Adhyaya 152: Praise of the Sacred Geography of Mathurā

Verse 1

अथ मथुरातीर्थ प्रशंसा ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा देवस्य माहात्म्यं लोहर्गलनिवासिनः ॥ त्रैलोक्यनाथाधिपतेर्विस्मयं परमं गता ॥

এবার মথুরা-তীর্থের প্রশংসা। সূত বললেন—লোহার্গলে নিবাসকারী দেবের মাহাত্ম্য শুনে তারা ত্রিলোকনাথের অধিপতির প্রতি পরম বিস্ময়ে অভিভূত হল।

Verse 2

धरन्युवाच ॥ पद्मपत्र विशालाक्ष लोकनाथ जगत्पते ॥ त्वत्प्रसादाच्च देवेश श्रुतं शास्त्रं महौजसम् ॥

ধরণী বলিলেন—হে পদ্মপত্র-विशালাক্ষ! হে লোকনাথ, হে জগত্পতে! হে দেবেশ, আপনার প্রসাদে আমি মহাতেজস্বী শাস্ত্রোপদেশ শ্রবণ করেছি।

Verse 3

तव शिष्या च दासी च त्वामहं शरणङ्गता ॥ जगद्धाता जगज्ज्योतिर्जगत्प्रभुरतन्द्रितः ॥

আমি আপনার শিষ্যা এবং দাসীও; আমি আপনার শরণে এসেছি। আপনি জগতের ধাতা, জগতের জ্যোতি, এবং সদা সতর্ক জগত্-প্রভু।

Verse 4

तव सम्भावनाद्देव जातास्मि कनकोज्ज्वला ॥ अलङ्कृता च शस्ता च सर्वशास्त्रेण मानद ॥

হে দেব! আপনার সম্মানময় অনুগ্রহে আমি স্বর্ণের ন্যায় উজ্জ্বল হয়েছি। হে মানদ, সকল শাস্ত্রের দ্বারা আমি অলংকৃত ও যোগ্যতা-সম্পন্ন হয়েছি।

Verse 5

जगद्धातुर्जगच्छास्त्रकृते न हि परिश्रमः ॥ त्वय्यायत्तं जगत्सर्वं यच्च किंचित्प्रवर्त्तते ॥

জগতের ধারকের পক্ষে জগত্-শাস্ত্র রচনায় কোনো ক্লেশ নেই। সমগ্র জগৎ এবং যা কিছুই প্রবৃত্ত হয়, সবই আপনার উপর নির্ভরশীল।

Verse 6

इति कृत्वा च मे देव त्वाह्लादो हृदि वर्त्तते ॥ लोहर्गलात् परं श्रेष्ठं गुह्यं परमदुर्लभम् ॥

এ কথা বলে, হে দেব, আপনার বিষয়ে আনন্দ আমার হৃদয়ে বিরাজ করে। লোহার্গলের পরেও আরও শ্রেষ্ঠ কিছু আছে—গুপ্ত এবং পরম দুর্লভ।

Verse 7

तीर्थं तद्वद कल्याणं तीर्थानामुत्तमोत्तमम् ॥ यदस्ति दुर्लभं तीर्थं तत्त्वं कथय मे प्रभो ॥

সেই কল্যাণময় তীর্থের কথা বলুন—তীর্থসমূহের মধ্যে সর্বোত্তম। যে তীর্থ দুর্লভ, হে প্রভু, তার তত্ত্ব আমাকে ব্যাখ্যা করুন।

Verse 8

श्रीवराह उवाच ॥ न विद्यते च पाताले नान्तरिक्षे न मानुषे ॥ समानं मथुराया हि प्रियं मम वसुन्धरे ॥

শ্রীবরাহ বললেন—পাতালে নয়, অন্তরিক্ষে নয়, মানবলোকে নয়—মথুরার সমান কিছুই নেই; হে বসুন্ধরে, মথুরা আমার অতি প্রিয়।

Verse 9

सूत उवाच ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य प्रियं च वसुधा तदा ॥ प्रणम्य शिरसा देवी वराहं पुनरब्रवीत् ॥

সূত বললেন—তাঁর প্রিয় বাক্য শুনে বসুধা তখন প্রসন্ন হলেন। দেবী মস্তক নত করে বরাহকে প্রণাম করে আবার বললেন।

