Adhyaya 170: The Birth of Gokarṇa and the Fruits of Śiva Worship (including the Śukodara Parrot Episode and Hospitality Ethics)

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ मथुरायां पुरा वृत्तं गोकर्णस्य महात्मनः ॥ वसुकर्णः पिता तस्य वैश्यो धनसमृद्धिमान्

শ্ৰী বৰাহ ক’লে: “পুনৰ আন এক কথা ক’ম; হে বসুন্ধৰে, শুনা। মথুৰাত পূৰ্বে মহাত্মা গোকৰ্ণৰ বিষয়ে এক বৃত্তান্ত ঘটিছিল। তেওঁৰ পিতা বসুকৰ্ণ নামৰ এজন বৈশ্য, ধনে-সম্পদে সমৃদ্ধ আছিল।”

Verse 2

तस्य भार्या सुशीला तु नाम्ना गुणसमन्विता ॥ भर्त्तुः प्रियकरी साध्वी न प्रसूता वयोऽधिका

তেওঁৰ পত্নী সুসীলা নামৰ, গুণে গুণান্বিতা আছিল; স্বামীৰ প্ৰিয়কাৰিণী আৰু সাধ্বী। তথাপি তেওঁ সন্তান জন্ম দিয়া নাছিল আৰু বয়সত অধিক আছিল।

Verse 3

विललाप च सुश्रोणि चैकान्ते दीनमानसा ॥ सरस्वतीसङ्गमेऽथ स्त्रियो दृष्ट्वा प्रजावतिः

সুন্দৰ নিতম্বযুক্তা সেই নাৰী একান্তে দীনচিত্তে বিলাপ কৰিলে। তাৰ পাছত সৰস্বতীৰ সঙ্গমত সন্তানৱতী স্ত্ৰীসকলক দেখি—

Verse 4

वृक्षमूले तु तत्रैव मुनिरेकोऽपि समास्थितः ॥ तस्याः विलपितं श्रुत्वा शनैः सकरुणं हृदि

তাতেই, গছৰ মূলত এজন মুনিয়ে একাই আসন লৈ আছিল। তাইৰ বিলাপ শুনি তেওঁৰ হৃদয় ধীৰে ধীৰে কৰুণাৰে পূৰ্ণ হ’ল।

Verse 5

इति तस्य वचः श्रुत्वा सा स्त्री ऋषिमथाब्रवीत् ॥ सापत्यास्तु स्त्रियो दृष्ट्वा क्रीडन्त्यो बालकैः सह

তেওঁৰ বাক্য শুনি সেই নাৰী তেতিয়া ঋষিক ক’লে। সন্তানৱতী নাৰীসকলক নিজৰ কেঁচুৱাসকলৰ সৈতে একেলগে খেলি থকা দেখি,

Verse 6

मम तन्नास्ति हि मुने दुर्भगायाः प्रजासुखम् ॥ उवाच मुनिशार्दूलस्तां स्त्रियं पुत्रगर्द्धिनीम्

তাই ক’লে, “হে মুনে, মোৰ দৰে দুর্ভাগীৰ বাবে সন্তান-সুখ নাই।” তেতিয়া মুনিশাৰ্দূল, পুত্ৰলালসী সেই নাৰীক ক’লে।

Verse 7

देवतायाः प्रसादेन तव पुत्रो भविष्यति ॥ शिवस्यायतनं पुण्यं गोकर्णेति च विश्रुतम्

“দেৱতাৰ প্ৰসাদে তোমাৰ পুত্ৰ হ’ব। ‘গোকৰ্ণ’ নামে প্ৰসিদ্ধ শিৱৰ এক পুণ্য আয়তন আছে।”

Verse 8

जातहार्दः प्रियं चेष्टं शनैः स्त्रियमथाब्रवीत् ॥ का त्वं कस्यासि सुभगे किमर्थं रोदिषि स्वयम्

তেওঁৰ অন্তৰত স্নেহ জাগি উঠিল আৰু সদয়ভাৱে তেওঁ ধীৰে ধীৰে নাৰীক ক’লে— “হে সুভাগিনী, তুমি কোন? কাৰ ঘৰৰ? কিয় তুমি একাই কান্দিছা?”

Verse 9

तमाराध्य देवेशं पत्या सह यशस्विनी ॥ स्नानदीपोपहारेण स्तोत्रैर्नानाविधैर्जपैः ॥

দেৱেশ্বৰক আৰাধনা কৰি, সেই যশস্বিনী নাৰী স্বামীৰ সৈতে স্নান-ক্ৰিয়া, দীপ-দান আৰু নানাবিধ উপহাৰ, লগতে বিভিন্ন স্তোত্ৰ আৰু জপৰ দ্বাৰা তেওঁৰ পূজা কৰিলে।

Verse 10

स तद्वचनमाकर्ण्य प्रीतियुक्तं सुसंयुतम् ॥ जगादोच्चैः प्रियां देवि भद्रं जातो मनोरथः ॥

সেই সুসংগঠিত আৰু প্ৰীতিযুক্ত বাক্য শুনি, তেওঁ উচ্চস্বৰে নিজৰ প্ৰিয়াক ক’লে: “হে দেবি, মঙ্গল হওক! মনোৰথ সিদ্ধ হ’ল।”

Verse 11

ममाप्येतन्मतं देवि यदुक्तमृषिणा ततः ॥ इति प्रियां समाभाष्य प्रियया च तथाऽकरोत् ॥

তেওঁ ক’লে: “হে দেবি, এইটোও মোৰ মত—ঋষিয়ে যি কৈছে ঠিক তেনেদৰে।” এইদৰে প্ৰিয়াক সম্বোধন কৰি, তেওঁ প্ৰিয়াৰ সৈতে তদনুযায়ী কৰ্ম কৰিলে।

Verse 12

सरस्वत्याः संगमे तौ स्नात्वा गोकर्णमर्चतुः ॥ पुष्पदीपोपहारं तु चक्राते तौ दिने दिने ॥

