Adhyaya 170: The Birth of Gokarṇa and the Fruits of Śiva Worship (including the Śukodara Parrot Episode and Hospitality Ethics)
Gokarṇotpattiḥ, Śivārcanaphalaṃ ca (Śukodara-śukopākhyāna-sahitam)
Ethical-Discourse / Tīrtha-Māhātmya / Ritual-Practice
વરાહ પૃથ્વીને મથુરાની એક પ્રાચીન કથા કહે છે—વૈશ્ય વસુકર્ણની પત્ની સુશીલા સંતાનહીનતાથી વ્યથિત થઈ સરસ્વતી-સંગમે અન્ય માતાઓને જોઈ શોક કરે છે. કરુણામય ઋષિ તેને પ્રસિદ્ધ ગોકર્ણ-તીર્થમાં ગોકર્ણેશ્વર શિવની સ્નાન, દીપ, નૈવેદ્ય, સ્તુતિ અને જપ સહિત નિયમબદ્ધ પૂજા કરવાની આજ્ઞા આપે છે. દીર્ઘ સાધનાથી દંપતીને પુત્ર પ્રાપ્ત થાય છે; તેનું નામ ગોકર્ણ રાખી સંસ્કારો અને દાનધર્મ કરવામાં આવે છે. યુવાન ગોકર્ણ કૂવા, તળાવો, ધર્મશાળાઓ બાંધે છે અને પંચાયતન મંદિર-ઉદ્યાન સ્થાપી લોકહિતને ધર્મસેવા માને છે. પછી વેપારયાત્રામાં તેને બોલતો તોતો શુકોદર મળે છે; તે અતિથિ-ધર્મ, શાપની ઉત્પત્તિની કથા, સરસ્વતી–યમુના સંગમનું તીર્થફળ અને ગોકર્ણેશ્વર દર્શનની તારક મહિમા સમજાવે છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 170
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ मथुरायां पुरा वृत्तं गोकर्णस्य महात्मनः ॥ वसुकर्णः पिता तस्य वैश्यो धनसमृद्धिमान्
શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે વસુંધરા, હવે ફરી એક બીજો પ્રસંગ કહું છું; તું સાંભળ. મથુરામાં પ્રાચીન કાળે મહાત્મા ગોકર્ણનો એક વર્તાંત બન્યો હતો. તેના પિતા વસુકર્ણ નામના વૈશ્ય હતા, ધનસંપત્તિમાં સમૃદ્ધ.
Verse 2
तस्य भार्या सुशीला तु नाम्ना गुणसमन्विता ॥ भर्त्तुः प्रियकरी साध्वी न प्रसूता वयोऽधिका
તેની પત્ની સુશીલા નામની, ગુણોથી સમન્વિત હતી—પતિને પ્રિય કરનારી અને સાધ્વી; પરંતુ તે સંતાનવતી ન હતી અને વયે પણ આગળ વધી ગઈ હતી.
Verse 3
विललाप च सुश्रोणि चैकान्ते दीनमानसा ॥ सरस्वतीसङ्गमेऽथ स्त्रियो दृष्ट्वा प्रजावतिः
સુન્દર નિતંબવાળી તે સ્ત્રી એકાંતમાં દીનમનથી વિલાપ કરવા લાગી. પછી સરસ્વતીના સંગમે સંતાનવતી સ્ત્રીઓને જોઈને,
Verse 4
वृक्षमूले तु तत्रैव मुनिरेकोऽपि समास्थितः ॥ तस्याः विलपितं श्रुत्वा शनैः सकरुणं हृदि
ત્યાં જ એક વૃક્ષના મૂળ પાસે એક મુનિ બેઠેલા હતા. તેણીનું વિલાપ સાંભળી તેમના હૃદયમાં ધીમે ધીમે કરુણા ઊભરી આવી.
Verse 5
इति तस्य वचः श्रुत्वा सा स्त्री ऋषिमथाब्रवीत् ॥ सापत्यास्तु स्त्रियो दृष्ट्वा क्रीडन्त्यो बालकैः सह
તેના વચન સાંભળી તે સ્ત્રી પછી ઋષિને બોલી. સંતાનવતી સ્ત્રીઓને તેમના બાળકો સાથે રમતાં જોઈને,
Verse 6
मम तन्नास्ति हि मुने दुर्भगायाः प्रजासुखम् ॥ उवाच मुनिशार्दूलस्तां स्त्रियं पुत्रगर्द्धिनीम्
હે મુને, દુર્ભાગ્યવતી મને સંતાનસુખ નથી. ત્યારે મુનિશાર્દૂલે પુત્રલાલસાવાળી તે સ્ત્રીને કહ્યું.
Verse 7
देवतायाः प्रसादेन तव पुत्रो भविष्यति ॥ शिवस्यायतनं पुण्यं गोकर्णेति च विश्रुतम्
દેવતાના પ્રસાદથી તને પુત્ર થશે. શિવનું એક પુણ્યાલય ‘ગોકર્ણ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 8
जातहार्दः प्रियं चेष्टं शनैः स्त्रियमथाब्रवीत् ॥ का त्वं कस्यासि सुभगे किमर्थं रोदिषि स्वयम्
હૃદયમાં સ્નેહ ઉદ્ભવી, પ્રેમપૂર્વક તેણે ધીમેથી તે સ્ત્રીને કહ્યું—“સુભગે, તું કોણ? કોની છે? એકલી કેમ રડે છે?”
Verse 9
तमाराध्य देवेशं पत्या सह यशस्विनी ॥ स्नानदीपोपहारेण स्तोत्रैर्नानाविधैर्जपैः ॥
તે યશસ્વિની સ્ત્રીએ પતિ સાથે દેવેશનું આરાધન કર્યું—સ્નાનવિધિ, દીપ અને ઉપહાર અર્પણ કરીને, તેમજ નાનાવિધ સ્તોત્રો અને જપોથી.
