
Mathurātīrtha-praśaṃsā
Ancient-Geography
अस्मिन्नध्याये पृथिवी वराहस्य माहात्म्यं श्रुत्वा लोहाङ्गलात् परं दुर्लभं परमं तीर्थं पृच्छति। वराहः मथुरायाः अनुपमं स्थानं प्रतिपाद्य पुष्कर-नैमिष-वाराणसी-प्रयागादीनां तीर्थानां तुलनया मथुरायां नित्यकर्मणामपि फलवृद्धिं दर्शयति। मथुरा-मण्डले स्नान-श्राद्ध-दान-प्रायोपवेश-मरणस्थलमोक्षादिसम्बद्धानां नाम्ना निर्दिष्टानां तीर्थानां क्रमं, कार्त्तिक-संक्रान्ति-ग्रहणादिकालविशेषांश्च निरूपयति। तिन्दुकनापितस्य तथा बलि-सूर्ययोः दृष्टान्तैः कर्मफलनियमं, यमुना-प्रदेशादीनां स्मरण-नियम-पूर्वजतर्पणरक्षणे धर्माधारत्वं च प्रकाशयति।
Verse 1
अथ मथुरातीर्थ प्रशंसा ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा देवस्य माहात्म्यं लोहर्गलनिवासिनः ॥ त्रैलोक्यनाथाधिपतेर्विस्मयं परमं गता ॥
अथ मथुरातीर्थप्रशंसा। सूत उवाच—लोहर्गलनिवासिनो देवस्य माहात्म्यं श्रुत्वा ते त्रैलोक्यनाथाधिपतेः परमं विस्मयं गताः॥
Verse 2
धरन्युवाच ॥ पद्मपत्र विशालाक्ष लोकनाथ जगत्पते ॥ त्वत्प्रसादाच्च देवेश श्रुतं शास्त्रं महौजसम् ॥
धरन्युवाच—पद्मपत्रविशालाक्ष लोकनाथ जगत्पते । त्वत्प्रसादाच्च देवेश श्रुतं शास्त्रं महौजसम् ॥
Verse 3
तव शिष्या च दासी च त्वामहं शरणङ्गता ॥ जगद्धाता जगज्ज्योतिर्जगत्प्रभुरतन्द्रितः ॥
तव शिष्या च दासी च त्वामहं शरणङ्गता । जगद्धाता जगज्ज्योतिर्जगत्प्रभुरतन्द्रितः ॥
Verse 4
तव सम्भावनाद्देव जातास्मि कनकोज्ज्वला ॥ अलङ्कृता च शस्ता च सर्वशास्त्रेण मानद ॥
तव सम्भावनाद्देव जातास्मि कनकोज्ज्वला । अलङ्कृता च शस्ता च सर्वशास्त्रेण मानद ॥
Verse 5
जगद्धातुर्जगच्छास्त्रकृते न हि परिश्रमः ॥ त्वय्यायत्तं जगत्सर्वं यच्च किंचित्प्रवर्त्तते ॥
जगद्धातुर्जगच्छास्त्रकृते न हि परिश्रमः । त्वय्यायत्तं जगत्सर्वं यच्च किंचित्प्रवर्त्तते ॥
Verse 6
इति कृत्वा च मे देव त्वाह्लादो हृदि वर्त्तते ॥ लोहर्गलात् परं श्रेष्ठं गुह्यं परमदुर्लभम् ॥
इति कृत्वा च मे देव त्वाह्लादो हृदि वर्त्तते । लोहर्गलात् परं श्रेष्ठं गुह्यं परमदुर्लभम् ॥
Verse 7
तीर्थं तद्वद कल्याणं तीर्थानामुत्तमोत्तमम् ॥ यदस्ति दुर्लभं तीर्थं तत्त्वं कथय मे प्रभो ॥
तत् तीर्थं कल्याणं तीर्थानामुत्तमोत्तमं वद। यद् दुर्लभं तीर्थं तस्य तत्त्वं मे कथय, प्रभो॥
Verse 8
श्रीवराह उवाच ॥ न विद्यते च पाताले नान्तरिक्षे न मानुषे ॥ समानं मथुराया हि प्रियं मम वसुन्धरे ॥
श्रीवराह उवाच—पाताले न विद्यते, नान्तरिक्षे, न मानुषे; मथुरायाः समं किञ्चिद् नास्ति, वसुन्धरे, सा हि मम प्रिया॥
Verse 9
सूत उवाच ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य प्रियं च वसुधा तदा ॥ प्रणम्य शिरसा देवी वराहं पुनरब्रवीत् ॥