সৰস্বতীৰ সঙ্গমত দুয়ো স্নান কৰি গোকৰ্ণত অৰ্চনা কৰিলে; আৰু দিনে দিনে দুয়ো ফুল আৰু দীপৰ উপহাৰ নিবেদন কৰি থাকিল।

Verse 13

एवं तयोर् दशाब्दानि गतानि सुतहेतवे ॥ ततः प्रसन्नो भगवान् उमापति रुवाच ह ॥

এইদৰে পুত্ৰলাভৰ হেতু দুয়োৰে দহ বছৰ অতিবাহিত হ’ল; তাৰ পাছত প্ৰসন্ন হৈ ভগৱান উমাপতি ক’লে।

Verse 14

भविष्यति युवां पुत्रो रूपवान् गुणसंयुतः ॥ सस्यसन्ततिवद्दृश्यः सन्तानो यस्य वै बहु ॥

দেৱতাসকলৰ আশীৰ্বাদে তোমালোক দুয়োৰে এজন পুত্ৰ হ’ব—সুন্দৰ ৰূপৱান আৰু গুণে গুণান্বিত; তেওঁৰ বংশধাৰা শস্যৰ ধাৰাবাহিক বৃদ্ধিৰ দৰে বহুল হ’ব।

Verse 15

देवतानां प्रसादेन तदुक्तस्य भविष्यति ॥ इत्युक्तौ तौ तु देवेन स्नानं कृत्वा सरस्वतीम् ॥

দেৱতাসকলৰ প্ৰসাদে কোৱা কথাই নিশ্চয় ফলিব। এইদৰে দেৱে কোৱাত, তেওঁলোক দুয়ো সৰস্বতীত স্নান কৰিলে।

Verse 16

प्रभाते देवदेवाय ददौ द्रव्यमनन्तकम् ॥ ब्राह्मणेभ्यो ददौ भोज्यं वस्त्राय बहुदक्षिणम् ॥

প্ৰভাতে তেওঁ দেৱদেৱক অশেষ দ্ৰব্য দান কৰিলে; আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন, বস্ত্ৰ আৰু প্ৰচুৰ দক্ষিণা প্ৰদান কৰিলে।

Verse 17

ततस्तस्यां सुशीलायां गर्भाधानमविन्दत ॥ ततः प्रववृधे गर्भः शुक्लपक्षे यथा शशी ॥ सुषुवे दशमे मासि पुत्रं बालं शशिप्रभम् ॥

তাৰ পাছত সেই সুশীলা নাৰীত গৰ্ভাধান হ’ল। তাৰপিছত গৰ্ভ শুক্লপক্ষৰ চন্দ্ৰমাৰ দৰে বৃদ্ধি পালে; আৰু দশম মাহত তেওঁ চন্দ্ৰপ্ৰভা সদৃশ এটি পুত্ৰ প্ৰসৱ কৰিলে।

Verse 18

गोसहस्रं तदा दत्त्वा ससुवर्णं सवस्त्रकम् ॥ बहुशः सर्ववर्णेभ्यः पुत्रजन्ममहोत्सवे ॥

তাৰপিছত পুত্ৰজন্মৰ মহোৎসৱত তেওঁ সোণ আৰু বস্ত্ৰসহ এক হাজাৰ গাই দান কৰিলে; আৰু সকলো বৰ্ণৰ লোকক বাৰে বাৰে দান বিতৰণ কৰিলে।

Verse 19

एवमन्नप्राशनं च चूडोपनयनं तथा ॥ अतःपरं च गोदानं वैवाहिकमनुत्तमम् ॥

এইদৰে অন্নপ্ৰাশন, চূড়াকৰণ আৰু উপনয়ন সংস্কাৰ সম্পন্ন হ’ল; তাৰ পাছত গোদান আৰু অনুত্তম বৈৱাহিক সংস্কাৰ অনুষ্ঠিত হ’ল।

Verse 20

दानं तु ददतस्तस्य देवतां पूजयिष्यतः ॥ कृतानि बहुमुख्यानि मङ्गलानि यथाविधि ॥

তেওঁ দান দিছিল আৰু দেবতাক পূজা কৰাৰ সংকল্প কৰিছিল; সেই সময়ত বিধি অনুসাৰে বহুতো মুখ্য মঙ্গলকাৰ্য সম্পন্ন কৰা হ’ল।

Verse 21

ततः प्रविष्टे तारुण्ये त्वप्रजं वीक्ष्य पुत्रकम् ॥ पुनर्विवाहयामास भार्याणां च चतुष्टयम् ॥

তাৰ পাছত যৌৱনত প্ৰৱেশ হ’লে, পুত্ৰক অপুত্ৰক (সন্তানহীন) দেখি, তেওঁ পুনৰ বিবাহ কৰালে আৰু চাৰিগৰাকী পত্নীৰ সমষ্টি যোগ কৰিলে।

Verse 22

वयोरूपगुणोपेतास्तस्य भार्याः सुलोचनाः ॥ अप्रजा एव ताः सर्वा नाभवत्पुत्रिणी क्वचित् ॥

তেওঁৰ সুলোচনা পত্নীসকল বয়স, সৌন্দৰ্য আৰু গুণেৰে সমৃদ্ধ আছিল; তথাপি তেওঁলোক সকলোৱে সন্তানহীনেই থাকিল, কোনোজনী কেতিয়াও পুত্ৰৱতী নহ’ল।

Verse 23

प्रपामालाश्च नित्यन्नं भोजनं वर्त्तनानि च ॥ अनित्यतां ततो मत्वा चञ्चला स्थिरजीवितम् ॥

তেওঁ পিয়াউ/প্ৰপাৰ বাবে মালা, নিত্য অন্ন, ভোজন আৰু প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী যোগান ধৰিলে; তাৰ পাছত অনিত্যতা বুজি—জীৱন যে চঞ্চল আৰু স্থিৰ নহয়—(সেই অনুসাৰে) কৰ্ম কৰিলে।