Verse 10
स तद्वचनमाकर्ण्य प्रीतियुक्तं सुसंयुतम् ॥ जगादोच्चैः प्रियां देवि भद्रं जातो मनोरथः ॥
સુગઠિત અને સદભાવથી ભરેલા તે વચન સાંભળી તેણે પોતાની પ્રિયાને ઊંચે સ્વરે કહ્યું— “દેવી, કલ્યાણ થાઓ; મારો મનોરથ સિદ્ધ થયો।”
Verse 11
ममाप्येतन्मतं देवि यदुक्तमृषिणा ततः ॥ इति प्रियां समाभाष्य प्रियया च तथाऽकरोत् ॥
“દેવી, ઋષિએ જે કહ્યું છે તે જ મારું પણ મત છે.” એમ પ્રિયાને કહી, પ્રિયાસહિત તેમ જ આચરણ કર્યું।
Verse 12
सरस्वत्याः संगमे तौ स्नात्वा गोकर्णमर्चतुः ॥ पुष्पदीपोपहारं तु चक्राते तौ दिने दिने ॥
સરಸ್ವતીના સંગમે સ્નાન કરીને તે બંનેએ ગોકર્ણમાં પૂજન કર્યું; અને રોજેરોજ પુષ્પ તથા દીપના ઉપહાર અર્પણ કરતા રહ્યા।
Verse 13
एवं तयोर् दशाब्दानि गतानि सुतहेतवे ॥ ततः प्रसन्नो भगवान् उमापति रुवाच ह ॥
આ રીતે પુત્રહેતુ માટે તેમના દસ વર્ષ વીતી ગયા; ત્યાર પછી પ્રસન્ન થયેલા ભગવાન ઉમાપતિએ કહ્યું।
Verse 14
भविष्यति युवां पुत्रो रूपवान् गुणसंयुतः ॥ सस्यसन्ततिवद्दृश्यः सन्तानो यस्य वै बहु ॥
“તમને બંનેને એક પુત્ર થશે—રૂપવાન અને ગુણસંપન્ન; અને તેની સંતાનપરંપરા પાકની સતત કતારો જેવી બહુ થશે।”
Verse 15
देवतानां प्रसादेन तदुक्तस्य भविष्यति ॥ इत्युक्तौ तौ तु देवेन स्नानं कृत्वा सरस्वतीम् ॥
દેવતાઓના પ્રસાદથી જે કહ્યું છે તે નિશ્ચયે થશે. દેવએ એમ કહ્યા પછી તે બંનેએ સરસ્વતીમાં સ્નાન કર્યું.
Verse 16
प्रभाते देवदेवाय ददौ द्रव्यमनन्तकम् ॥ ब्राह्मणेभ्यो ददौ भोज्यं वस्त्राय बहुदक्षिणम् ॥
પ્રભાતે તેણે દેવોના દેવને અપરિમિત દ્રવ્ય અર્પણ કર્યું; અને બ્રાહ્મણોને ભોજન, વસ્ત્ર તથા બહુ દક્ષિણા આપી.
Verse 17
ततस्तस्यां सुशीलायां गर्भाधानमविन्दत ॥ ततः प्रववृधे गर्भः शुक्लपक्षे यथा शशी ॥ सुषुवे दशमे मासि पुत्रं बालं शशिप्रभम् ॥
પછી તે સુશીલા સ્ત્રીમાં ગર્ભાધાન થયું. ત્યારબાદ શુક્લપક્ષમાં ચંદ્ર જેમ વધે તેમ ગર્ભ વધ્યો; અને દસમો માસે તેણે ચંદ્રપ્રભા સમ તેજસ્વી પુત્રને જન્મ આપ્યો.
Verse 18
गोसहस्रं तदा दत्त्वा ससुवर्णं सवस्त्रकम् ॥ बहुशः सर्ववर्णेभ्यः पुत्रजन्ममहोत्सवे ॥
પુત્રજન્મના મહોત્સવે તેણે ત્યારે સોનું અને વસ્ત્ર સહિત એક હજાર ગાયો દાનમાં આપી; અને સર્વ વર્ણના લોકોને વારંવાર દાન વિતરણ કર્યું.
Verse 19
एवमन्नप्राशनं च चूडोपनयनं तथा ॥ अतःपरं च गोदानं वैवाहिकमनुत्तमम् ॥
આ રીતે અન્નપ્રાશન, ચૂડાકર્મ અને ઉપનયન કરવામાં આવ્યા; ત્યારબાદ ગોદાન અને અનુત્તમ વૈવાહિક સંસ્કાર સંપન્ન થયો.