सूत उवाच—तस्य वचनं श्रुत्वा वसुधा तदा प्रीता। देवी शिरसा प्रणम्य वराहं पुनरब्रवीत्॥
Verse 10
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु कार्त्स्न्येन वसुधे कथ्यमानं मयानघे ॥ मथुरेति च विख्यातं तस्मान्नास्ति परं मम ॥
श्रीवराह उवाच—शृणु कार्त्स्न्येन वसुधे मया कथ्यमानम्, अनघे। ‘मथुरा’ इति विख्यातं, तस्मात् परं मम नास्ति॥
Verse 11
सा रम्या च सुशस्ता च जन्मभूमिस्तथा मम ॥ शृणु देवि यथा स्तौमि मथुरां पापहारिणीम्
सा रम्या सुशस्ता च, जन्मभूमिश्च मेव सा। शृणु देवि यथा स्तौमि मथुरां पापहारिणीम्॥
Verse 12
तत्र वासी नरो याति मोक्षं नास्त्यत्र संशयः ॥ महामाघ्यां प्रयागे तु यत्फलं लभते नरः
तत्र वासी नरो मोक्षं प्राप्नोति नात्र संशयः। महामाघे प्रयागे तु यत्फलं लभते नरः—
Verse 13
तत्फलं लभते देवि मथुरायां दिने दिने ॥ पूर्णे वर्षसहस्रं तु वाराणस्यां तु यत्फलम्
तत्फलं लभते देवि मथुरायां दिने दिने। पूर्णे वर्षसहस्रं तु वाराणस्यां तु यत्फलम्—
Verse 14
तत्फलं लभते देवि मथुरायां क्षणेन हि ॥ कार्त्तिक्यां चैव यत्पुण्यं पुष्करे तु वसुन्धरे
तत्फलं लभते देवि मथुरायां क्षणेन हि। कार्त्तिक्यां चैव यत्पुण्यं पुष्करे तु वसुन्धरे—
Verse 15
तत्फलं लभते देवि मथुरायां जितेन्द्रियः ॥ मथुरां तु परित्यज्य योऽन्यत्र कुरुते रतिम्
तत्फलं लभते देवि मथुरायां जितेन्द्रियः। मथुरां तु परित्यज्य योऽन्यत्र कुरुते रतिम्—
Verse 16
मूढो भ्रमति संसारे मोहितो मम मायया ॥ यः शृणोति वरारोहे माथुरं मम मण्डलम्
मूढो भ्रमति संसारे मोहितो मम मायया। यः शृणोति वरारोहे माथुरं मम मण्डलम्—
Verse 17
अन्येनोच्चारितं शश्वत्सोऽपि पापैः प्रमुच्यते ॥ पृथिव्यां यानि तीर्थानि आसमुद्रं सरांसि च
अन्येनापि निरन्तरमुच्चारिते सति सः अपि पापैः प्रमुच्यते। पृथिव्यां यानि तीर्थानि, आसमुद्रं सरांसि च—
Verse 18
मथुरायां प्रयान्त्यत्र सुप्ते चैव जनार्दने ॥ मथुरामण्डलं प्राप्य श्राद्धं कृत्वा यथाविधि
जनार्दने सुप्तेऽपि तेऽत्र मथुरां प्रयान्ति। मथुरामण्डलं प्राप्य यथाविधि श्राद्धं कृत्वा—
Verse 19
तेऽपि यान्ति परां सिद्धिं मत्प्रसादान्न संशयः ॥ कुब्जाम्रके सौकरवे मथुरायां विशेषतः
तेऽपि परां सिद्धिं यान्ति, मत्प्रसादान्न संशयः। मथुरायां विशेषतः कुब्जाम्रके सौकरवे च—
Verse 20
विना सांख्येन योगेन मत्प्रसादान्न संशयः ॥ मथुरायां महापुर्यां ये वसन्ति शुचिव्रताः
सांख्ययोगयोर्विना अपि मत्प्रसादान्न संशयः। मथुरायां महापुर्यां ये वसन्ति शुचिव्रताः—
Verse 21
बलिभिक्षाप्रदातारो देवास्ते नरविग्रहाः ॥ भविष्यामि वरारोहे द्वापरे युगसंस्थिते
बलिभिक्षाप्रदातारो देवास्ते नरविग्रहाः। वरारोहे, द्वापरे युगसंस्थिते अहं भविष्यामि—