Verse 24

विनियोगः कृतस्तेन सर्वदा सर्वकर्मसु ॥ गोकर्णस्य समीपे तु पश्चिमे चक्रपाणिनः ॥

তেওঁ সদায় সকলো কৰ্মত যথাযথ বিনিয়োগ স্থিৰ কৰিলে—গোকৰ্ণৰ ওচৰত, চক্ৰপাণিৰ পশ্চিমফালে।

Verse 25

प्रासादं कारयामास पञ्चायतनकं हरेः ॥ आरामस्तत्र विस्तीर्णः पुष्पजात्यस्तथैव च ॥

তেওঁ হৰিৰ পঞ্চায়তন-বিন্যাসে প্ৰাসাদ-মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰালে; আৰু তাত বিস্তৃত উদ্যান আৰু নানাবিধ ফুলো স্থাপন কৰিলে।

Verse 26

तेनैव धर्म आरब्धः प्रजार्थो देवसेवनम् ॥ वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च ॥

তেওঁ এইদৰে ধৰ্ম আৰম্ভ কৰিলে—প্ৰজাৰ হিতৰ্থে দেৱসেৱা: বাপী, কূপ, তড়াগ আৰু দেৱতাসকলৰ আয়তনো।

Verse 27

आम्रजम्बीरनारङ्गं बीजपूरः सदाडिमः ॥ प्राकारं कारयामास परिखामण्डलीयकम् ॥

তেওঁ আম, জম্বীৰ, নাৰংগ, বীজপূৰ আৰু দাডিম ৰোপণ কৰালে; আৰু চাৰিওফালে প্ৰাকার আৰু ঘেৰনি পৰিখাও নিৰ্মাণ কৰালে।

Verse 28

स्नानं पूजादिकं तद्वन्मार्जनं दीपकर्म च ॥ कुर्वन्ति देवतागारे ताः सर्वाः शुभलोचनाः ॥

স্নান, পূজা আদি, তদ্ৰূপ মাৰ্জন আৰু দীপকৰ্ম—এই সকলো দেৱতাগৃহত সেই শুভলোচনা নাৰীসকলে সম্পাদন কৰিছিল।

Verse 29

पतिव्रता महाभागाश्चतुरो भगिनीर्यथा ॥ नित्यकालं पतेर्वाक्ये स्थिताः कुर्वन्त्यहर्निशम्

মহাভাগ্যৱতী চাৰি ভগ্নীৰ দৰে, পতিব্ৰতা হৈ তেওঁলোকে সদায় স্বামীৰ বাক্যত স্থিৰ থাকি দিন-ৰাতি কৰ্ম কৰি থাকিল।

Verse 30

मालाकारस्तथा नित्यं विटपांश्च प्रसिंचति ॥ पालयामास विधिवद्विधिदृष्टेन कर्मणा

আৰু মালীয়েও নিত্য শাখা-প্ৰশাখাবোৰত পানী ছটিয়াই দিত আৰু বিধি-নিয়ম অনুসৰি কৰা কৰ্মেৰে সিহঁতক যথাযথভাৱে পালন কৰিছিল।

Verse 31

जाताः सुपुष्पवन्तश्च द्रुमाः फलसमन्विताः ॥ नित्यकालं त्वरयन्तः फलानां सुमहोत्सवम्

গছবোৰ ঘন ফুলেৰে ভৰি উঠিল আৰু ফলৰে সমৃদ্ধ হ’ল, যেন সিহঁতে সদায় ফলধাৰণৰ মহান উৎসৱ ত্বৰান্বিত কৰি আছে।

Verse 32

दीयते भुज्यते सर्वैर्यथा शक्रस्तथा सदा ॥ एवं तु वसतस्तस्य मथुरायां स्थितस्य च

সেয়া সকলোকে দিয়া হৈছিল আৰু সকলোৱে ভোগ কৰিছিল—সদায়, যেন শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ ক্ষেত্ৰত হয়। এইদৰে তেওঁ মথুৰাত বাস কৰি স্থিত আছিল…

Verse 33

धनस्य संक्षयो जातः प्रत्यहं ददतः सतः ॥ शेषमात्रे धने तस्य चिन्ताभून्महती तदा

প্ৰতিদিন দান কৰি থাকোঁতে তেওঁৰ ধন ক্ষয় হ’ল; আৰু যেতিয়া কেৱল অলপ ধন বাকী ৰ’ল, তেতিয়া তেওঁৰ মনত মহা চিন্তা জাগিল।

Verse 34

मातापित्रोः कुटुम्बस्य भरणीयस्य भोजनम् ॥ कथं ब्रूहि करिष्यामि महाकष्टं तु सोऽब्रवीत्

‘মোৰ মাতৃ-পিতৃ আৰু পালনীয় কুটুম্বৰ আহাৰৰ ব্যৱস্থা—কেনেকৈ কৰিম, কোৱা?’ এইদৰে তেওঁ মহা দুঃখত ক’লে।

Verse 35

इति निश्चित्य मनसा वणिग्भावं हृदि स्थिरम् ॥ कृत्वा सार्थमुपामन्त्र्य निर्गतः पूर्वमण्डलम्

এইদৰে মনত নিশ্চিত কৰি, হৃদয়ত বণিক হোৱাৰ দৃঢ় সংকল্প স্থিৰ কৰি, তেওঁ সাৰ্থ (কাৰাভান) গোটাই, বিদায় লৈ, পূৰ্ব মণ্ডললৈ ওলাই গ’ল।

Verse 36

तत्र क्रीत्वा सुपण्यानि उत्तरापथगानि च ॥ यातायातं ततः कृत्वा लाभालाभविचक्षणः

তাত তেওঁ উত্তম পণ্য, উত্তৰাপথৰ বাণিজ্যপথ-সম্পৰ্কীয় সামগ্ৰীসহ, ক্ৰয় কৰিলে; তাৰপিছত যাতায়াত কৰি, লাভ-অলাভ বিচাৰাত নিপুণ হ’ল।