Verse 10

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु कार्त्स्न्येन वसुधे कथ्यमानं मयानघे ॥ मथुरेति च विख्यातं तस्मान्नास्ति परं मम ॥

শ্রীবরাহ বললেন—হে বসুধে, হে নিষ্পাপা, আমি যা বলছি তা সম্পূর্ণভাবে শোনো। ‘মথুরা’ নামে যা প্রসিদ্ধ, তার চেয়ে আমার কাছে উচ্চতর কিছু নেই।

Verse 11

सा रम्या च सुशस्ता च जन्मभूमिस्तथा मम ॥ शृणु देवि यथा स्तौमि मथुरां पापहारिणीम्

সে মনোরম ও অত্যন্ত প্রশংসিত; সেটিই আমার জন্মভূমিও বটে। হে দেবী, শোনো—আমি পাপহারিণী মথুরার কীভাবে স্তব করি।

Verse 12

तत्र वासी नरो याति मोक्षं नास्त्यत्र संशयः ॥ महामाघ्यां प्रयागे तु यत्फलं लभते नरः

যে মানুষ সেখানে বাস করে, সে মোক্ষ লাভ করে—এতে কোনো সন্দেহ নেই। আর মহামাঘে প্রয়াগে যে ফল মানুষ লাভ করে—

Verse 13

तत्फलं लभते देवि मथुरायां दिने दिने ॥ पूर्णे वर्षसहस्रं तु वाराणस्यां तु यत्फलम्

হে দেবী, সেই ফল মথুরায় দিনে দিনে লাভ হয়। আর বারাণসীতে পূর্ণ এক হাজার বছর পরে যে ফল লাভ হয়—

Verse 14

तत्फलं लभते देवि मथुरायां क्षणेन हि ॥ कार्त्तिक्यां चैव यत्पुण्यं पुष्करे तु वसुन्धरे

হে দেবী, সেই ফল মথুরায় সত্যই এক ক্ষণেই লাভ হয়। আর হে বসুন্ধরে, কার্ত্তিক মাসে পুষ্করে যে পুণ্য হয়—

Verse 15

तत्फलं लभते देवि मथुरायां जितेन्द्रियः ॥ मथुरां तु परित्यज्य योऽन्यत्र कुरुते रतिम्

হে দেবী, ইন্দ্রিয়জয়ী ব্যক্তি মথুরায় সেই ফল লাভ করে। কিন্তু যে মথুরা ত্যাগ করে অন্যত্র আসক্তি করে—

Verse 16

मूढो भ्रमति संसारे मोहितो मम मायया ॥ यः शृणोति वरारोहे माथुरं मम मण्डलम्

আমার মায়ায় মোহিত মূঢ় সংসারে ঘুরে বেড়ায়। কিন্তু হে বরারোহে, যে আমার মথুরা-মণ্ডল শ্রবণ করে—

Verse 17

अन्येनोच्चारितं शश्वत्सोऽपि पापैः प्रमुच्यते ॥ पृथिव्यां यानि तीर्थानि आसमुद्रं सरांसि च

অন্য কেউও যদি এটি নিত্য উচ্চারণ করে, তবে সেও পাপ থেকে মুক্ত হয়। পৃথিবীতে যত তীর্থ আছে এবং সমুদ্র-পর্যন্ত যত সরোবর আছে—

Verse 18

मथुरायां प्रयान्त्यत्र सुप्ते चैव जनार्दने ॥ मथुरामण्डलं प्राप्य श्राद्धं कृत्वा यथाविधि

জনার্দন নিদ্রায় থাকলেও তারা এখানে মথুরায় আসে। মথুরা-মণ্ডলে পৌঁছে বিধিমতো শ্রাদ্ধ সম্পন্ন করে—

Verse 19

तेऽपि यान्ति परां सिद्धिं मत्प्रसादान्न संशयः ॥ कुब्जाम्रके सौकरवे मथुरायां विशेषतः

তারাও পরম সিদ্ধি লাভ করে—আমার প্রসাদে এতে সন্দেহ নেই। বিশেষত মথুরায়, কুব্জাম্রক ও সৌকরবে—

Verse 20

विना सांख्येन योगेन मत्प्रसादान्न संशयः ॥ मथुरायां महापुर्यां ये वसन्ति शुचिव्रताः