Verse 22
ययातिभूपवंशाच्च क्षत्रियः कुलवर्द्धनः ॥ भविष्यामि वरारोहे मथुरायां न संशयः
ययातिभूपवंशसमुद्भवः कुलवर्धनः क्षत्रियोऽहं, वरारोहे, मथुरायां न संशयः प्रादुर्भविष्यामि।
Verse 23
मूर्तिं चतुर्विधां कृत्वा स्थास्यामि ऋषिभिः स्तुतः ॥ वत्सराणां शतं तत्र युद्धेषु कृतनिश्चयः
मूर्तिं चतुर्विधां कृत्वा तत्र स्थास्यामि ऋषिभिः स्तुतः; तत्र वत्सराणां शतं युद्धेषु कृतनिश्चयः।
Verse 24
एका चन्दनसङ्काशा द्वितीया कनकप्रभा ॥ अशोकसदृशा चान्या अन्या चोत्पलसन्निभा
एका चन्दनसङ्काशा, द्वितीया कनकप्रभा; अशोकसदृशा चान्या, अन्या चोत्पलसन्निभा।
Verse 25
तत्र गुह्यानि नामानि भविष्यन्ति मम प्रिये ॥ पुण्यानि च पवित्राणि संसारच्छेदनानि च
तत्र गुह्यानि नामानि भविष्यन्ति मम प्रिये; पुण्यानि च पवित्राणि संसारच्छेदनानि च।
Verse 26
यत्राहं पातयिष्यामि द्वात्रिंशत्तु वसुन्धरे ॥ दैत्यान्घोरान्महाभागे कंसादीन् धर्मदूषकान्
यत्राहं पातयिष्यामि द्वात्रिंशत्तु वसुन्धरे, दैत्यान्घोरान् महाभागे कंसादीन् धर्मदूषकान्।
Verse 27
यमुना यत्र सुवहा नित्यं सन्निहिता ध्रुवम् ॥ वैवस्वतसुता रम्या यमुना यत्र विश्रुता
यत्र यमुना सुवहा नित्यं ध्रुवं सन्निहिता; यत्र वैवस्वतसुता रम्या यमुना विश्रुता।
Verse 28
यमुना विश्रुता देवि नात्र कार्या विचारणा ॥ तत्र तीर्थानि गुह्यानि भविष्यन्ति ममानघे
यमुना विश्रुता देवि, नात्र विचारणा कार्या; तत्र गुह्यानि तीर्थानि भविष्यन्ति ममानघे।
Verse 29
येषु स्नाने नरो देवि मम लोके महीयते ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मपरायणः
येषु स्नाने नरो देवि मम लोके महीयते; अथात्र प्राणान् मुञ्चते मम कर्मपरायणः।
Verse 30
न जायते स मर्त्येषु जायते च चतुर्भुजः ॥ अविमुक्ते नरः स्नातो मुक्तिं प्राप्नोत्यसंशयम्
न जायते स मर्त्येषु, जायते च चतुर्भुजः; अविमुक्ते नरः स्नातो मुक्तिं प्राप्नोत्यसंशयम्।
Verse 31
तथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥ विश्रान्तिसंज्ञकं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥
तथात्र प्राणान् मुञ्चते स मम लोकं गच्छति; विश्रान्तिसंज्ञकं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्।
Verse 32
यस्मिन्स्नातो नरो देवि मम लोकं प्रपद्यते ॥ सर्वतीर्थेषु यत्स्नानं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् ॥
देवि, यस्मिन् तीर्थे स्नातो नरो मम लोकं प्रपद्यते। सर्वतीर्थेषु यत्स्नानं यच्च सर्वतीर्थेषु फलं, तत्सर्वं तत्रैव लभ्यते॥
Verse 33
तत्फलं लभते देवि दृष्ट्वा देवं गतश्रमः ॥ न च यज्ञैर्न तपसा न ध्यानैर्न च संयमैः ॥
देवि, देवं दृष्ट्वा गतश्रमः स तत्फलं लभते। न तु यज्ञैर्न तपसा न ध्यानैर्न च संयमैः सुलभं भवति॥