Verse 37

मणिरत्नं ह्यश्वरत्नं पट्टरत्नं समर्थकम् ॥ गृहीत्वा तु समागच्छन्मथुरायां गृहं प्रति

মণিৰত্ন, অশ্বৰত্ন আৰু সক্ষম পট্টৰত্ন (মূল্যবান বস্ত্ৰ) লৈ, তেওঁ মথুৰাত নিজৰ ঘৰলৈ উভতি আহিল।

Verse 38

एकदा सार्थसम्भारो विश्रान्तुमुपचक्रमे ॥ सानौ पर्वतसामीप्ये प्रभूतयवसोदके

এদিন সাৰ্থৰ সামগ্ৰী বিশ্ৰাম ল’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে—পৰ্বতৰ ঢালৰ ওচৰত, পৰ্বতৰ সন্নিধানে, য’ত প্ৰচুৰ ঘাঁহ-চৰা আৰু পানী আছিল।

Verse 39

नद्यास्तीरे सुप्रदेशे आवासांश्च प्रचक्रिरे ॥ निवेश्य भाण्डं तत्रैव अश्वानां यवसादिकम् ॥

নদীৰ তীৰৰ সুন্দৰ প্ৰদেশত তেওঁলোকে বাসস্থান সাজিলে; আৰু তাতেই সামগ্ৰী থৈ ঘোঁৰাৰ বাবে যৱ আদি ঘাঁহ-চাৰাও ব্যৱস্থা কৰিলে।

Verse 40

समादिश्येतिकृत्यं च भृत्यैः कतिपयैर्वृतः ॥ समारुरोह तं शैलं बहुकन्दरशोभितम् ॥

আৱশ্যক কৰ্তব্যসমূহৰ বিষয়ে ভৃত্যসকলক আদেশ দি, আৰু কিছুমান সেৱকৰ সৈতে, তেওঁ বহু গুহাৰে শোভিত সেই পৰ্বতত আৰোহণ কৰিলে।

Verse 41

क्रीडार्थं विहरंस्तत्र सोऽपश्यत् स्थानमुत्तमम् ॥ प्रसन्नसलिलोपेतं नारङ्गैस्तु विभूषितम् ॥

ক্ৰীড়াৰ্থে তাত ঘূৰি ফুৰোঁতে তেওঁ এক উত্তম স্থান দেখিলে—য’ত স্বচ্ছ, শান্ত জল আছিল আৰু নাৰেঙী গছৰে সুশোভিত আছিল।

Verse 42

फलवन्तश्च वृक्षाश्च पुष्पाणि सुरभीणि च ॥ पाषाणसन्धौ तत्रस्थैर्मालाकारैस्तु रोपितम् ॥

তাত ফলধাৰী গছ আৰু সুগন্ধি ফুল আছিল; আৰু পাথৰৰ ফাঁকৰ মাজত, তাত বাস কৰা মালাকাৰসকলে সেয়া ৰোপণ কৰিছিল।

Verse 43

तत्रारुह्य दरीद्वारं यावद्दृष्टिर्निपात्यते ॥ तावदभ्यागतादीनि स्वागतादि शृणोति च ॥

তাত উঠি দৰীৰ দুৱাৰলৈ যেতিয়ালৈকে তেওঁৰ দৃষ্টি পৰে, তেতিয়ালৈকে তেওঁ ‘অতিথি আহিল’ আৰু ‘স্বাগতম’ আদি বাক্য শুনি থাকিল।

Verse 44

श्रुत्वापि शब्दप्रभवं किमेतदिति निश्चयम् ॥ करिष्यंस्तत्र चैका‌न्ते दृष्टः पञ्जरगः शुकः ॥

শব্দৰ উৎস শুনিও তেওঁ নিশ্চিত কৰিলে—‘ই কি?’। তাৰ পাছত একান্ত ঠাইত অনুসন্ধান কৰোঁতে তেওঁ খাঁচাত বন্দী এটা টিয়া দেখিলে।

Verse 45

तेनोक्तं भो इहागच्छ आतिथ्यं करवाणि ते ॥ पाद्यं गृहाण भोः पान्थ आसनं ते इदं शुभम् ॥

টিয়াটোৱে ক’লে: “মহাশয়, ইয়ালৈ আহক—মই আপোনাক আতিথ্য কৰিম। হে পথিক, পা ধোৱাৰ বাবে এই পাদ্য গ্ৰহণ কৰক, আৰু আপোনাৰ বাবে এই শুভ আসন।”

Verse 46

आगत्य पितरौ मह्यं विशेषं तौ करिष्यतः ॥ अतिथेरागतस्येह पूजाया विमुखो भवेत् ॥

“মই যদি ইয়াত আগত অতিথিক সন্মান কৰোঁ, তেন্তে মোৰ দুয়ো পিতৃ (পিতৃলোক) আহি মোক বিশেষ ফল দান কৰিব; কিন্তু ইয়াত আগত অতিথিৰ পূজাৰ পৰা মুখ ঘূৰোৱা জন দোষী হয়।”

Verse 47

गृहस्थस्तस्य पितरो वसन्ति नरके ध्रुवम् ॥ पूजिते पूजिताः स्वर्गे मोदन्ते कालमक्षयम् ॥

“সেই গৃহস্থৰ পিতৃসকল নিশ্চিতভাৱে নৰকত বাস কৰে (যদি অতিথি পূজিত নহয়); কিন্তু অতিথি পূজিত হ’লে তেওঁলোক স্বৰ্গত পূজিত হয় আৰু অক্ষয় কাললৈ আনন্দ কৰে।”

Verse 48

अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रव्रजते यदि ॥ आत्मनो दुष्कृतं तस्मै दत्त्वा तत्सुकृतं हरेत् ॥