সাংখ্য ও যোগ ছাড়াও আমার প্রসাদে এতে সন্দেহ নেই। মথুরার মহাপুরীতে যারা শুচি-ব্রত পালন করে বাস করে—

Verse 21

बलिभिक्षाप्रदातारो देवास्ते नरविग्रहाः ॥ भविष्यामि वरारोहे द्वापरे युगसंस्थिते

বলিদান ও ভিক্ষা প্রদানকারী সেই দেবতারা মানবদেহ ধারণ করবেন। হে বরারোহে, দ্বাপরযুগ প্রতিষ্ঠিত হলে আমি প্রকাশিত হব।

Verse 22

ययातिभूपवंशाच्च क्षत्रियः कुलवर्द्धनः ॥ भविष्यामि वरारोहे मथुरायां न संशयः

যযাতি-রাজবংশ থেকে উৎপন্ন, কুলবর্ধক ক্ষত্রিয়রূপে—হে সুন্দরী—আমি মথুরায় নিঃসন্দেহে আবির্ভূত হব।

Verse 23

मूर्तिं चतुर्विधां कृत्वा स्थास्यामि ऋषिभिः स्तुतः ॥ वत्सराणां शतं तत्र युद्धेषु कृतनिश्चयः

চার প্রকার মূর্তি ধারণ করে আমি সেখানে অবস্থান করব, ঋষিদের দ্বারা স্তূত; এবং সেখানে একশ বছর যুদ্ধসমূহে দৃঢ়নিশ্চয় থাকব।

Verse 24

एका चन्दनसङ्काशा द्वितीया कनकप्रभा ॥ अशोकसदृशा चान्या अन्या चोत्पलसन्निभा

একটি চন্দনের ন্যায়, দ্বিতীয়টি সোনার দীপ্তির মতো; আরেকটি অশোকের সদৃশ, এবং আরেকটি নীল পদ্মের তুল্য।

Verse 25

तत्र गुह्यानि नामानि भविष्यन्ति मम प्रिये ॥ पुण्यानि च पवित्राणि संसारच्छेदनानि च

সেখানে, হে প্রিয়ে, আমার নামগুলি গোপন থাকবে; সেগুলি পুণ্যদায়ক, পবিত্রকারী এবং সংসারচ্ছেদকারী হবে।

Verse 26

यत्राहं पातयिष्यामि द्वात्रिंशत्तु वसुन्धरे ॥ दैत्यान्घोरान्महाभागे कंसादीन् धर्मदूषकान्

যেখানে, হে বসুন্ধরে, হে মহাভাগে, আমি কংস প্রভৃতি ধর্মদূষক বত্রিশ ভয়ংকর দৈত্যকে নিপাত করব।

Verse 27

यमुना यत्र सुवहा नित्यं सन्निहिता ध्रुवम् ॥ वैवस्वतसुता रम्या यमुना यत्र विश्रुता

যেখানে যমুনা সদা শুভবেগে প্রবাহিত ও নিত্য উপস্থিত; যেখানে বৈবস্বত (যম)-কন্যা রমণীয়া যমুনা প্রসিদ্ধ।

Verse 28

यमुना विश्रुता देवि नात्र कार्या विचारणा ॥ तत्र तीर्थानि गुह्यानि भविष्यन्ति ममानघे

হে দেবী, যমুনা প্রসিদ্ধ; এখানে বিচার করার প্রয়োজন নেই। হে নিষ্পাপে, সেখানে আমার সঙ্গে সংশ্লিষ্ট গোপন তীর্থসমূহ হবে।

Verse 29

येषु स्नाने नरो देवि मम लोके महीयते ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मपरायणः

হে দেবী, যে তীর্থসমূহে স্নান করলে মানুষ আমার লোকেতে সম্মানিত হয়; এবং পরে এখানে আমার কর্মে পরায়ণ হয়ে প্রাণ ত্যাগ করে।

Verse 30

न जायते स मर्त्येषु जायते च चतुर्भुजः ॥ अविमुक्ते नरः स्नातो मुक्तिं प्राप्नोत्यसंशयम्

