Adhyaya 153: The Glory of the Mathurā Sacred Landscape: Saṃyamana Tīrtha and the Twelve Sacred Forests
Mathurātīrthamāhātmya (Saṃyamanatīrtha and the Twelve Forests of Mathurā)
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) with Ethical-Discourse (Renunciation and Moral Transformation)
वसुधरया सह संवादे वराहः मथुरातीर्थचक्रं प्रवर्तयति। शिवकुण्डसमीपे नवविधतीर्थसमूहस्य अतिशयमहत्त्वं प्रतिपाद्य संयमनतीर्थं प्रसिद्धं यमुनातरणघाटं वर्णयति; तत्र स्नानस्य पापनाशकं मोक्षप्रदं च फलम् उक्त्वा दृष्टान्तं कथयति—नैमिषारण्यजः पापी निषादः कृष्णपक्षचतुर्दश्यां यमुनां तरितुं प्रयत्नं कृत्वा संयमने स्नात्वा म्रियते, ततः सौराष्ट्रदेशीयः क्षत्रियः यक्ष्मधनुः इति पुनर्जायते। स दीर्घकालं राज्यभोगान् अनुभूय, मथुरासंयमनस्मृत्या वैराग्यं प्राप्य निवृत्तिचिन्तनं करोति। अनन्तरं वराहः मथुरायाः तीर्थपरिसरं द्वादशवनानि च निरूप्य, प्रत्येकस्थले चन्द्रतिथिविशेषान्, यात्राकर्माणि, तथा परलोकगतिं च संबध्नाति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 153
Verse 1
अथ मथुरातीर्थमाहात्म्यम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ उत्तरे शिवकुण्डाच्च तीर्थानां नवकं स्मृतम् ॥ नवतीर्थात्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥
अथ मथुरातीर्थमाहात्म्यम्। श्रीवराह उवाच—उत्तरे शिवकुण्डात् तीर्थानां नवकं स्मृतम्। नवतीर्थात् परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति॥
Verse 2
तत्रैव स्नानमात्रेण सौभाग्यं जायते परम् ॥ रूपवन्तः प्रजायन्ते स्वर्गलोके न संशयः ॥
तत्रैव स्नानमात्रेण परमं सौभाग्यं प्रजायते। रूपवन्तः सन्तानाः प्रजायन्ते, स्वर्गलोके च पुण्यफलप्राप्तिर्भवति—न संशयः॥
Verse 3
तस्मिन् स्नातो नरो देवि मम लोके प्रपद्यते ॥ तत्र संयमनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥
देवि, तस्मिन् तीर्थे स्नातो नरः मम लोकं प्रपद्यते। तत्र ‘संयमनम्’ इति नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्॥
Verse 4
तत्र स्नातो मृतो वापि मम लोकं स गच्छति ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
तत्र स्नातो मृतो वापि स मम लोकं गच्छति। पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि; तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥
Verse 5
तस्मिन् संयमने तीर्थे यद्यद्वृत्तं पुरातनम् ॥ कश्चित्पापसमाचारो निषादो दुष्टमानसः ॥
तस्मिन् संयमने तीर्थे पुरातनं वृत्तान्तं यदभवत्। कश्चित् निषादः पापसमाचारो दुष्टमानसश्च आसीत्॥
Verse 6
वसते नैमिषारण्ये सुप्रतीतेऽतिपापकृत् ॥ केनचित्त्वथ कालेन सोऽगच्छन्मथुरां प्रति ॥
स नैमिषारण्ये सुप्रतीते वसति स्म, अतिपापकृत्। केनचित् कालेन स मथुरां प्रति जगाम॥
Verse 7