Verse 20
दानं तु ददतस्तस्य देवतां पूजयिष्यतः ॥ कृतानि बहुमुख्यानि मङ्गलानि यथाविधि ॥
દાન આપતા અને દેવતાનું પૂજન કરવાનો સંકલ્પ ધરાવતા તેના માટે વિધિ મુજબ અનેક મુખ્ય મંગલકર્મો કરવામાં આવ્યા।
Verse 21
ततः प्रविष्टे तारुण्ये त्वप्रजं वीक्ष्य पुत्रकम् ॥ पुनर्विवाहयामास भार्याणां च चतुष्टयम् ॥
પછી યુવાનાવસ્થામાં પ્રવેશ્યા પછી, પોતાના પુત્રને નિઃસંતાન જોઈ તેણે ફરીથી (તેના માટે) ચાર પત્નીઓનું લગ્ન આયોજન કર્યું।
Verse 22
वयोरूपगुणोपेतास्तस्य भार्याः सुलोचनाः ॥ अप्रजा एव ताः सर्वा नाभवत्पुत्रिणी क्वचित् ॥
તેની સુલોચના પત્નીઓ વય, રૂપ અને ગુણોથી યુક્ત હતી; છતાં તેઓ બધી નિઃસંતાન જ રહી, કોઈ પણ ક્યારેય સંતાનવતી બની નહીં।
Verse 23
प्रपामालाश्च नित्यन्नं भोजनं वर्त्तनानि च ॥ अनित्यतां ततो मत्वा चञ्चला स्थिरजीवितम् ॥
તેણે જાહેર પાણી-સ્થળો માટે માળાઓ, નિત્ય અન્ન, ભોજન અને જરૂરી સામગ્રી આપી; પછી અનિત્યતા સમજી (જાણ્યું કે) જીવન ચંચળ છે, સ્થિર નથી।
Verse 24
विनियोगः कृतस्तेन सर्वदा सर्वकर्मसु ॥ गोकर्णस्य समीपे तु पश्चिमे चक्रपाणिनः ॥
તેણે હંમેશાં સર્વ કાર્યોમાં (સાધનો અને પ્રયત્નોનો) વિનિયોગ કર્યો—ગોકર્ણની નજીક તથા ચક્રપાણિના પશ્ચિમમાં।
Verse 25
प्रासादं कारयामास पञ्चायतनकं हरेः ॥ आरामस्तत्र विस्तीर्णः पुष्पजात्यस्तथैव च ॥
તેણે હરિનું પંચાયતન-વિધાનવાળું મંદિર-પ્રાસાદ બનાવડાવ્યું; અને ત્યાં વિવિધ પુષ્પજાતિઓથી શોભિત વિશાળ બગીચો પણ સ્થાપ્યો।
Verse 26
तेनैव धर्म आरब्धः प्रजार्थो देवसेवनम् ॥ वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च ॥
પ્રજાના હિત માટે તેણે દેવસેવા-રૂપ ધર્મ આરંભ્યો—વાપી (બાવડી), કૂવા, તળાવો તથા દેવતાઓનાં મંદિરો પણ બનાવડાવ્યાં।
Verse 27
आम्रजम्बीरनारङ्गं बीजपूरः सदाडिमः ॥ प्राकारं कारयामास परिखामण्डलीयकम् ॥
તેણે આંબા, જંબીર (લીંબુ), નારંગ (સંતરો), બીજપૂર અને દાડિમ (દાડમ) વગેરે વાવ્યાં; તેમજ ચારે બાજુ પરિખા સાથે પ્રાકાર (ઘેર-દિવાલ) પણ બનાવડાવ્યો।
Verse 28
स्नानं पूजादिकं तद्वन्मार्जनं दीपकर्म च ॥ कुर्वन्ति देवतागारे ताः सर्वाः शुभलोचनाः ॥
સ્નાન, પૂજા વગેરે, તેમજ માર্জન (સફાઈ) અને દીપકાર્ય—આ બધું શુભનેત્રા સ્ત્રીઓ દેવાલયમાં કરતી હતી।
Verse 29
पतिव्रता महाभागाश्चतुरो भगिनीर्यथा ॥ नित्यकालं पतेर्वाक्ये स्थिताः कुर्वन्त्यहर्निशम्
તે મહાભાગ્યશાળી પતિવ્રતા સ્ત્રીઓ ચાર બહેનો જેવી હતી; પતિના વચનમાં સદા સ્થિર રહી દિવસ-રાત કાર્ય કરતી હતી।
Verse 30
मालाकारस्तथा नित्यं विटपांश्च प्रसिंचति ॥ पालयामास विधिवद्विधिदृष्टेन कर्मणा
માળાકાર પણ નિત્ય શાખાઓને સિંચતો રહ્યો અને શાસ્ત્રવિધિ મુજબ નિર્ધારિત નિયમથી કરેલા કર્મ દ્વારા તેમનું યથાવિધિ પાલન કરતો રહ્યો।
Verse 31
जाताः सुपुष्पवन्तश्च द्रुमाः फलसमन्विताः ॥ नित्यकालं त्वरयन्तः फलानां सुमहोत्सवम्
વૃક્ષો અત્યંત પુષ્પવંત અને ફળસમન્વિત બન્યા, જાણે તેઓ સદાકાળ ફળધારણાના મહોત્સવને ત્વરિત કરતા હોય।
Verse 32
दीयते भुज्यते सर्वैर्यथा शक्रस्तथा सदा ॥ एवं तु वसतस्तस्य मथुरायां स्थितस्य च
તે સર્વને આપવામાં આવતું અને સર્વે દ્વારા ભોગવાતું—સદા, જેમ શક્ર (ઇન્દ્ર)ના પ્રસંગે. આ રીતે તે મથુરામાં સ્થિર રહી વસતો હતો।
Verse 33
धनस्य संक्षयो जातः प्रत्यहं ददतः सतः ॥ शेषमात्रे धने तस्य चिन्ताभून्महती तदा
પ્રતિદિન દાન આપતા રહેતાં તેના ધનનો ક્ષય થયો; અને જ્યારે માત્ર થોડું ધન શેષ રહ્યું, ત્યારે તેને મહાન ચિંતા થઈ।
Verse 34
मातापित्रोः कुटुम्बस्य भरणीयस्य भोजनम् ॥ कथं ब्रूहि करिष्यामि महाकष्टं तु सोऽब्रवीत्
‘માતા-પિતા અને પોષવા યોગ્ય કુટુંબ માટે ભોજન—કહો, હું આ કેવી રીતે કરીશ?’ એમ તે મહા કષ્ટમાં બોલ્યો।
Verse 35
इति निश्चित्य मनसा वणिग्भावं हृदि स्थिरम् ॥ कृत्वा सार्थमुपामन्त्र्य निर्गतः पूर्वमण्डलम्
આ રીતે મનમાં નિશ્ચય કરીને અને હૃદયમાં વેપારી બનવાનો દૃઢ સંકલ્પ સ્થિર કરીને, તેણે સાર્થ (કારવાં) તૈયાર કર્યો; સૌને વિદાય આપી પૂર્વ પ્રદેશ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 36
तत्र क्रीत्वा सुपण्यानि उत्तरापथगानि च ॥ यातायातं ततः कृत्वा लाभालाभविचक्षणः
ત્યાં તેણે ઉત્તમ વેપારયોગ્ય માલ અને ઉત્તરાપથ (ઉત્તરી વેપારમાર્ગ) સંબંધિત વસ્તુઓ પણ ખરીદી; પછી આવનજાવન કરીને વેપાર ચલાવ્યો અને નફા-નુકસાનનું વિવેકપૂર્વક મૂલ્યાંકન કરતો રહ્યો.