Verse 34
तत्फलं लभते स्नातो यथा विश्रान्तिसंज्ञके ॥ कालत्रयं तु वसुधे यः पश्यति गतश्रमः ॥
विश्रान्तिसंज्ञके यथा स्नातः तत्फलं लभते, तथा स्नातोऽपि तत्फलं लभते। वसुधे, यः कालत्रयं पश्यति गतश्रमः, स तदनुग्रहं प्राप्नोति॥
Verse 35
कृत्वा प्रदक्षिणे द्वे तु विष्णुलोकं स गच्छति ॥ अस्ति चान्यत्परं गुह्यं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥
प्रदक्षिणे द्वे कृत्वा स विष्णुलोकं गच्छति। अस्ति चान्यत्परं गुह्यं—सर्वसंसारमोक्षणं परमं रहस्यं॥
Verse 36
यस्मिन्स्नातो नरो देवि मम लोकं प्रपद्यते ॥ प्रयागं नाम तीर्थं तु देवानामपि दुर्लभम् ॥
देवि, यस्मिन् स्नातो नरो मम लोकं प्रपद्यते। प्रयागं नाम तीर्थं तु देवानामपि दुर्लभं, परमं पुण्यप्रदं॥
Verse 37
अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोके स गच्छति ॥ तथा कनखलं नाम तीर्थं गुह्यं परं मम ॥
अथात्र यः प्राणान् मुञ्चति स मम लोके गच्छति। तथा ‘कनखलम्’ इति नाम गुह्यं परमं मम तीर्थम् अस्ति॥
Verse 38
स्नानमात्रेण तत्रापि नाकपृष्ठे स मोदते ॥ अस्ति क्षेत्रं परं गुह्यं तिन्दुकं नाम नामतः ॥
तत्र स्नानमात्रेणापि स नाकपृष्ठे मोदते। अस्ति च परं गुह्यं क्षेत्रं ‘तिन्दुकम्’ इति नामतः॥
Verse 39
तस्मिन्स्नातो नरो देवि मम लोके महीयते ॥ अस्मिंस्तीर्थे पुरा वृत्तं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
तस्मिन् स्नातो नरो देवि मम लोके महीयते। अस्मिंस्तीर्थे पुरा वृत्तं तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥
Verse 40
पाञ्चालविषये देवि काम्पिल्यं च पुरोत्तमम् ॥ धनधान्यसमायुक्तं ब्रह्मदत्तेन पालितम् ॥
पाञ्चालविषये देवि काम्पिल्यं पुरोत्तमम्। धनधान्यसमायुक्तं ब्रह्मदत्तेन पालितम्॥
Verse 41
तस्मिंस्तु वसते देवि तिन्दुको नाम नापितः॥ तस्मिंस्तु वसतस्तस्य नापितस्य पुरोत्तमे॥
तस्मिन् पुरोत्तमे देवि तिन्दुको नाम नापितो वसति स्म। तत्र वसतः तस्य नापितस्य कथां वक्ष्यामि॥
Verse 42
कालेन महता तस्य कुटुम्बं च क्षयं गतम्॥ क्षीणे कुटुम्बे तु तदा सुभृशं दुःखपीडितः॥
कालेन महता तस्य कुटुम्बमपि क्षयं गतम्। क्षीणे कुटुम्बे तदा स सुभृशं दुःखपीडितोऽभवत्॥
Verse 43
सर्वसङ्गं परित्यज्य सोऽगच्छन्मथुरां तदा॥ ब्राह्मणावसथे सोऽपि वसमानो वसुन्धरे॥
सर्वसङ्गं परित्यज्य स तदा मथुरामगच्छत्। हे वसुन्धरे, ब्राह्मणावसथे सोऽपि वसन् तत्र न्यवसत्॥
Verse 44
तस्य कर्मशतं कृत्वा स्नात्वैव यमुनां नदीम्॥ नित्यं स यमुनां स्नाति चिरकालं दृढव्रतः॥
तस्य कर्मशतं कृत्वा स्नात्वैव यमुनां नदीम्। दृढव्रतः स नित्यं यमुनायां चिरकालं स्नाति॥
Verse 45