সে আর মর্ত্যলোকে জন্মায় না; এবং সেখানে চতুর্ভুজ ভগবান প্রকাশিত। অবিমুক্তে স্নানকারী মানুষ নিঃসন্দেহে মুক্তি লাভ করে।

Verse 31

तथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥ विश्रान्तिसंज्ञकं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥

আর যে এখানে প্রাণ ত্যাগ করে, সে আমার লোকেতে গমন করে। ‘বিশ্রান্তি’ নামে এই তীর্থ ত্রিলোকে প্রসিদ্ধ।

Verse 32

यस्मिन्स्नातो नरो देवि मम लोकं प्रपद्यते ॥ सर्वतीर्थेषु यत्स्नानं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् ॥

হে দেবী, যে নর সেখানে স্নান করে সে আমার লোক প্রাপ্ত হয়। সর্ব তীর্থে যে স্নান ও যে ফল বলা হয়েছে, তা সকলই সেখানে লাভ হয়।

Verse 33

तत्फलं लभते देवि दृष्ट्वा देवं गतश्रमः ॥ न च यज्ञैर्न तपसा न ध्यानैर्न च संयमैः ॥

হে দেবী, দেবতার দর্শনে যার ক্লান্তি দূর হয়েছে, সে সেই ফল লাভ করে। যজ্ঞ, তপস্যা, ধ্যান বা সংযম দ্বারা তা এত সহজে লাভ হয় না।

Verse 34

तत्फलं लभते स्नातो यथा विश्रान्तिसंज्ञके ॥ कालत्रयं तु वसुधे यः पश्यति गतश्रमः ॥

‘বিশ্রান্তি’ নামে স্থানে স্নান করলে যেমন ফল মেলে, তেমনি এখানে স্নান করলেও সেই ফল লাভ হয়। হে বসুধে, যে ক্লান্তিহীন হয়ে ত্রিকাল দর্শন করে…

Verse 35

कृत्वा प्रदक्षिणे द्वे तु विष्णुलोकं स गच्छति ॥ अस्ति चान्यत्परं गुह्यं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥

দুইবার প্রদক্ষিণা করে সে বিষ্ণুলোক গমন করে। আর আছে আরও এক উচ্চতর গূঢ় রহস্য—সমগ্র সংসারচক্র থেকে মুক্তি।

Verse 36

यस्मिन्स्नातो नरो देवि मम लोकं प्रपद्यते ॥ प्रयागं नाम तीर्थं तु देवानामपि दुर्लभम् ॥

হে দেবী, যে নর সেখানে স্নান করে সে আমার লোক প্রাপ্ত হয়। তা ‘প্রয়াগ’ নামে তীর্থ, যা দেবতাদের পক্ষেও দুর্লভ।

Verse 37

अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोके स गच्छति ॥ तथा कनखलं नाम तीर्थं गुह्यं परं मम ॥

এখন যে এখানে প্রাণ ত্যাগ করে, সে আমার লোক প্রাপ্ত হয়। তদ্রূপ ‘কনখল’ নামে এক গুপ্ত ও পরম তীর্থ আছে—আমারই পবিত্র স্থান।

Verse 38

स्नानमात्रेण तत्रापि नाकपृष्ठे स मोदते ॥ अस्ति क्षेत्रं परं गुह्यं तिन्दुकं नाम नामतः ॥

সেখানে কেবল স্নানমাত্র করলেও সে স্বর্গশিখরে আনন্দ করে। আরও একটি পরম গুপ্ত ক্ষেত্র আছে, নামতঃ ‘তিন্দুক’।

Verse 39

तस्मिन्स्नातो नरो देवि मम लोके महीयते ॥ अस्मिंस्तीर्थे पुरा वृत्तं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥

হে দেবী, সেই স্থানে স্নানকারী নর আমার লোকেতে সম্মানিত হয়। হে বসুন্ধরে, এই তীর্থে প্রাচীনকালে যা ঘটেছিল তা শোন।

Verse 40

पाञ्चालविषये देवि काम्पिल्यं च पुरोत्तमम् ॥ धनधान्यसमायुक्तं ब्रह्मदत्तेन पालितम् ॥

হে দেবী, পাঞ্চাল দেশে ‘কাম্পিল্য’ নামে এক উৎকৃষ্ট নগরী ছিল—ধন-ধান্যে সমৃদ্ধ এবং ব্রহ্মদত্তের দ্বারা শাসিত।