Verse 37
मणिरत्नं ह्यश्वरत्नं पट्टरत्नं समर्थकम् ॥ गृहीत्वा तु समागच्छन्मथुरायां गृहं प्रति
મણિરત્ન, ઉત્તમ અશ્વરત્ન અને સમર્થ પટ્ટરત્ન (મૂલ્યવાન વસ્ત્ર) લઈને તે મથુરામાં પોતાના ઘર તરફ પરત આવ્યો.
Verse 38
एकदा सार्थसम्भारो विश्रान्तुमुपचक्रमे ॥ सानौ पर्वतसामीप्ये प्रभूतयवसोदके
એક વખત કારવાંનો સામાન વિશ્રામ કરવા લાગ્યો—પર્વતની નજીક ઢાળ પર, જ્યાં પૂરતું ચારો અને પાણી હતું.
Verse 39
नद्यास्तीरे सुप्रदेशे आवासांश्च प्रचक्रिरे ॥ निवेश्य भाण्डं तत्रैव अश्वानां यवसादिकम् ॥
નદીના કિનારે એક ઉત્તમ પ્રદેશમાં તેમણે નિવાસસ્થાન ગોઠવ્યાં; અને ત્યાં જ સામાન મૂકી, ઘોડાઓ માટે ચારો વગેરેની વ્યવસ્થাও કરી.
Verse 40
समादिश्येतिकृत्यं च भृत्यैः कतिपयैर्वृतः ॥ समारुरोह तं शैलं बहुकन्दरशोभितम् ॥
આવશ્યક કાર્યો અંગે સેવકોને આદેશ આપી, થોડા સેવકો સાથે તે અનેક ગુફાઓથી શોભિત તે પર્વત પર ચઢ્યો।
Verse 41
क्रीडार्थं विहरंस्तत्र सोऽपश्यत् स्थानमुत्तमम् ॥ प्रसन्नसलिलोपेतं नारङ्गैस्तु विभूषितम् ॥
રમણ માટે ત્યાં વિહાર કરતાં તેણે એક ઉત્તમ સ્થાન જોયું—પ્રસન્ન, નિર્મળ જળથી યુક્ત અને નારંગી વૃક્ષોથી શોભિત।
Verse 42
फलवन्तश्च वृक्षाश्च पुष्पाणि सुरभीणि च ॥ पाषाणसन्धौ तत्रस्थैर्मालाकारैस्तु रोपितम् ॥
ત્યાં ફળવંતાં વૃક્ષો અને સુગંધિત પુષ્પો હતા; અને પથ્થરોની ચીરોમાં ત્યાં વસતા માલાકારોએ તેને રોપ્યાં હતાં।
Verse 43
तत्रारुह्य दरीद्वारं यावद्दृष्टिर्निपात्यते ॥ तावदभ्यागतादीनि स्वागतादि शृणोति च ॥
ત્યાં ચઢીને તે ખીણના દ્વાર સુધી પહોંચ્યો; જેટલું તેની નજર પડે તેટલું ‘અતિથિ આવ્યો’ અને ‘સ્વાગત’ વગેરે શબ્દો તે સાંભળતો રહ્યો।
Verse 44
श्रुत्वापि शब्दप्रभवं किमेतदिति निश्चयम् ॥ करिष्यंस्तत्र चैकान्ते दृष्टः पञ्जरगः शुकः ॥
શબ્દનું કારણ સાંભળ્યા છતાં તેણે નક્કી કર્યું—‘આ શું છે?’; અને ત્યાં એકાંતમાં તપાસ કરતાં તેણે પાંજરામાં રાખેલો એક શુક (પોપટ) જોયો।
Verse 45
तेनोक्तं भो इहागच्छ आतिथ्यं करवाणि ते ॥ पाद्यं गृहाण भोः पान्थ आसनं ते इदं शुभम् ॥
પોપટે કહ્યું—“મહાશય, અહીં આવો; હું તમારું આતિથ્ય કરીશ. હે પંથિક, પાદ્ય (પગ ધોવા માટેનું જળ) ગ્રહણ કરો અને આ શુભ આસન તમારું છે.”
Verse 46
आगत्य पितरौ मह्यं विशेषं तौ करिष्यतः ॥ अतिथेरागतस्येह पूजाया विमुखो भवेत् ॥
“અહીં આવેલા અતિથિનું હું સ્વાગત કરીને પૂજન કરું તો મારા બે પિતૃઓ આવીને મને વિશેષ ફળ આપશે; પરંતુ અહીં આવેલા અતિથિના પૂજનથી જે વિમુખ થાય, તે દોષી બને.”
Verse 47
गृहस्थस्तस्य पितरो वसन्ति नरके ध्रुवम् ॥ पूजिते पूजिताः स्वर्गे मोदन्ते कालमक्षयम् ॥
“જે ગૃહસ્થ અતિથિનું પૂજન કરતો નથી, તેના પિતૃઓ નિશ્ચિતપણે નરકમાં વસે છે; પરંતુ અતિથિ પૂજિત થાય તો તેઓ સ્વર્ગમાં પૂજિત બની અક્ષય કાળ આનંદ કરે છે.”