ततः कालेन महता पञ्चत्वं समुपागतः॥ स च तीर्थप्रभावेण जातोऽसौ ब्राह्मणोत्तमः॥
ततः कालेन महता पञ्चत्वं समुपागतः। तस्य तीर्थप्रभावेण स जातो ब्राह्मणोत्तमः॥
Verse 46
तत्तीर्थस्य प्रभावेण जाता मुक्तिः सुदुर्लभा॥ ततः परं सूर्यतीर्थं सर्वपापप्रमोचनम्॥
तत्तीर्थस्य प्रभावेण सुदुर्लभा मुक्तिः प्राप्ता। ततः परं सूर्यतीर्थं सर्वपापप्रमोचनं (इति)॥
Verse 47
विरोचनेन बलिना सूर्यस्त्वाराधितः पुरा॥ भ्रष्टराज्येन हि तथा धनकामेन सुन्दरि॥
पुरा विरोचनपुत्रेण बलिना सूर्यः सम्यग् आराधितः। हे सुन्दरि, भ्रष्टराज्यः सन् धनकामः स ताम् उपासनाम् अकरोत्॥
Verse 48
ऊर्ध्वबाहुर्निराहारस्तताप परमं तपः॥ साग्रं संवत्सरं देवि ततः काममवाप्तवान्॥
ऊर्ध्वबाहुः निराहारः स परमं तपः अतपत्। देवि, साग्रं संवत्सरं कृत्वा ततः स्वकामम् अवाप्तवान्॥
Verse 49
तस्य प्रसन्नो भगवान् द्युमणिः प्रत्यभाषत॥ किं कारणं बले ब्रूहि तपस्यसि महत्तपः॥
तस्मै प्रसन्नो भगवान् द्युमणिः प्रत्यभाषत। ‘किं कारणं, हे बले, महत्तपः तपस्यसि? ब्रूहि’॥
Verse 50
बलिरुवाच॥ भ्रष्टराज्योऽस्मि देवेश पाताले निवसाम्यहम्॥ वित्तेनापि विहीनस्य कुटुम्बभरणं कृतः॥
बलिरुवाच—देवेश, अहं भ्रष्टराज्यः; पाताले निवसामि। वित्तविहीनस्यापि मम कुटुम्बभरणं कर्तव्यं जातम्॥
Verse 51
मुकुटात्तस्य वै सूर्यॊ ददौ चिन्तामणिं ततः ॥ चिन्तामणिं समासाद्य पातालमगमद्बलिः ॥
ततः सूर्यः स्वमुकुटात् चिन्तामणिं वै ददौ। चिन्तामणिं समासाद्य बलिः पातालम् अगमत्॥
Verse 52
तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नातः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥
तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नातः सर्वपापैः प्रमुच्यते । तत्राथ मुञ्चते प्राणान् मम लोकं स गच्छति ॥
Verse 53
आदित्याहनि संक्रान्तौ ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥ तस्मिन्स्नातो नरो देवि राजसूयफलं लभेत् ॥
आदित्याहनि संक्रान्तौ ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । तस्मिन्स्नातो नरो देवि राजसूयफलं लभेत् ॥
Verse 54
ध्रुवेण यत्र सन्तप्तं स्वेच्छया परमं तपः ॥ तत्र वै स्नानमात्रेण ध्रुवलोके महीयते ॥
ध्रुवेण यत्र सन्तप्तं स्वेच्छया परमं तपः । तत्र वै स्नानमात्रेण ध्रुवलोके महीयते ॥
Verse 55
पितॄंस्तारयते सर्वं पितृपक्षे विशेषतः ॥ दक्षिणे ध्रुवतीर्थस्य तीर्थराजं प्रकीर्तितम् ॥
पितॄंस्तारयते सर्वं पितृपक्षे विशेषतः । दक्षिणे ध्रुवतीर्थस्य तीर्थराजं प्रकीर्तितम् ॥
Verse 56
तस्मिन् स्नाते नरो देवि मम लोकं प्रपद्यते ॥ तद्दक्षिणे महादेवि ऋषितीर्थं परं मम ॥
तस्मिन् स्नाते नरो देवि मम लोकं प्रपद्यते । तद्दक्षिणे महादेवि ऋषितीर्थं परं मम ॥
Verse 57