तत्र प्राप्य च कालिन्दीं कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ॥ स निषादस्तर्त्तुकामस्तस्यां चैव तिथौ ततः ॥
तत्र प्राप्य कालिन्दीं कृष्णपक्षस्य चतुर्दश्यां स निषादः तर्त्तुकामः तस्यामेव तिथौ ततः प्रवृत्तः।
Verse 8
ततार यमुनां सोऽथ प्राप्य संयमनं शुभे ॥ ममज्जासौ ततः पापस्तस्मिंस्तीर्थे वरे शुभे ॥
स तदा यमुनां ततार, हे शुभे, संयमनं च प्राप। ततः स पापः तस्मिन् वरे शुभे तीर्थे निमग्नः।
Verse 9
मग्नमात्रस्ततः पापः सद्यः प्राणैर्व्ययुज्यत ॥ तत्तीर्थस्य प्रभावेण जातोऽसौ पृथिवीपतिः ॥
निमग्नमात्रः स पापः सद्यः प्राणैर्वियुक्तः। तस्य तीर्थस्य प्रभावेण स पृथिवीपतिरभवत्।
Verse 10
पालयामास वसुधां क्षत्रधर्मं समाश्रितः ॥ तेनोढा काशिराजस्य पीवरी नामतः शुभा ॥
स क्षत्रधर्मं समाश्रित्य वसुधां पालयामास। तेन काशिराजस्य शुभा पीवरी नाम पत्नी रूपेणोढा।
Verse 11
पत्नी शतानां मुख्यानां प्रवरा सा वसुङ्घरे॥ तां चैव रमयामास उद्यानेषु वनेषु च॥
हे वसुङ्घरे, सा शतानां मुख्यानां पत्नीनां प्रवरा आसीत्; स च तां उद्यानेषु वनेषु च रमयामास।
Verse 12
प्रासादेषु च रम्येषु नदीनाṃ पुलिनेṣu च॥ प्रजाः पालयतस्तस्य दानानि ददतस्तथा॥
रम्येषु प्रासादेषु नदीपुलिनेṣu च, सः प्रजाः पालयन् यथाविधि दानानि अपि ददौ।
Verse 13
कालो गच्छति राजा तु भोगासक्तिं च विन्दति॥ भोगासक्तस्य वसुधे वर्षाणि सप्तसप्ततिः॥
कालः प्रववृते; राजा तु भोगेषु आसक्तिं प्राप। हे वसुधे, भोगासक्तस्य वर्षाणि सप्तसप्ततिः अभवन्।
Verse 14
पुत्राः सप्त तथा जाताः कन्याः पञ्च सुषोभनाः॥ राज्ञां पञ्चसुता दत्ताः कन्याः कमललोचनाः॥
पुत्राः सप्त जाताः, कन्याः पञ्च सुषोभनाः। कमललोचनाः पञ्च कन्याः राजभ्यः दत्ताः।
Verse 15
पुत्रान्संस्थापयामास स्थानेषु वसुधाधिपान्॥ पीवर्या सह सुप्तः स रात्रौ च वसुधाधिपः॥
सः पुत्रान् स्वस्वस्थानेषु वसुधाधिपान् संस्थापयामास। वसुधाधिपः स पीवर्या सह रात्रौ सुप्तः।
Verse 16
तत्र प्रबुद्धो नृपतिर् हाहेति वदते मुहुः॥ स्मृत्वा तु मथुरां देवि स्मृत्वा संयमनं परम्॥
तत्र प्रबुद्धो नृपतिः ‘हाहेति’ मुहुः वदति। हे देवि, मथुरां स्मृत्वा परं संयमनं च स्मृत्वा।
Verse 17
ततः सा पीवरी प्राह किमेवं भाषसे नृप॥ प्रियाया वचनं श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत्॥
ततः सा पीवरी प्राह— “किमेवं भाषसे नृप?” इति। प्रियायाः वचनं श्रुत्वा राजा प्रत्युवाच।
Verse 18
मत्तः सुप्तः प्रमत्तश्च असम्बद्धं प्रभाषते॥ निद्रावश्यस्य वचनं न सम्प्रष्टुं त्वमर्हसि॥
मत्तः सुप्तः प्रमत्तश्च असम्बद्धं प्रभाषते। निद्रावश्यस्य वचनं न सम्प्रष्टुं त्वमर्हसि॥
Verse 19
प्रियाया वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच नराधिपः॥ अवश्यं यदि वक्तव्यं गच्छावो मथुरां पुरीम्॥
