॥ शबरेणैवमुक्तस्तु गोकर्णः प्रत्यभाषत॥
“सरस्वतीचे ‘फळ’ मिळाले तर मी तुला हा पोपट देईन.” असे शबराने म्हटल्यावर गोकर्णाने प्रत्युत्तर दिले.
Verse 83
सरस्वत्याः सङ्गमे च यत्फलं लभते नरः॥ स्नानेन किं फलं तस्य यदि जानासि तद्वद॥
“सरस्वतीच्या संगमावर मनुष्याला कोणते फळ मिळते? तेथे स्नानाचे फळ काय? तुला माहीत असेल तर सांग.”
Verse 84
शबर उवाच॥ शुकेनानेन मे सर्वं मथुरायाश्च यत्फलम्॥
शबर म्हणाला— “या पोपटामुळे माझ्यासाठी सर्व काही, तसेच मथुरेचे जे फळ आहे तेही (मिळते).”
Verse 85
यत्फलं सङ्गमस्योक्तं शृणुयाद्द्वादशीव्रतम्॥ वियोनिस्थो राक्षसो वा तिर्यग्योनिं गतस्य वा॥
संगमाचे जे फळ सांगितले आहे, ते द्वादशी-व्रताचे श्रवण केवळ केल्यानेही मिळते—तो विकृत योनीतील राक्षस असो वा तिर्यक् (पशु) योनीत गेलेला असो।
Verse 86
यमुद्दिश्य व्रतं कुर्यात्स गच्छेत्परमां गतिम्॥ सङ्गमस्य फलं तस्य दृष्ट्वा गोकर्णमीश्वरम्॥
ज्याच्या उद्देशाने व्रत केले जाते, तो परम गतीला पोहोचतो. हेच संगमाचे फळ—ईश्वर गोकार्णाचे दर्शन घेतल्याने।
Verse 87
नासौ यमपुरं याति विष्णुलोकं च गच्छति॥ एवं मया श्रुतं तस्य सङ्गमस्य महाफलम्॥
तो यमपुरीला जात नाही; उलट विष्णुलोकाला जातो. अशा प्रकारे मी त्या संगमाचे महाफळ ऐकले आहे।
Verse 88
इत्युक्ता सा च सुश्रोणी प्रणिपत्य प्रसाद्य तम्॥ भर्त्रे सा कथयामास यदुक्तं मुनिना प्रियम्॥
असा उपदेश मिळाल्यावर ती सुश्रोणी स्त्री नमस्कार करून त्याला प्रसन्न करू लागली; मग मुनींनी सांगितलेले प्रिय वचन तिने आपल्या पतीला सांगितले।
Verse 89
जातकर्म तथा चैव नामकर्म चकार च ॥ गोकार्णं नाम तस्यैव पिता चक्रे निरूप्य च
त्याने जातकर्म तसेच नामकर्मही केले; आणि पित्याने विचारपूर्वक त्याचे नाव ‘गोकार्ण’ ठेवले।
Verse 90
प्रावर्तनं च कूपेषु येन सिञ्चेत्प्रवाटिकाम् ॥ पुष्पाणि च विचिन्वन्ति सर्वास्ता वरयोषितः
विहिरीतून पाणी काढण्याचे एक यंत्र आहे, ज्याने लहान बागेची सिंचन करता येते; आणि त्या सर्व श्रेष्ठ स्त्रिया फुले वेचतात।
Verse 91
क्रीत्वा क्रेयानि वस्तूनि लाभालाभं विचार्य च ॥ उत्तरापथदेशात्तु सार्थं सबहुविस्तरम्
व्यापारास योग्य वस्तू खरेदी करून आणि नफा-तोट्याचा विचार करून, ते उत्तरापथ देशातून मोठ्या विस्ताराच्या सार्थासह आले।
Verse 92
फलानीमानि स्वादूनि मधुमांसोदकानि च ॥ यथेष्टं यावतीच्छा च तावद्गृह्णन्त्विमे नराः
ही गोड फळे आहेत, तसेच मध, मांस आणि पाणीही आहे; जितकी इच्छा असेल तितके—मनाप्रमाणे—हे पुरुष घेऊ देत।
Verse 93
तपश्चचार विपुलं शुको व्याससुतो महान् ॥ श्रोतुकामाः पुराणानि सेतिहासानि नैगमाः
व्यासपुत्र महान शुकाने विपुल तप केले; आणि पुराणे, इतिहास व नैगम (शास्त्रीय उपदेश) ऐकण्यास इच्छुक लोक तेथे होते।
Verse 94
इत्युक्तमात्रे वचने तत्रैवाहं शुकोदरः ॥ शुकत्वं तत्क्षणात्प्राप्तः क्षमस्वेत्यूचु तेजसा
हे शब्द उच्चारताच तेथेच मी—शुकोदर—क्षणात पोपटत्व प्राप्त केले; आणि त्यांनी आपल्या तेजाने म्हटले, “क्षमस्व।”
Verse 95
तस्यां वसाम्यहं भद्र वाणिज्यार्थमिहागतः ॥ पुनरिच्छामहे तत्र भाण्डं गृह्य यथासुखम्
भद्र पुरुषा, मी तिथेच राहतो; व्यापारासाठी येथे आलो आहे. आम्ही पुन्हा तिकडे जाऊ इच्छितो, माल घेऊन, यथासुख।
Verse 96
इत्युक्तमात्रे वचने शबरो वाक्यमब्रवीत् ॥ अस्माकं यमुनास्नानं सङ्गमे यमुनाम्भसः
इतके बोलताच शबर म्हणाला— “आमच्यासाठी यमुनेत स्नान आहे, यमुना-जलाच्या संगमावर।”
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds two linked ethical instructions: (1) disciplined worship and charitable conduct as socially stabilizing practices (saṃskāra, dāna, and sustained shrine service), and (2) atithi-dharma, where honoring guests is presented as a moral duty whose neglect is framed as transferring one’s merit away while accruing demerit. The narrative uses the parrot’s didactic speech to codify hospitality as an everyday ethic, while Gokarṇa’s construction of water and garden infrastructure models dharma as care for communal habitats.
The text specifies a long-duration observance of ten years (daśābdāni) of daily offerings (dinedine). It also uses lunar imagery to describe pregnancy growth “like the moon in the śukla-pakṣa” (waxing fortnight) and states birth in the tenth month (daśame māsi). A “dvādaśī-vrata” is referenced in connection with saṅgama-phala, indicating a tithi-based vow, though detailed calendrics are not expanded here.
Within the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame, terrestrial balance is indirectly advanced through dharmic public works: digging/maintaining wells (kūpa), ponds (taḍāga), stepwells/tanks (vāpī), building irrigation flow systems (prāvartana) for watering gardens, and cultivating orchards and groves. These actions present a model where religious merit is intertwined with sustaining water access, managed landscapes, and communal infrastructure—an early textual articulation of stewardship over inhabited ecologies.
The narrative references merchant (vaiśya) household culture (Vasukarṇa and Suśīlā) and later introduces a learned parrot identity, Śukodara, described as a disciple of Vāmadeva. A cluster of sages is named in the curse-origin account, including Asita, Devala, Mārkaṇḍeya, Bharadvāja, Yavakrīta, Bhṛgu, Aṅgiras, Taittirī, Raibhya, Kāṇva, Medhātithi, and others, situating the episode within a recognizable purāṇic-ṛṣi network rather than a royal genealogy.