तत्र स्नातो नरो देवि ऋषिलोकं प्रपद्यते ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोके महीयते ॥
तत्र स्नातो नरो देवि ऋषिलोकं प्रपद्यते । अथ तत्र प्राणान् मुञ्चन् मम लोके महीयते ॥
Verse 58
दक्षिणे ऋषितीर्थस्य मोक्षतीर्थं परं मम ॥ तत्र वै स्नानमात्रेण मोक्षमेव प्रपद्यते ॥
ऋषितीर्थस्य दक्षिणे मोक्षतीर्थं परं मम । तत्र वै स्नानमात्रेण मोक्षमेव प्रपद्यते ॥
Verse 59
तत्र वै कोटितीर्थं हि देवानामपि दुर्लभम् ॥ तत्र स्नानेन दानेन मम लोके महीयते ॥
तत्र वै कोटितीर्थं हि देवानामपि दुर्लभम् । तत्र स्नानेन दानेन मम लोके महीयते ॥
Verse 60
कोटितीर्थे नरः स्नात्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः ॥ तारिताः पितरस्तेन तथैव प्रपितामहाः ॥
कोटितीर्थे नरः स्नात्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः । तेन कर्मणा पितरस्तारिताः तथा प्रपितामहाः ॥
Verse 61
कोटितीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥ तत्रैव वायुतीर्थं तु पितॄणामपि दुर्लभम् ॥
कोटितीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्मलोके महीयते । तत्रैव वायुतीर्थं तु पितॄणामपि दुर्लभम् ॥
Verse 62
पिण्डदानात्तु तत्रैव पितृलोके स गच्छति ॥ गया पिण्डप्रदानेन यत्फलं लभते नरः ॥ तत्फलं लभते देवि ज्येष्ठे दानान्न संशयः ॥
तत्रैव पिण्डदानात् स पितृलोकं गच्छति। गया-स्थाने पिण्डप्रदानेन यत्फलं नरः प्राप्नोति, तत्फलं देवि ज्येष्ठमासे दानात् एव लभते—न संशयः॥
Verse 63
द्वादशैतानि तीर्थानि देवानां दुर्लभानि च ॥ स्नानं दानं जपं होमं सहस्रगुणितं भवेत् ॥
एतानि द्वादश तीर्थानि देवानामपि दुर्लभानि कथ्यन्ते। तत्र कृतं स्नानं दानं जपं होमं च सहस्रगुणितं भवेत्॥
Verse 64
पृथिव्युवाच ॥ पुष्करं नैमिषं चैव पुरीं वाराणसीं तथा ॥ एतान् हित्वा महाभाग मथुरां किं प्रशंसति ॥
पृथिव्युवाच—पुष्करं नैमिषं चैव वाराणसीपुरीं तथा। एतान् विहाय महाभाग, मथुरां किमर्थं प्रशंसति॥
Verse 65
तृप्तिं प्रयान्ति पितरो यावत्स्थित्यग्रजन्मनः ॥ ये वसन्ति महाभागे मथुरामितरे जनाः ॥
यावत् स्थित्यग्रजन्मनः, तावत् पितरः तृप्तिं प्रयान्ति। येऽन्ये जनाः महाभागे मथुरायां वसन्ति॥
Verse 66
गङ्गां प्राप्य प्रयागे या वेणीति प्रथिता भुवि ॥ गङ्गाशतगुणा पुण्या माठुरे मम मण्डले ॥
या गङ्गा प्रयागं प्राप्य भुवि ‘वेणी’ इति प्रथिता, सा मम माठुरे मण्डले गङ्गायाः शतगुणा पुण्यतरा वर्ण्यते॥
Verse 67
यस्मिन् स्नातो नरो देवि अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ इन्द्रलोकं समासाद्य नरोऽसौ देवि मोदते ॥
यस्मिन् तीर्थे स्नातो नरो देवि अग्निष्टोमयज्ञस्य फलं लभते। इन्द्रलोकं समासाद्य स नरो देवि प्रमोदते॥
Verse 68