Verse 41

तस्मिंस्तु वसते देवि तिन्दुको नाम नापितः॥ तस्मिंस्तु वसतस्तस्य नापितस्य पुरोत्तमे॥

হে দেবী, সেই উৎকৃষ্ট নগরে ‘তিন্দুক’ নামে এক নাপিত বাস করত। সেই নগরেই বাসকারী সেই নাপিতকে নিয়ে (পরবর্তী) কাহিনি বলা হয়।

Verse 42

कालेन महता तस्य कुटुम्बं च क्षयं गतम्॥ क्षीणे कुटुम्बे तु तदा सुभृशं दुःखपीडितः॥

দীর্ঘ কালের প্রবাহে তার কুটুম্বও বিনষ্ট হল। কুটুম্ব ক্ষীণ হয়ে গেলে সে তখন গভীর শোকে অত্যন্ত পীড়িত হল।

Verse 43

सर्वसङ्गं परित्यज्य सोऽगच्छन्मथुरां तदा॥ ब्राह्मणावसथे सोऽपि वसमानो वसुन्धरे॥

সমস্ত আসক্তি ত্যাগ করে সে তখন মথুরায় গেল। হে বসুন্ধরা, সেও সেখানে ব্রাহ্মণদের আশ্রয়স্থলে অবস্থান করে বাস করল।

Verse 44

तस्य कर्मशतं कृत्वा स्नात्वैव यमुनां नदीम्॥ नित्यं स यमुनां स्नाति चिरकालं दृढव्रतः॥

সে শত কর্ম (সেবা/বিধি) সম্পন্ন করে যমুনা নদীতে স্নান করল। দৃঢ়ব্রতী সে দীর্ঘকাল নিত্য যমুনায় স্নান করত।

Verse 45

ततः कालेन महता पञ्चत्वं समुपागतः॥ स च तीर्थप्रभावेण जातोऽसौ ब्राह्मणोत्तमः॥

তারপর দীর্ঘ কালের পরে সে পঞ্চত্ব (মৃত্যু) প্রাপ্ত হল। আর সেই তীর্থের প্রভাবে সে উত্তম ব্রাহ্মণরূপে জন্ম নিল।

Verse 46

तत्तीर्थस्य प्रभावेण जाता मुक्तिः सुदुर्लभा॥ ततः परं सूर्यतीर्थं सर्वपापप्रमोचनम्॥

সেই তীর্থের প্রভাবে অতি দুর্লভ মুক্তি লাভ হল। এরপর রয়েছে সূর্যতীর্থ, যা সর্বপাপ মোচনকারী বলে কথিত।

Verse 47

विरोचनेन बलिना सूर्यस्त्वाराधितः पुरा॥ भ्रष्टराज्येन हि तथा धनकामेन सुन्दरि॥

পূর্বকালে বিরোচনের পুত্র বলি সূর্যদেবের আরাধনা করেছিলেন। হে সুন্দরী, রাজ্যচ্যুত হয়ে এবং ধনের আকাঙ্ক্ষায় তিনি সেই উপাসনা গ্রহণ করেন।

Verse 48

ऊर्ध्वबाहुर्निराहारस्तताप परमं तपः॥ साग्रं संवत्सरं देवि ततः काममवाप्तवान्॥

হাত উঁচু করে এবং নিরাহার থেকে তিনি পরম তপস্যা করলেন। হে দেবী, পূর্ণ এক বছর পরে তিনি নিজের অভীষ্ট লাভ করলেন।

Verse 49

तस्य प्रसन्नो भगवान् द्युमणिः प्रत्यभाषत॥ किं कारणं बले ब्रूहि तपस्यसि महत्तपः॥

তাঁর প্রতি প্রসন্ন হয়ে ভগবান দ্যুমণি (সূর্য) বললেন—“হে বলি, বলো তো, কী কারণে তুমি এত মহান তপস্যা করছ?”