“যদি কোনো লোকৰ ঘৰৰ পৰা অতিথি আশা ভঙ্গ হৈ উলটি যায়, তেন্তে সেই গৃহস্বামী নিজৰ দুষ্কৃত অতিথিক দি, অতিথিৰ সুকৃত নিজে হৰণ কৰে।”

Verse 49

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूज्यो वै गृहमेधिना ।। काले प्राप्तस्त्वकाले वा यथा विष्णुस्तथैव सः

সেয়ে গৃহস্থে সকলো প্ৰযত্নে অতিথিক পূজা কৰিব লাগে—সময়ত আহিলেও বা অসময়ত আহিলেও; কিয়নো তেওঁক বিষ্ণুৰ সমানেই গণ্য কৰা হয়।

Verse 50

एवंविधाः शुभा वाचो वैश्यो धर्मोपदेशकात् ।। श्रुत्वा शुकात्स सर्वस्मै गोकर्णो मुदितोऽब्रवीत्

ধৰ্মোপদেশক শুকৰ পৰা এনেধৰণৰ শুভ বাক্য শুনি, বৈশ্য গোকৰ্ণ আনন্দিত হৈ তাত উপস্থিত সকলোকে সম্বোধন কৰি ক’লে।

Verse 51

ऋषिः कस्त्वं पुराणज्ञः किं वा देवोऽथ गुह्यकः ।। तव प्रसन्नरूपस्य यस्येयं वागमानुषी

“তুমি কোন—ঋষি নে, পুৰাণজ্ঞ নে, নে কোনো দেৱতা, নতুবা গুহ্যক? কিয়নো তোমাৰ ৰূপ প্ৰসন্ন, আৰু তোমাৰ এই বাক্য মানৱৰ সাধাৰণ বাক্য যেন নালাগে।”

Verse 52

कस्त्वं कथय मे सत्यं उत्साहश्चातिथिप्रियः ।। धन्यः स मानुषो यस्य नित्यं सन्निहितो भवान्

“তুমি কোন? মোক সত্য কোৱা। তুমি উৎসাহী আৰু অতিথি-সেৱাত প্ৰিয়। ধন্য সেই মানুহ, যাৰ ওচৰত তুমি সদায় সন্নিহিত থাকাঁ।”

Verse 53

इत्युक्तः स शुकः सर्वं शशंसात्मपुराकृतम् ।। शृणु रौद्रं यथा पूर्वे मया कृतमबुद्धिना

এনেদৰে কোৱা হ’লে, শুকে নিজৰ পূৰ্বে কৰা সকলো কৰ্ম বৰ্ণনা কৰিলে। “শুনা, অবিবেকৰ বাবে মই আগতে যি কঠোৰ (ভয়ংকৰ) কৰ্ম কৰিছিলোঁ।”

Verse 54

शुकस्य विप्रियं यादृङ् महर्षेस्तु तपस्यतः ।। सुमेरोरुत्तरे पार्श्वे महर्षिगणसेविते

সুমেৰু পৰ্বতৰ উত্তৰ ঢালত, য’ত মহৰ্ষিগণৰ সমাগম আৰু সেৱা আছিল, তপস্যাত নিমগ্ন এক মহান ঋষিৰ প্ৰতি শুকে যি অপ্ৰিয় কাৰ্য কৰি অপৰাধ ঘটালে—

Verse 55

ऋषयस्तत्र चाजग्मुरसितो देवलस्तदा ।। मार्कण्डेयो भरद्वाजो यवक्रीतस्ततो भृगुः

তেতিয়া তাত ঋষিসকল আহিল—অসিত, সেই সময়ত দেৱল, মাৰ্কণ্ডেয়, ভৰদ্বাজ, যৱক্ৰীতা, আৰু তাৰ পাছত ভৃগু—

Verse 56

अङ्गिरास्तैत्तिरी रैभ्यः काण्वो मेधातिथिः कृतः ।। तन्तुः सुतन्तुरादित्यो वसुमानेकतो द्वितः

অঙ্গিৰস, তৈত্তিৰী, ৰৈভ্য, কাণ্ব, মেধাতিথি, কৃত, তন্তু, সুতন্তু, আদিত্য, বসুমান, একত, আৰু দ্বিত—

Verse 57

वामदेवश्चाश्वशिरास्त्रिशीर्षो गौतमोदरः ।। अन्ये च सिद्धा देवाश्च पन्नगा गुह्यकास्तथा

বামদেৱ, অশ্বশিৰাস, ত্ৰিশীৰ্ষ, গৌতমোদৰ—আৰু আনেও: সিদ্ধসকল, দেৱসকল, পন্নগ (সৰ্পজাতি), আৰু তদ্ৰূপ গুহ্যকসকল—

Verse 58

शुकं सम्मुखयामासुः पप्रच्छुर्द्धर्मसंहिताम् ।। अहं तु वामदेवस्य शिष्यो नाम्ना शुकोदरः

তেওঁলোকে শুকক সন্মুখলৈ আনিলে আৰু ধৰ্ম-সংহিতা বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰিলে। তেওঁ ক’লে, “মই বামদেৱৰ শিষ্য; মোৰ নাম শুকোদৰ।”

Verse 59

भ्रष्टः श्रद्धान्वितो बाल्यात्सुनीत्यामग्रतश्चरन् ॥ ऊहापोहकरं प्रश्नं वारंवारं च पृष्टवान् ॥

যদিও মই ভ্ৰান্ত হৈছিলোঁ, তথাপি বাল্যকালৰ পৰা শ্ৰদ্ধাযুক্ত হৈ, জ্যেষ্ঠসকলৰ আগত সুনীতি অনুসৰি চলি, মই বাৰে বাৰে এনে প্ৰশ্ন সুধিছিলোঁ যিয়ে তৰ্ক-বিতৰ্ক আৰু প্ৰতিতৰ্ক উত্থাপন কৰিছিল।