तस्मिन् वरगृहे देवि ब्राह्मणो योगिनां वरः ॥ जातिस्मरो महाप्राज्ञो विष्णुभक्तो वसुन्धरे ॥
तस्मिन् वरगृहे देवि ब्राह्मणो योगिनां वरः। जातिस्मरो महाप्राज्ञो विष्णुभक्तो वसुन्धरे॥
Verse 69
तत्राथ मुञ्चते प्राणान् मम लोके महीयते ॥ ध्रुवतीर्थे तु वसुधे यः श्राद्धं कुरुते नरः ॥
तत्रैव प्राणान् मुञ्चित्वा मम लोके महीयते। ध्रुवतीर्थे तु वसुधे यः श्राद्धं कुरुते नरः॥
Verse 70
येषां स्मरणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ तीर्थानां चैव माहात्म्यं श्रुत्वा कामानवाप्नुयात् ॥
येषां स्मरणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते। तीर्थानां च महात्म्यं श्रुत्वा कामानवाप्नुयात्॥
The text presents sacred geography as an ethical pedagogy: disciplined conduct (jitendriya, śucivrata), remembrance, and low-impact ritual acts (snāna, dāna, śrāddha) performed within a defined landscape (Mathurā-maṇḍala) are described as intensifying moral outcomes (puṇya) and supporting liberation (mokṣa). The narrative logic ties human behavior to place-based responsibility, where rivers and tīrthas function as structured environments for self-regulation and ancestral continuity.
The chapter explicitly references Kārttikā (as a high-merit ritual season), Adityāhāni (Sunday), saṃkrānti (solar transition), and grahaṇa of Candra and Sūrya (lunar/solar eclipses) as times when bathing at specified tīrthas yields heightened results (e.g., rājasūya- or agniṣṭoma-phala analogies).
By centering Pṛthivī as the questioner and presenting Mathurā’s landscape—especially the Yamunā river system—as a network of tīrthas, the text frames terrestrial features as moral infrastructures that sustain social memory (pitṛ-tarpaṇa, śrāddha) and personal discipline. The implied stewardship theme is that the sanctity and efficacy of rites depend on maintaining the integrity of rivers, bathing sites, and groves/fields that constitute the Mathurā-maṇḍala.
The narrative references Yayāti’s royal lineage (as the future kṣatriya embodiment in Dvāpara), Kaṃsa (as a dharma-dūṣaka adversary), Bali (Virocana’s son) in relation to Sūrya worship and the cintāmaṇi episode, Dhruva as an ascetic exemplar linked to Dhruva-tīrtha, and a local social figure Tiṃduka (a nāpita) whose rebirth as a brāhmaṇa is attributed to tīrtha-prabhāva; it also mentions Brahmadatta as ruler of Kāmpilya in Pāñcāla.