Verse 50

बलिरुवाच॥ भ्रष्टराज्योऽस्मि देवेश पाताले निवसाम्यहम्॥ वित्तेनापि विहीनस्य कुटुम्बभरणं कृतः॥

বলি বললেন—“হে দেবেশ, আমি রাজ্যচ্যুত; পাতালে বাস করি। ধনহীন হয়েও আমাকে পরিবারের ভরণপোষণ করতে হয়।”

Verse 51

मुकुटात्तस्य वै सूर्यॊ ददौ चिन्तामणिं ततः ॥ चिन्तामणिं समासाद्य पातालमगमद्बलिः ॥

তখন সূর্যদেব তাঁর মুকুট থেকে চিন্তামণি রত্ন দান করলেন। চিন্তামণি লাভ করে বলি পাতালে গমন করলেন।

Verse 52

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नातः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥

সেই তীর্থে যে ব্যক্তি স্নান করে, সে সকল পাপ থেকে মুক্ত হয়। আর যদি সেখানেই প্রাণ ত্যাগ করে, তবে সে আমার লোক প্রাপ্ত হয়।

Verse 53

आदित्याहनि संक्रान्तौ ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥ तस्मिन्स्नातो नरो देवि राजसूयफलं लभेत् ॥

রবিবারে, সংক্রান্তিতে, এবং চন্দ্র বা সূর্যগ্রহণে—হে দেবী, যে সেখানে স্নান করে, সে রাজসূয় যজ্ঞের ফল লাভ করে।

Verse 54

ध्रुवेण यत्र सन्तप्तं स्वेच्छया परमं तपः ॥ तत्र वै स्नानमात्रेण ध्रुवलोके महीयते ॥

যেখানে ধ্রুব স্বইচ্ছায় পরম তপস্যা করেছিলেন, সেখানে কেবল স্নানমাত্রেই ধ্রুবলোকে সম্মান লাভ হয়।

Verse 55

पितॄंस्तारयते सर्वं पितृपक्षे विशेषतः ॥ दक्षिणे ध्रुवतीर्थस्य तीर्थराजं प्रकीर्तितम् ॥

এটি সকল পিতৃপুরুষকে উদ্ধার করে—বিশেষত পিতৃপক্ষে। ধ্রুবতীর্থের দক্ষিণে ‘তীর্থরাজ’ বলে খ্যাত।

Verse 56

तस्मिन् स्नाते नरो देवि मम लोकं प्रपद्यते ॥ तद्दक्षिणे महादेवि ऋषितीर्थं परं मम ॥

হে দেবী, সেখানে স্নান করলে মানুষ আমার লোক প্রাপ্ত হয়। আর তার দক্ষিণে, হে মহাদেবী, আমার পরম ঋষিতীর্থ আছে।

Verse 57

तत्र स्नातो नरो देवि ऋषिलोकं प्रपद्यते ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोके महीयते ॥

হে দেবী, যে ব্যক্তি সেখানে স্নান করে, সে ঋষিলোক লাভ করে। আর যদি সেখানেই প্রাণ ত্যাগ করে, তবে আমার লোকেতে সম্মানিত হয়।

Verse 58

दक्षिणे ऋषितीर्थस्य मोक्षतीर्थं परं मम ॥ तत्र वै स्नानमात्रेण मोक्षमेव प्रपद्यते ॥

ঋষিতীর্থের দক্ষিণে আমার পরম মোক্ষতীর্থ আছে। সেখানে কেবল স্নানমাত্রেই মোক্ষ লাভ হয়।

Verse 59

तत्र वै कोटितीर्थं हि देवानामपि दुर्लभम् ॥ तत्र स्नानेन दानेन मम लोके महीयते ॥

সেখানেই কোটি-তীর্থ আছে, যা দেবতাদের পক্ষেও দুর্লভ। সেখানে স্নান ও দান করলে আমার লোকেতে সম্মান লাভ হয়।

Verse 60

कोटितीर्थे नरः स्नात्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः ॥ तारिताः पितरस्तेन तथैव प्रपितामहाः ॥

কোটি-তীর্থে স্নান করে এবং পিতৃদেবতাদের তৃপ্ত করে তर्पণ দিলে, সেই কর্মে তার পিতৃগণ ও প্রপিতামহগণও উদ্ধারপ্রাপ্ত হন।

Verse 61

कोटितीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥ तत्रैव वायुतीर्थं तु पितॄणामपि दुर्लभम् ॥

কোটি-তীর্থে স্নান করলে মানুষ ব্রহ্মলোকে সম্মানিত হয়। সেখানেই বায়ু-তীর্থ আছে, যা পিতৃদের পক্ষেও দুর্লভ বলে কথিত।