Verse 48
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रव्रजते यदि ॥ आत्मनो दुष्कृतं तस्मै दत्त्वा तत्सुकृतं हरेत् ॥
“જો કોઈના ઘરેથી અતિથિ આશા ભંગ થઈને નીકળી જાય, તો તે ગૃહસ્થ પોતાનું પાપ તેને આપી, અતિથિનું પુણ્ય હરી લે છે.”
Verse 49
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूज्यो वै गृहमेधिना ।। काले प्राप्तस्त्वकाले वा यथा विष्णुस्तथैव सः
અતએવ ગૃહસ્થે સર્વ પ્રયત્નથી અતિથિનું પૂજન કરવું—તે સમયસર આવે કે અસમે; કારણ કે તે વિષ્ણુ સમાન જ માન્ય છે.
Verse 50
एवंविधाः शुभा वाचो वैश्यो धर्मोपदेशकात् ।। श्रुत्वा शुकात्स सर्वस्मै गोकर्णो मुदितोऽब्रवीत्
ધર્મોપદેશક શુક પાસેથી આવી શુભ વાણી સાંભળી વૈશ્ય ગોકર્ણ આનંદિત થઈ ત્યાં ઉપસ્થિત સર્વને બોલ્યો।
Verse 51
ऋषिः कस्त्वं पुराणज्ञः किं वा देवोऽथ गुह्यकः ।। तव प्रसन्नरूपस्य यस्येयं वागमानुषी
તું કોણ છે—ઋષિ, પુરાણજ્ઞ, દેવ કે ગુહ્યક? તારો રૂપ પ્રસન્ન છે અને તારી આ વાણી માનવીય કરતાં પરે લાગે છે.
Verse 52
कस्त्वं कथय मे सत्यं उत्साहश्चातिथिप्रियः ।। धन्यः स मानुषो यस्य नित्यं सन्निहितो भवान्
તું કોણ છે? મને સત્ય કહો. તું ઉત્સાહી છે અને અતિથિસત્કારને પ્રિય માને છે. ધન્ય છે તે મનુષ્ય જેના પાસે તું સદા હાજર રહે છે.
Verse 53
इत्युक्तः स शुकः सर्वं शशंसात्मपुराकृतम् ।। शृणु रौद्रं यथा पूर्वे मया कृतमबुद्धिना
આવું કહેતાં શુકે પોતાના પૂર્વકૃત સર્વ વર્ણવ્યું—“સાંભળો, અવિવેકથી મેં પહેલાં જે કઠોર કર્મ કર્યું હતું તે.”
Verse 54
शुकस्य विप्रियं यादृङ् महर्षेस्तु तपस्यतः ।। सुमेरोरुत्तरे पार्श्वे महर्षिगणसेविते
તપસ્યામાં લીન મહર્ષિ પ્રત્યે શુકે જે અપ્રિય વર્તન કર્યું—સુમેરુ પર્વતના ઉત્તર પાર्श્વે, જ્યાં મહર્ષિગણ સેવિત રહે છે—
Verse 55
ऋषयस्तत्र चाजग्मुरसितो देवलस्तदा ।। मार्कण्डेयो भरद्वाजो यवक्रीतस्ततो भृगुः
ત્યારે ત્યાં ઋષિઓ આવ્યા—અસિત, તે સમયે દેવલ; તેમજ માર્કંડેય, ભરદ્વાજ, યવક્રીત અને પછી ભૃગુ।
Verse 56
अङ्गिरास्तैत्तिरी रैभ्यः काण्वो मेधातिथिः कृतः ।। तन्तुः सुतन्तुरादित्यो वसुमानेकतो द्वितः
અંગિરસ, તૈત્તિરી, રૈભ્ય, કાણ્વ, મેધાતિથિ, કૃત; તંતુ, સુતંતુ, આદિત્ય, વસુમાન, એકત અને દ્વિત।
Verse 57
वामदेवश्चाश्वशिरास्त्रिशीर्षो गौतमोदरः ।। अन्ये च सिद्धा देवाश्च पन्नगा गुह्यकास्तथा
વામદેવ, અશ્વશિરા, ત્રિશીર્ષ, ગૌતમોદર; તેમજ અન્ય પણ—સિદ્ધો, દેવો, પન્નગો (નાગજાતિ) અને ગુહ્યકો।
Verse 58
शुकं सम्मुखयामासुः पप्रच्छुर्द्धर्मसंहिताम् ।। अहं तु वामदेवस्य शिष्यो नाम्ना शुकोदरः
તેઓએ શુકને સામે બોલાવ્યો અને ધર્મસંહિતા વિષે પૂછ્યું. (તે બોલ્યો) “હું વામદેવનો શિષ્ય છું; મારું નામ શુકોદર છે.”
Verse 59
भ्रष्टः श्रद्धान्वितो बाल्यात्सुनीत्यामग्रतश्चरन् ॥ ऊहापोहकरं प्रश्नं वारंवारं च पृष्टवान् ॥
હું ભ્રષ્ટ થયો હોવા છતાં, બાળપણથી શ્રદ્ધાસહિત રહી અને સુનીતિમાં આગળ વધતા, મેં વારંવાર એવો પ્રશ્ન પૂછ્યો જે વાદ-પ્રતિવાદ ઊભો કરતો હતો।
Verse 60
अन्यायवादिनं मां च गुरुर्नित्यं निषेधति ॥ गुरूणामग्रतो वाक्यं कथायां वदतां सह ॥
અનુચિત વાદવિવાદમાં પ્રવૃત્ત મને ગુરુ સદૈવ રોકતા—ગુરુજનો કથા-ચર્ચામાં હોય ત્યારે તેમના સમક્ષ વાણી ન બોલવી એમ ઉપદેશ આપતા.