प्रियाया वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच नराधिपः। अवश्यं यदि वक्तव्यं गच्छावो मथुरां पुरीम्॥
Verse 20
तत्र गत्वा यथातत्त्वं वदिष्यामि शुभानने॥ ददस्व विपुलं दानं ब्राह्मणेभ्यः सुलोचने॥
तत्र गत्वा यथातत्त्वं वदिष्यामि शुभानने। ददस्व विपुलं दानं ब्राह्मणेभ्यः सुलोचने॥
Verse 21
पुत्रान्संस्थाप्य दौहित्रान्स्वे स्थाने शुभान्प्रिये ॥ ग्रामांश्च कोशं रत्नानि पुत्रान्वीक्ष्य पुनः पुनः ॥
पुत्रान् संस्थाप्य दौहित्रान् स्वे स्थाने शुभान् प्रिये। ग्रामांश्च कोशं रत्नानि पुत्रान् वीक्ष्य पुनः पुनः॥
Verse 22
ततः सम्मानयामास जनं पुरनिवासिनम् ॥ पितृपैतामहं राज्यं पालनीयं यथाक्रमम् ॥
ततः स नगरनिवासिनं जनं सम्यक् सम्मानयामास। पितृपैतामहं राज्यं यथाक्रमं विधिवत् पालनीयं भवति॥
Verse 23
राज्ये पुत्रान्नियोक्ष्यामि यदि वो रोचतेऽनघाः ॥ राज्यपुत्रकलत्राणि बन्धुवर्गं तथैव च ॥
यदि वोऽनघाः रोचते, अहं राज्ये पुत्रान् नियोजयिष्यामि। राज्यकार्याणि पुत्रकलत्राणि बन्धुवर्गं तथैव च विचार्यताम्॥
Verse 24
नित्यमिच्छन्ति वै लोको यमस्येच्छन्ति नान्यथा ॥ एवं ज्ञात्वा प्रसन्नेन कर्त्तव्यं चात्मनो हितम् ॥
नित्यं वै लोका इच्छन्ति; यमस्यैव स्वं इच्छन्ति नान्यथा। एवं विदित्वा प्रसन्नचित्तेन आत्मनो हितं कर्तव्यं॥
Verse 25
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गच्छावो मथुरां पुरीम् ॥ अहो कष्टं यदस्माभिः पुरा राज्यमनुष्ठितम् ॥
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वयं मथुरां पुरीं गच्छावः। अहो कष्टं यत् अस्माभिः पुरा राज्यम् अनुष्ठितम्॥
Verse 26
इदानीं तु मया ज्ञातं त्यागान्नास्ति परं सुखम् ॥ नास्ति विद्यसमं चक्षुर्नास्ति चक्षुस्समं बलम् ॥
इदानीं मया ज्ञातं—त्यागात् परं सुखं नास्ति। नास्ति विद्यसमं चक्षुः, नास्ति चक्षुःसमं बलम्॥
Verse 27
नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागात्परं सुखम् ॥ यः कामान्कुरुते सर्वान्यश्चैतान्केवलाṃस्त्यजेत् ॥
नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागात्परं सुखम्। यः सर्वान् कामान् सेवते यश्चैतान् सर्वथा त्यजेत्॥
Verse 28
ततः पौरजनं दृष्ट्वा चतुरङ्गबलान्वितः ॥ ततः कालेन महता सम्प्राप्तो मथुरां पुरीम् ॥
ततः पौरजनं दृष्ट्वा चतुरङ्गबलान्वितः। ततः कालेन महता सम्प्राप्तो मथुरां पुरीम्॥
Verse 29
तेन दृष्टा पुरी रम्या वासवस्य पुरी यथा ॥ तीर्थैर्द्वादशभिर्युक्ता पुण्या पापहरा शुभा ॥
तेन दृष्टा पुरी रम्या वासवस्य पुरी यथा। तीर्थैर्द्वादशभिर्युक्ता पुण्या पापहरा शुभा॥
Verse 30
रम्यं मधुवनं नाम विष्णुस्थानमनुत्तमम् ॥ तं दृष्ट्वा मनुजो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥
रम्यं मधुवनं नाम विष्णुस्थानमनुत्तमम्। तं दृष्ट्वा मनुजो देवि कृतकृत्यो हि जायते॥
Verse 31