Verse 60

अन्यायवादिनं मां च गुरुर्नित्यं निषेधति ॥ गुरूणामग्रतो वाक्यं कथायां वदतां सह ॥

অন্যায় তৰ্কত প্ৰবণ বুলি জানি, মোৰ গুৰুৱে সদায় মোক নিষেধ কৰিছিল—গুরুজনসকলৰ আগত, তেওঁলোকে কথা-আলোচনাত ৰত থাকোঁতে, মই যেন বাক্য নকওঁ।

Verse 61

पूर्वपक्षाश्च सिद्धान्ताः परस्परजिगीषवः ॥ अन्तरे चान्तराक्षेपं पुनर्नैवमवोचथाः ॥

পূৰ্বপক্ষ আৰু সিদ্ধান্ত—দুয়োয়ে পৰস্পৰক পৰাজিত কৰিব বিচাৰি—মাজে মাজে বাধা-আপত্তি সুমুৱাই দিছিল; সেয়ে তেওঁলোকে বাৰে বাৰে শৃঙ্খলাভাৱে কথা ক’ব নোৱাৰিছিল।

Verse 62

एवं निषेधितश्चाहं गुरुणा मुनिसत्तमैः ॥ न कृतं यन्मया वाक्यं तेनाहं शपितस्तदा ॥

এইদৰে মুনিসত্তম মোৰ গুৰুৱে মোক নিষেধ কৰিছিল, কিন্তু মই তেওঁৰ উপদেশ অনুসৰি বাক্য সংযম নকৰিলোঁ; সেই কাৰণেই তেতিয়া মই শাপগ্ৰস্ত হৈছিলোঁ।

Verse 63

शुकेन कोपाच्छापो मे दत्तोऽयं जल्पको बटुः ॥ यथानामा त्वयं पक्षी शुको भवति नान्यथा ॥

ক্ৰোধত শুকে মোক এই শাপ দিলে—‘হে অধিক বাক্যবাগীশ বটুক! যিহেতু তোৰ নাম শুক, সেয়েহে তই পাখি, অৰ্থাৎ টিয়া, হ’বি; অন্যথা নহয়।’

Verse 64

मुनयस्तं महात्मानं शुकं तत्त्वार्थवित्तमम् ॥ नान्यथा नान्यथा चोक्तं कदाचित्त्संभविष्यति ॥

মুনিসকলে সেই মহাত্মা শুকক—তত্ত্ব আৰু অৰ্থৰ জ্ঞানী—সম্বন্ধে ক’লে: ‘ই অন্যথা কেতিয়াও নহ’ব; যি কোৱা হৈছে, সেয়া কোনো কালতে অন্যথা নহ’ব।’

Verse 65

आगामिकाले दास्यामि वरमस्मै शुकाय भो ॥ युष्माकमुपरोधेन यथारूपो विहङ्गमः ॥

‘আগন্তুক কালত মই এই শুকক এক বৰ দিম, হে ভো! তোমালোকৰ অনুৰোধত সি তেনে-তেনে ৰূপৰ পক্ষী হ’ব, যি ৰূপ নিৰ্ধাৰিত হয়।’

Verse 66

अयं भविष्यति सदा सद्भावहितभावनः ॥ पुराणतत्त्ववेत्ता च सर्वशास्त्रार्थपारगः ॥

সি সদায় সজ্জনৰ কল্যাণসাধক ভাবনা পোষণ কৰিব; সি পুৰাণ-তত্ত্বৰ জ্ঞানী আৰু সকলো শাস্ত্ৰৰ অৰ্থত পাৰদৰ্শী হ’ব।

Verse 67

मथुरायां मृतः पश्चाद्ब्रह्मलोकं गमिष्यति ॥ एवं शापं वरं गृहीत्वा तस्माद्दीनो ह्यहं द्रुतम् ॥

মথুৰাত মৃত্যুৰ পিছত সি তাৰ পাছত ব্ৰহ্মলোকলৈ যাব। এইদৰে শাপ আৰু বৰ—দুয়োটাই গ্ৰহণ কৰি—মই তৎক্ষণাৎ বিষণ্ণ হৈ পৰিলোঁ।

Verse 68

मथुरामथुरोच्चारं कुर्वन्नित्यमतन्द्रितः ॥ नित्योद्विग्नश्च मे गात्रे हिमाद्रौ तु गुहां वसन् ॥

মই সদায় অলসতা নকৰাকৈ ‘মথুৰা, মথুৰা’ বুলি নিৰন্তৰ উচ্চাৰণ কৰি থাকিলোঁ; তথাপি হিমালয় পৰ্বতৰ এক গুহাত বাস কৰোঁতে মোৰ দেহ সদায় উদ্বিগ্ন হৈ থাকিল।

Verse 69

प्राप्तोऽहं शबरेणैव येनाहं पञ्जरे धृतः ॥ शबरस्तु सभार्यो वै क्रीडते स मया सह ॥

মই নিশ্চয় সেই শবৰাৰ দ্বাৰাই ধৰা পৰিছিলোঁ, যিজনে মোক পিঞ্জৰাত বন্দী কৰি ৰাখিছিল। সেই শবৰাই পত্নীৰ সৈতে তাত মোৰ লগত ক্ৰীড়া কৰে।

Verse 70

मुनेः प्रसादान्मे ज्ञानं न जहाति कदाचन ॥ भुज्यते ह्यवशेनैव कृतं येन यथा च यत् ॥

মুনিৰ কৃপাৰ ফলত মোৰ জ্ঞান কেতিয়াও মোক ত্যাগ নকৰে। কিয়নো যি কৰা হৈছে—কোনে, কেনেকৈ, আৰু যিয়েই হওক—সেয়া অৱশ্যম্ভাৱীভাৱে, অসহায় অৱস্থাতো, ভোগ কৰিবই লাগে।

Verse 71

स्वस्थो भव महाभाग मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ इत्युक्तः स तु गोकर्णस्तदा तेन शुकेन च ॥