Verse 61
पूर्वपक्षाश्च सिद्धान्ताः परस्परजिगीषवः ॥ अन्तरे चान्तराक्षेपं पुनर्नैवमवोचथाः ॥
પૂર્વપક્ષ અને સિદ્ધાંત—બંને પરસ્પર જીતવાની ઇચ્છાથી—વચ્ચે-વચ્ચે આંતરક્ષેપરૂપ આક્ષેપો નાખતા રહ્યા; તેથી વારંવાર ક્રમબદ્ધ રીતે બોલ્યા નહીં.
Verse 62
एवं निषेधितश्चाहं गुरुणा मुनिसत्तमैः ॥ न कृतं यन्मया वाक्यं तेनाहं शपितस्तदा ॥
આ રીતે મુનિશ્રેષ્ઠ ગુરુએ રોક્યા છતાં મેં તેમનું વચન માન્યું નહીં; તેથી તે સમયે મને શાપ લાગ્યો.
Verse 63
शुकेन कोपाच्छापो मे दत्तोऽयं जल्पको बटुः ॥ यथानामा त्वयं पक्षी शुको भवति नान्यथा ॥
ક્રોધમાં શુકે મને આ શાપ આપ્યો—“અરે વાચાળ બટુક! તારો નામ શુક છે, તેથી તું પક્ષી શુક, એટલે કે તોતો બનશે; અન્યથા નહીં.”
Verse 64
मुनयस्तं महात्मानं शुकं तत्त्वार्थवित्तमम् ॥ नान्यथा नान्यथा चोक्तं कदाचित्त्संभविष्यति ॥
મુનિઓએ તે મહાત્મા, તત્ત્વાર્થવિદ શુક વિષે કહ્યું—“આ અન્યથા નહીં થાય; જે કહ્યું છે તે ક્યારેય અન્યથા નહીં બને.”
Verse 65
आगामिकाले दास्यामि वरमस्मै शुकाय भो ॥ युष्माकमुपरोधेन यथारूपो विहङ्गमः ॥
આગામી કાળે હું આ શુકને વર આપિશ; તમારા આગ્રહથી તે તેવી જ રૂપવાળો પક્ષી બનશે.
Verse 66
अयं भविष्यति सदा सद्भावहितभावनः ॥ पुराणतत्त्ववेत्ता च सर्वशास्त्रार्थपारगः ॥
તે સદા સજ્જનોના હિતને અનુકૂળ ભાવનાઓ પોષશે; પુરાણતત્ત્વનો જાણકાર અને સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થમાં પારંગત થશે.
Verse 67
मथुरायां मृतः पश्चाद्ब्रह्मलोकं गमिष्यति ॥ एवं शापं वरं गृहीत्वा तस्माद्दीनो ह्यहं द्रुतम् ॥
મથુરામાં મરણ પામ્યા પછી તે બ્રહ્મલોકમાં જશે. આમ શાપ અને વર બંને સ્વીકારીને હું તરત જ નિરાશ થયો.
Verse 68
मथुरामथुरोच्चारं कुर्वन्नित्यमतन्द्रितः ॥ नित्योद्विग्नश्च मे गात्रे हिमाद्रौ तु गुहां वसन् ॥
હું અવિરત, અશ્રાંત રીતે ‘મથુરા, મથુરા’ ઉચ્ચાર કરતો રહ્યો; છતાં હિમાલયની ગુફામાં વસતાં મારું શરીર સદા વ્યાકુળ રહ્યું.
Verse 69
प्राप्तोऽहं शबरेणैव येनाहं पञ्जरे धृतः ॥ शबरस्तु सभार्यो वै क्रीडते स मया सह ॥
હું એ જ શબરના હાથમાં પડ્યો, જેણે મને પાંજરામાં કેદ રાખ્યો. તે શબર પોતાની પત્ની સાથે ત્યાં મારી સાથે રમે છે.
Verse 70
मुनेः प्रसादान्मे ज्ञानं न जहाति कदाचन ॥ भुज्यते ह्यवशेनैव कृतं येन यथा च यत् ॥
મુનિના પ્રસાદથી મારું જ્ઞાન ક્યારેય મને છોડતું નથી. જેમણે જેમ અને જે કંઈ કર્યું છે, તેનું ફળ અશક્ત રીતે પણ નિશ્ચયે ભોગવવું પડે છે.
Verse 71
स्वस्थो भव महाभाग मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ इत्युक्तः स तु गोकर्णस्तदा तेन शुकेन च ॥
“હે મહાભાગ, નિશ્ચિંત રહો; શોકમાં મન ન લગાવો.” એમ કહી તે સમયે શુકે ગોકર્ણને કહ્યું.
Verse 72
तस्य तद्वचनं हृद्यं शुकमोक्षप्रदायकम् ॥ या सा मुक्तिप्रदा रम्या मधुरा पापनाशिनी ॥
તેના તે વચનો હૃદયને પ્રિય હતા અને શુકને મોક્ષ આપનારા હતા—તે વચનો મુક્તિપ્રદ, રમ્ય, મધુર અને પાપનાશક હતા.
Verse 73
मथुरावासिनं श्रुत्वा गोकर्णं स शुकस्तदा ॥ पुत्रं संस्थाप्य चात्मानं गोकर्णस्य यथेप्सितम् ॥
ગોકર્ણ મથુરાવાસી છે એમ સાંભળીને, તે સમયે શુકે—પોતાના પુત્રને અને પોતાને યોગ્ય રીતે સ્થિર કરીને—ગોકર્ણની ઇચ્છા મુજબ કર્યું.