Verse 62

पिण्डदानात्तु तत्रैव पितृलोके स गच्छति ॥ गया पिण्डप्रदानेन यत्फलं लभते नरः ॥ तत्फलं लभते देवि ज्येष्ठे दानान्न संशयः ॥

সেখানেই পিণ্ডদান করলে সে পিতৃলোকে গমন করে। গয়ায় পিণ্ডপ্রদানে মানুষ যে ফল লাভ করে, হে দেবী, জ্যৈষ্ঠ মাসে দান করলে সেই একই ফলই লাভ হয়—এতে সন্দেহ নেই।

Verse 63

द्वादशैतानि तीर्थानि देवानां दुर्लभानि च ॥ स्नानं दानं जपं होमं सहस्रगुणितं भवेत् ॥

এই বারোটি তীর্থ দেবতাদের পক্ষেও দুর্লভ বলে কথিত। সেখানে করা স্নান, দান, জপ ও হোম সহস্রগুণ ফলপ্রদ হয়।

Verse 64

पृथिव्युवाच ॥ पुष्करं नैमिषं चैव पुरीं वाराणसीं तथा ॥ एतान् हित्वा महाभाग मथुरां किं प्रशंसति ॥

পৃথিবী বললেন—পুষ্কর, নৈমিষ এবং বারাণসী নগরীও; হে মহাভাগ, এগুলো ছেড়ে মথুরা কেন প্রশংসিত হয়?

Verse 65

तृप्तिं प्रयान्ति पितरो यावत्स्थित्यग्रजन्मनः ॥ ये वसन्ति महाभागे मथुरामितरे जनाः ॥

যতদিন অগ্রজন্মা (প্রধান পিতৃপুরুষ) স্থিত থাকে, ততদিন পিতৃগণ তৃপ্তি লাভ করেন, হে মহাভাগ, যখন অন্য লোকেরা মথুরায় বাস করে।

Verse 66

गङ्गां प्राप्य प्रयागे या वेणीति प्रथिता भुवि ॥ गङ्गाशतगुणा पुण्या माठुरे मम मण्डले ॥

যে ধারা প্রয়াগে পৌঁছে পৃথিবীতে ‘বেণী’ নামে প্রসিদ্ধ, তা আমার মথুরা-মণ্ডলে গঙ্গার চেয়ে শতগুণ অধিক পুণ্যদায়িনী বলে বর্ণিত।

Verse 67

यस्मिन् स्नातो नरो देवि अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ इन्द्रलोकं समासाद्य नरोऽसौ देवि मोदते ॥

হে দেবী, সেই তীর্থে স্নান করলে মানুষ অগ্নিষ্টোম যজ্ঞের ফল লাভ করে। ইন্দ্রলোক প্রাপ্ত হয়ে, হে দেবী, সে ব্যক্তি আনন্দিত হয়।

Verse 68

तस्मिन् वरगृहे देवि ब्राह्मणो योगिनां वरः ॥ जातिस्मरो महाप्राज्ञो विष्णुभक्तो वसुन्धरे ॥

হে দেবী, সেই উৎকৃষ্ট আবাসে এক ব্রাহ্মণ আছেন—যোগীদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ—যিনি পূর্বজন্ম স্মরণ করেন, মহাপ্রজ্ঞ এবং হে বসুন্ধরা, বিষ্ণুভক্ত।

Verse 69

तत्राथ मुञ्चते प्राणान् मम लोके महीयते ॥ ध्रुवतीर्थे तु वसुधे यः श्राद्धं कुरुते नरः ॥

সেখানেই প্রাণ ত্যাগ করে সে আমার লোকেতে সম্মানিত হয়। আর হে বসুন্ধরা, ধ্রুবতীর্থে যে মানুষ শ্রাদ্ধ করে…

Verse 70

येषां स्मरणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ तीर्थानां चैव माहात्म्यं श्रुत्वा कामानवाप्नुयात् ॥

যাদের কেবল স্মরণমাত্রেই সকল পাপ থেকে মুক্তি হয়। আর তীর্থগুলির মাহাত্ম্য শুনে মানুষ ইচ্ছিত কামনা লাভ করতে পারে।