“হে মহাভাগ, সুস্থ থাকক; শোকত মন নকৰিবা।” এইদৰে কোৱা হ’লত সেই সময়ত শুকে গোকৰ্ণক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 72

तस्य तद्वचनं हृद्यं शुकमोक्षप्रदायकम् ॥ या सा मुक्तिप्रदा रम्या मधुरा पापनाशिनी ॥

তেওঁৰ সেই বাক্য হৃদয়গ্ৰাহী আছিল আৰু শুকক মোক্ষ দানকাৰী। সেই মুক্তিদায়ক বাক্যসমূহ মনোহৰ, মধুৰ আৰু পাপনাশক আছিল।

Verse 73

मथुरावासिनं श्रुत्वा गोकर्णं स शुकस्तदा ॥ पुत्रं संस्थाप्य चात्मानं गोकर्णस्य यथेप्सितम् ॥

গোকৰ্ণ মথুৰাৰ নিবাসী বুলি শুনি, সেই সময়ত শুকে—নিজ পুত্ৰক যথাবিধি স্থাপন কৰি আৰু নিজকো—গোকৰ্ণৰ ইচ্ছামতে আগবাঢ়িল।

Verse 74

एवं च वदतस्तस्य शबरी शयनोत्थिता ॥ दर्पान्निर्गत्य तु बहिर्ददर्शासनसंस्थितम् ॥

এইদৰে তেওঁ কথা কৈ থাকোঁতেই শবৰী শয্যাৰ পৰা উঠিল। তাৰ পাছত ভিতৰৰ পৰা ওলাই আহি বাহিৰত আসনত বহি থকা অতিথিক দেখিলে।

Verse 75

भृत्यैः परिवृतं चारुदर्शनीयस्वरूपकम् ॥ निरीक्ष्य बहुशस्तत्र शुको वचनमब्रवीत् ॥

ভৃত্যসকলৰ দ্বাৰা পৰিবৃত আৰু মনোহৰ, দৰ্শনীয় ৰূপধাৰী তেওঁক দেখি, তাত বহুবার দৃষ্টি দিয়া পাছত শুকে এই বাক্য ক’লে।

Verse 76

प्रियातिथिं च संप्राप्तं मातः पूज्यतमं शुचिम् ॥ कुरु पूजां यथार्हं च गोकर्णस्य वरातिथेः ॥

মাতৃ, প্ৰিয় অতিথি আহি উপস্থিত হৈছে—সৰ্বাধিক পূজ্য আৰু শুচি। গোকৰ্ণ নামক উত্তম অতিথিৰ যথোচিত পূজা-সত্কাৰ কৰা।

Verse 77

शुकस्य वचनाद्यावत्पूजार्थमुपकल्पितम् ॥ न ददाति ततस्तत्र वनाच्छबर आगतः ॥

শুকৰ বাক্য অনুসাৰে পূজাৰ্থে যিমানেই প্ৰস্তুতি কৰা হ’ল, তথাপি তাই (সামগ্ৰী) ন দিলে। তেতিয়াই সেই সময়ত বনৰ পৰা এজন শবৰ তাত আহি উপস্থিত হ’ল।

Verse 78

तस्याग्रे तु पुनस्तेन शुकेनातिथिपूजनम् ॥ शंसितं स तथेत्युक्त्वा कृत्वा पूजां प्रणम्य च ॥

তাৰ সন্মুখতে পুনৰ শুকে অতিথি-পূজনৰ কথা উপদেশ দিলে। সি ‘তথাই হওক’ বুলি কৈ পূজা কৰি প্ৰণামো কৰিলে।

Verse 79

फलानि मांसयुक्तानि मधुनि सुरभीणि च॥ सम्पाद्य संविदं कृत्वा वद किंकरवाणि ते॥

মাংসসহ ফল আৰু সুগন্ধি মধু সংগ্ৰহ কৰি, চুক্তি স্থিৰ কৰি কোৱা—মই তোমাৰ বাবে কোন সেৱা কৰিম?

Verse 80

इत्युक्तः शबरेणाथ गोकर्णो वाक्यमब्रवीत्॥ अन्यत्किंचिदथो देयं यदि किंचिद्ददासि च॥

শবৰে এইদৰে কোৱাত, গোকৰ্ণে বচন ক’লে: “যদি তুমি কিবা দিবা, তেন্তে আন কিবা এটাও দিয়া।”

Verse 81

शुकोऽयं पञ्जरश्चैष पुत्रार्थं मे प्रदीयताम्॥ मथुरायां गमिष्यामि कृतार्थः पितुरन्तिके॥

এই শুক আৰু এই পিঞ্জৰা—পুত্ৰলাভৰ কাৰণে মোক দিয়া হওক। মই মথুৰালৈ যাম, উদ্দেশ্য সিদ্ধ কৰি পিতাৰ সন্নিধানলৈ।

Verse 82

सरस्वत्याः फले चैव दत्ते दास्यामि ते शुकम्॥ शबरेणैवमुक्तस्तु गोकर्णः प्रत्यभाषत॥

যদি সৰস্বতীৰ ‘ফল’ দিয়া হয়, তেন্তে মই তোমাক এই শুক দিম। শবৰে এইদৰে কোৱাত গোকৰ্ণে উত্তৰ দিলে।

Verse 83

सरस्वत्याः सङ्गमे च यत्फलं लभते नरः॥ स्नानेन किं फलं तस्य यदि जानासि तद्वद॥

সৰস্বতীৰ সঙ্গমত মানুহে কি ফল লাভ কৰে? তাত স্নান কৰিলে কি ফল হয়? যদি তুমি জানো, তেন্তে কোৱা।

Verse 84

शबर उवाच॥ शुकेनानेन मे सर्वं मथुरायाश्च यत्फलम्॥

শবৰ ক’লে: “এই শুকটোৰ দ্বাৰাই মোৰ বাবে সকলো ফল—আৰু মথুৰাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত যি পুণ্যফল আছে সেয়াও—লাভ হয়।”