Verse 74
एवं च वदतस्तस्य शबरी शयनोत्थिता ॥ दर्पान्निर्गत्य तु बहिर्ददर्शासनसंस्थितम् ॥
તે આમ બોલતો હતો ત્યારે શબરી શય્યા પરથી ઊઠી; પછી અંદરથી બહાર આવીને, બહાર આસન પર બેઠેલા (અતિથિ)ને જોયો.
Verse 75
भृत्यैः परिवृतं चारुदर्शनीयस्वरूपकम् ॥ निरीक्ष्य बहुशस्तत्र शुको वचनमब्रवीत् ॥
સેવકો દ્વારા પરિઘેરાયેલ અને અતિ મનોહર, દર્શનીય સ્વરૂપ ધરાવનારને ત્યાં વારંવાર નિહાળી શુકે આ વચન કહ્યું।
Verse 76
प्रियातिथिं च संप्राप्तं मातः पूज्यतमं शुचिम् ॥ कुरु पूजां यथार्हं च गोकर्णस्य वरातिथेः ॥
માતા, પ્રિય અતિથિ આવ્યા છે—અત્યંત પૂજ્ય અને શુચિ. ગોકર્ણ નામના શ્રેષ્ઠ અતિથિનું યથાર્થ પૂજન-સત્કાર કરો।
Verse 77
शुकस्य वचनाद्यावत्पूजार्थमुपकल्पितम् ॥ न ददाति ततस्तत्र वनाच्छबर आगतः ॥
શુકના વચનથી પૂજા-સત્કાર માટે તૈયારી થઈ હોવા છતાં તેણે તે આપ્યું નહીં. ત્યારે જ તે ક્ષણે વનમાંથી શબર ત્યાં આવી પહોંચ્યો।
Verse 78
तस्याग्रे तु पुनस्तेन शुकेनातिथिपूजनम् ॥ शंसितं स तथेत्युक्त्वा कृत्वा पूजां प्रणम्य च ॥
તેના સમક્ષ ફરી શુકે અતિથિ-પૂજનનું વિધાન જણાવ્યું. તેણે ‘તથાસ્તુ’ કહી પૂજન કર્યું અને પ્રણામ પણ કર્યો।
Verse 79
फलानि मांसयुक्तानि मधुनि सुरभीणि च॥ सम्पाद्य संविदं कृत्वा वद किंकरवाणि ते॥
માંસયુક્ત ફળો અને સુગંધિત મધુ એકત્ર કરીને, અને સંવિધિ (સમજૂતી) કરીને કહો—હું તમારી કઈ સેવા કરું?
Verse 80
इत्युक्तः शबरेणाथ गोकर्णो वाक्यमब्रवीत्॥ अन्यत्किंचिदथो देयं यदि किंचिद्ददासि च॥
શબરે એમ કહ્યે ગોકર્ણે વચન કહ્યું— “જો તું કંઈક દાન આપે છે, તો બીજું કંઈક પણ આપ.”
Verse 81
शुकोऽयं पञ्जरश्चैष पुत्रार्थं मे प्रदीयताम्॥ मथुरायां गमिष्यामि कृतार्थः पितुरन्तिके॥
“આ પોપટ અને આ પાંજરું—પુત્રપ્રાપ્તિ માટે મને આપી દેવામાં આવે. હું મથુરા જઈશ અને કૃતાર્થ થઈ પિતાની સમીપ જઈશ.”
Verse 82
सरस्वत्याः फले चैव दत्ते दास्यामि ते शुकम्॥ शबरेणैवमुक्तस्तु गोकर्णः प्रत्यभाषत॥
“જો સરસ્વતીનું ‘ફળ’ પ્રાપ્ત થાય, તો હું તને આ પોપટ આપી દઈશ.” શબરે એમ કહ્યે ગોકર્ણે જવાબ આપ્યો.
Verse 83
सरस्वत्याः सङ्गमे च यत्फलं लभते नरः॥ स्नानेन किं फलं तस्य यदि जानासि तद्वद॥
“સરಸ್ವતીના સંગમે મનુષ્યને કયું ફળ મળે છે? ત્યાં સ્નાન કરવાથી શું ફળ થાય? જો જાણતો હોય તો કહો.”
Verse 84
शबर उवाच॥ शुकेनानेन मे सर्वं मथुरायाश्च यत्फलम्॥
શબરે કહ્યું— “આ પોપટ દ્વારા મને સર્વં, તેમજ મથુરાનું જે ફળ છે તે પણ (મળે છે).”
Verse 85
यत्फलं सङ्गमस्योक्तं शृणुयाद्द्वादशीव्रतम्॥ वियोनिस्थो राक्षसो वा तिर्यग्योनिं गतस्य वा॥
સંગમનું જે ફળ કહેલું છે તે સાંભળો; દ્વાદશી-વ્રતનું માત્ર શ્રવણ કરનારને પણ તે લાગુ પડે છે—વિકૃત યોનિમાં રહેલો રાક્ષસ હોય કે તિર્યક્ (પશુ) યોનિમાં ગયેલો હોય।
Verse 86
यमुद्दिश्य व्रतं कुर्यात्स गच्छेत्परमां गतिम्॥ सङ्गमस्य फलं तस्य दृष्ट्वा गोकर्णमीश्वरम्॥
જેણે ઉદ્દેશીને વ્રત કરવામાં આવે, તે પરમ ગતિને પામે છે. આ જ સંગમનું ફળ છે—ઈશ્વર ગોકર્ણના દર્શનથી।
Verse 87
नासौ यमपुरं याति विष्णुलोकं च गच्छति॥ एवं मया श्रुतं तस्य सङ्गमस्य महाफलम्॥
તે યમપુરીમાં નથી જતો; પરંતુ વિષ્ણુલોકમાં જાય છે. આ રીતે મેં તે સંગમનું મહાફળ સાંભળ્યું છે।
Verse 88
इत्युक्ता सा च सुश्रोणी प्रणिपत्य प्रसाद्य तम्॥ भर्त्रे सा कथयामास यदुक्तं मुनिना प्रियम्॥
આ રીતે ઉપદેશ પામીને તે સુશ્રોણી સ્ત્રીએ પ્રણામ કરીને તેમને પ્રસન્ન કર્યા; પછી મુનિએ કહેલા પ્રિય વચનો તેણે પોતાના પતિને કહી સંભળાવ્યા।
Verse 89
जातकर्म तथा चैव नामकर्म चकार च ॥ गोकार्णं नाम तस्यैव पिता चक्रे निरूप्य च
તેણે જાતકર્મ તથા નામકર્મ પણ કર્યા; અને પિતાએ વિચારપૂર્વક તેનું નામ ‘ગોકર્ણ’ નક્કી કર્યું।
Verse 90
प्रावर्तनं च कूपेषु येन सिञ्चेत्प्रवाटिकाम् ॥ पुष्पाणि च विचिन्वन्ति सर्वास्ता वरयोषितः
કૂવામાંથી પાણી ખેંચવાનું એક યંત્ર છે, જેના દ્વારા નાની વાટિકાને સિંચન કરી શકાય; અને તે સર્વ ઉત્તમ સ્ત્રીઓ પુષ્પો વીણી લે છે।
Verse 91
क्रीत्वा क्रेयानि वस्तूनि लाभालाभं विचार्य च ॥ उत्तरापथदेशात्तु सार्थं सबहुविस्तरम्
વેપારયોગ્ય વસ્તુઓ ખરીદી અને લાભ-હાનિનો વિચાર કરીને, તેઓ ઉત્તરાપથ પ્રદેશમાંથી વિશાળ કારવાં સાથે આવ્યા।
Verse 92
फलानीमानि स्वादूनि मधुमांसोदकानि च ॥ यथेष्टं यावतीच्छा च तावद्गृह्णन्त्विमे नराः
આ મીઠાં ફળો છે, તેમજ મધ, માંસ અને પાણી પણ છે; જેટલી ઇચ્છા હોય—મનગમતું—એટલું આ પુરુષો લઈ લે।
Verse 93
तपश्चचार विपुलं शुको व्याससुतो महान् ॥ श्रोतुकामाः पुराणानि सेतिहासानि नैगमाः
વ્યાસના મહાન પુત્ર શુકે બહુ તપ કર્યું; અને પુરાણો, ઇતિહાસો તથા નૈગમ (શાસ્ત્રીય ઉપદેશ) સાંભળવા ઇચ્છુક લોકો ત્યાં હતા।
Verse 94
इत्युक्तमात्रे वचने तत्रैवाहं शुकोदरः ॥ शुकत्वं तत्क्षणात्प्राप्तः क्षमस्वेत्यूचु तेजसा
એવું કહેતાં જ ત્યાં જ હું—શુકોદર—ક્ષણમાં તોતાપણું પ્રાપ્ત થયો; અને તેમણે પોતાના તેજથી કહ્યું, “ક્ષમા કર।”
Verse 95
तस्यां वसाम्यहं भद्र वाणिज्यार्थमिहागतः ॥ पुनरिच्छामहे तत्र भाण्डं गृह्य यथासुखम्
ભદ્ર પુરુષ, હું ત્યાં જ વસું છું; વેપારના હેતુથી અહીં આવ્યો છું. અમે ફરી ત્યાં જવા ઇચ્છીએ છીએ, માલ લઈને, સુખપૂર્વક।
Verse 96
इत्युक्तमात्रे वचने शबरो वाक्यमब्रवीत् ॥ अस्माकं यमुनास्नानं सङ्गमे यमुनाम्भसः
એવું કહેતાં જ શબરે ઉત્તર આપ્યો— “અમારે યમુનામાં સ્નાન છે, યમુના-જળના સંગમસ્થાને।”
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds two linked ethical instructions: (1) disciplined worship and charitable conduct as socially stabilizing practices (saṃskāra, dāna, and sustained shrine service), and (2) atithi-dharma, where honoring guests is presented as a moral duty whose neglect is framed as transferring one’s merit away while accruing demerit. The narrative uses the parrot’s didactic speech to codify hospitality as an everyday ethic, while Gokarṇa’s construction of water and garden infrastructure models dharma as care for communal habitats.
The text specifies a long-duration observance of ten years (daśābdāni) of daily offerings (dinedine). It also uses lunar imagery to describe pregnancy growth “like the moon in the śukla-pakṣa” (waxing fortnight) and states birth in the tenth month (daśame māsi). A “dvādaśī-vrata” is referenced in connection with saṅgama-phala, indicating a tithi-based vow, though detailed calendrics are not expanded here.
Within the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame, terrestrial balance is indirectly advanced through dharmic public works: digging/maintaining wells (kūpa), ponds (taḍāga), stepwells/tanks (vāpī), building irrigation flow systems (prāvartana) for watering gardens, and cultivating orchards and groves. These actions present a model where religious merit is intertwined with sustaining water access, managed landscapes, and communal infrastructure—an early textual articulation of stewardship over inhabited ecologies.
The narrative references merchant (vaiśya) household culture (Vasukarṇa and Suśīlā) and later introduces a learned parrot identity, Śukodara, described as a disciple of Vāmadeva. A cluster of sages is named in the curse-origin account, including Asita, Devala, Mārkaṇḍeya, Bharadvāja, Yavakrīta, Bhṛgu, Aṅgiras, Taittirī, Raibhya, Kāṇva, Medhātithi, and others, situating the episode within a recognizable purāṇic-ṛṣi network rather than a royal genealogy.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.