Verse 85

यत्फलं सङ्गमस्योक्तं शृणुयाद्द्वादशीव्रतम्॥ वियोनिस्थो राक्षसो वा तिर्यग्योनिं गतस्य वा॥

“সঙ্গমৰ বিষয়ে যি ফল কোৱা হৈছে, সেয়া শুনা: কেৱল দ্বাদশী-ব্ৰতৰ আচাৰ শুনিলেও—অস্বাভাৱিক জন্মত থকা ৰাক্ষস হওক বা পশুযোনিত গ’লোও—সেয়া তাৰ অন্তৰ্গত হয়।”

Verse 86

यमुद्दिश्य व्रतं कुर्यात्स गच्छेत्परमां गतिम्॥ सङ्गमस्य फलं तस्य दृष्ट्वा गोकर्णमीश्वरम्॥

“যাক লক্ষ্য কৰি আৰু যাৰ কল্যাণৰ বাবে ব্ৰত কৰা হয়, সি পৰম গতি লাভ কৰে। এইয়াই সঙ্গমৰ ফল: ঈশ্বৰ গোকৰ্ণৰ দৰ্শন লাভ কৰা।”

Verse 87

नासौ यमपुरं याति विष्णुलोकं च गच्छति॥ एवं मया श्रुतं तस्य सङ्गमस्य महाफलम्॥

“সি যমপুৰীলৈ নাযায়; বৰং বিষ্ণুলোকলৈ যায়। এইদৰে মই সেই সঙ্গমৰ মহাফলৰ কথা শুনিছোঁ।”

Verse 88

इत्युक्ता सा च सुश्रोणी प्रणिपत्य प्रसाद्य तम्॥ भर्त्रे सा कथयामास यदुक्तं मुनिना प्रियम्॥

এইদৰে উপদেশ পোৱা সেই সুন্দৰ-নিতম্বা নাৰীজনীয়ে প্ৰণিপাত কৰি তেওঁক সন্তুষ্ট কৰিলে; তাৰ পিছত মুনিয়ে কোৱা প্ৰিয় বাক্যসমূহ স্বামীৰ আগত বৰ্ণনা কৰিলে।

Verse 89

जातकर्म तथा चैव नामकर्म चकार च ॥ गोकार्णं नाम तस्यैव पिता चक्रे निरूप्य च

তেওঁ জাতকৰ্ম আৰু নামকৰ্মো সম্পন্ন কৰিলে; আৰু পিতৃয়ে যথোচিত বিবেচনা কৰি তেওঁৰ নাম “গোকৰ্ণ” স্থিৰ কৰিলে।

Verse 90

प्रावर्तनं च कूपेषु येन सिञ्चेत्प्रवाटिकाम् ॥ पुष्पाणि च विचिन्वन्ति सर्वास्ता वरयोषितः

কূপৰ পৰা পানী তোলাৰ এক যন্ত্ৰ আছে, যাৰ দ্বাৰা সৰু বাগিচাখন সিঞ্চন কৰিব পাৰি; আৰু সেই সকলো উত্তম নাৰী ফুল বুটলি লয়।

Verse 91

क्रीत्वा क्रेयानि वस्तूनि लाभालाभं विचार्य च ॥ उत्तरापथदेशात्तु सार्थं सबहुविस्तरम्

বাণিজ্যোপযোগী বস্তু কিনি আৰু লাভ-ক্ষতি বিবেচনা কৰি, তেওঁলোকে উত্তৰাপথ দেশৰ পৰা অতি বিস্তৃত এক সাৰ্থসহ আহিল।

Verse 92

फलानीमानि स्वादूनि मधुमांसोदकानि च ॥ यथेष्टं यावतीच्छा च तावद्गृह्णन्त्विमे नराः

“ইয়াত মিঠা ফল আছে, আৰু মধু, মাংস আৰু পানীও আছে; যিমান ইচ্ছা—নিজ ইচ্ছামতে—এই লোকসকলে সিমানেই লওক।”

Verse 93

तपश्चचार विपुलं शुको व्याससुतो महान् ॥ श्रोतुकामाः पुराणानि सेतिहासानि नैगमाः

ব্যাসৰ মহান পুত্ৰ শুকে বিপুল তপস্যা কৰিলে; আৰু (কিছুমান) লোক পুৰাণ, ইতিহাস আৰু নৈগম (শাস্ত্ৰীয় উপদেশ) শুনিবলৈ ইচ্ছুক আছিল।

Verse 94

इत्युक्तमात्रे वचने तत्रैवाहं शुकोदरः ॥ शुकत्वं तत्क्षणात्प्राप्तः क्षमस्वेत्यूचु तेजसा

এই বাক্য কোৱা মাত্ৰেই, তাতেই মই—শুকোদৰ—ক্ষণতে টিয়া হোৱাৰ অৱস্থা লাভ কৰিলোঁ; আৰু তেওঁলোকৰ তেজৰ প্ৰভাৱত ক’লে, “ক্ষমা কৰক।”

Verse 95

तस्यां वसाम्यहं भद्र वाणिज्यार्थमिहागतः ॥ पुनरिच्छामहे तत्र भाण्डं गृह्य यथासुखम्

“ভদ্ৰ মহাশয়, মই তাত বাস কৰোঁ; বাণিজ্যৰ কাৰণে ইয়ালৈ আহিছোঁ। আমি ইচ্ছা কৰোঁ, সামগ্ৰী লৈ সুখেৰে পুনৰ তাতেই উভতি যাওঁ।”

Verse 96

इत्युक्तमात्रे वचने शबरो वाक्यमब्रवीत् ॥ अस्माकं यमुनास्नानं सङ्गमे यमुनाम्भसः

এই বাক্য কোৱা মাত্ৰেই শবৰাই উত্তৰ দিলে: “আমাৰ বাবে যমুনাত স্নান আছে—যমুনাৰ জলৰ সঙ্গমস্থলত।”