एकादशी शुक्लपक्षे मासि भाद्रपदे तथा ॥ तस्यां स्नातो नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥
एकादशी शुक्लपक्षे मासि भाद्रपदे तथा। तस्यां स्नातो नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते॥
Verse 32
वनं कुन्दवनं नाम तृतीयं चैवमुत्तमम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥
वनं कुन्दवनं नाम तृतीयं चैवमुत्तमम् । तत्र गत्वा नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥
Verse 33
एकादशी कृष्णपक्षे मासि भाद्रपदे हि वा ॥ तत्र स्नातो नरो देवि रुद्रलोके महीयते ॥
एकादशी कृष्णपक्षे मासि भाद्रपदे हि वा । तत्र स्नातो नरो देवि रुद्रलोके महीयते ॥
Verse 34
चतुर्थं काम्यकवनं वनानां वनमुत्तमम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि मम लोके महीयते ॥
चतुर्थं काम्यकवनं वनानां वनमुत्तमम् । तत्र गत्वा नरो देवि मम लोके महीयते ॥
Verse 35
विमलस्य च कुण्डे तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ यस्तत्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥
विमलस्य च कुण्डे तु सर्वपापैः प्रमुच्यते । यस्तत्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥
Verse 36
पञ्चमं बकुलं नाम वनानामुत्तमं वनम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि अग्निस्थानं स गच्छति ॥
पञ्चमं बकुलं नाम वनानामुत्तमं वनम् । तत्र गत्वा नरो देवि अग्निस्थानं स गच्छति ॥
Verse 37
तत्र गत्वा तु वसुधे मद्भक्तो मत्परायणः ॥ तद्वनस्य प्रभावेण नागलोकं स गच्छति ॥
तत्र गत्वा तु वसुधे मद्भक्तो मत्परायणः । तद्वनस्य प्रभावेण स नागलोकं गच्छति ॥
Verse 38
सप्तमं तु वनं भूमे खादिरं लोकविश्रुतम् ॥ तत्र गत्वा नरो भद्रे मम लोकं स गच्छति ॥
सप्तमं तु वनं भूमे खादिरं लोकविश्रुतम् । तत्र गत्वा नरो भद्रे मम लोकं स गच्छति ॥
Verse 39
महावनं चाष्टमं तु सदैव तु मम प्रियम् ॥ यत्र गत्वा तु मनुज इन्द्रलोके महीयते ॥
महावनं चाष्टमं तु सदैव तु मम प्रियम् । यत्र गत्वा तु मनुज इन्द्रलोके महीयते ॥
Verse 40
लोहजङ्घवनं नाम लोहजङ्घेन रक्षितम् ॥ नवमं तु वनं नाम सर्वपातकनाशनम् ॥
लोहजङ्घवनं नाम लोहजङ्घेन रक्षितम् । नवमं तु वनं नाम सर्वपातकनाशनम् ॥
Verse 41
वनं बिल्ववनं नाम दशमं देवपूजितम् ॥ तत्र गत्वा तु मनुजो ब्रह्मलोके महीयते ॥
वनं बिल्ववनं नाम दशमं देवपूजितम् । तत्र गत्वा तु मनुजो ब्रह्मलोके महीयते ॥
Verse 42
एकादशं तु भाण्डीरं योगिनः प्रियमुत्तमम् ॥ तस्य दर्शनमात्रेण नरो गर्भं न गच्छति ॥
एकादशं तु भाण्डीरं योगिनां परमप्रियं श्रेष्ठम् । तस्य दर्शनमात्रेण नरो भूयो गर्भं न प्रविशति ॥
Verse 43
भाण्डीरं तमनुप्राप्य वनानां वनमुत्तमम् ॥ वासुदेवं ततो दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥
तं भाण्डीरं समासाद्य वनानां वनमुत्तमम् । ततः वासुदेवं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥
Verse 44
वृन्दावनं द्वादशकं वृन्दया परिरक्षितम् ॥ मम चैव प्रियं भूमे महापातकनाशनम् ॥
वृन्दावनं द्वादशकं वृन्दया परिरक्षितम् । ममापि प्रियं भूमे महापातकनाशनम् ॥
Verse 45
वृन्दावनं च गोविन्दं ये पश्यन्ति वसुन्धरे ॥ न ते यमपुरं यान्ति यान्ति पुण्यकृतां गतिम् ॥
वृन्दावनं च गोविन्दं ये पश्यन्ति वसुन्धरे । न ते यमपुरं यान्ति पुण्यकृतां गतिं यान्ति ॥
Verse 46
सौराष्ट्रविषये देवि क्षत्रियोऽभूद् धनुर्धरः ॥ नाम्ना यक्ष्मधनुर्नाम सोऽभवत् प्रियदर्शनः ॥
सौराष्ट्रविषये देवि क्षत्रियोऽभूद् धनुर्धरः । नाम्ना यक्ष्मधनुः सोऽभूत् प्रियदर्शनः ॥
Verse 47
पृथिव्युवाच ॥ कथयस्व ममाद्य त्वं यद्यहं वल्लभा तव ॥ प्राणांस्त्यक्ष्याम्यहं देव गोपयिष्यसि मे यदि ॥
पृथिव्युवाच—अद्य मम कथय, यदि अहं तव वल्लभा। हे देव, यदि मे रक्षणं करिष्यसि तर्हि अहं प्राणान् त्यक्ष्यामि।
Verse 48
प्रायेण सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते ॥ अभिषिच्य सुतं ज्येष्ठमनुयोज्य परान्बहून् ॥
प्रायेण सर्वकामानां परित्यागः श्रेष्ठः स्मृतः। ज्येष्ठं सुतम् अभिषिच्य, बहून् परान् यथायोग्यं नियोज्य च।
Verse 49
यमुनायाः परे पारे देवानामपि दुर्लभम् ॥ अस्ति भद्रवनं नाम षष्ठं वनमनुत्तमम् ॥
यमुनायाः परे पारे, देवानामपि दुर्लभे, भद्रवनं नाम वनं अस्ति—षष्ठं, वनानाम् अनुत्तमम्।
Frequently Asked Questions
The chapter frames sacred geography as a catalyst for ethical reorientation: immersion at Saṃyamanatīrtha is narrated as interrupting entrenched pāpa and enabling an elevated rebirth, while the later royal episode explicitly contrasts bhogāsakti (attachment to pleasures) with tyāga (renunciation) as a superior form of well-being. The text presents moral self-governance (saṃyamana) and deliberate relinquishment as practical teachings emerging from remembrance of place and ritual encounter.
The narrative specifies Kṛṣṇapakṣa Caturdaśī for the niṣāda’s crossing and immersion at the Yamunā/Saṃyamana. It also assigns Bhādrapada Ekādaśī in Śuklapakṣa for bathing associated with Madhuvana, and Bhādrapada Ekādaśī in Kṛṣṇapakṣa for bathing associated with Kundavana (with the stated result of honor in Rudraloka).
Through Varāha’s instruction to Pṛthivī, the chapter encodes an Earth-centered sacred ecology: rivers (Yamunā/Kālindī), kuṇḍas, and a regulated network of vanas function as sites where human conduct is disciplined (saṃyamana) and redirected. The text implicitly links terrestrial landscapes to social ethics by presenting place-based practices—bathing, pilgrimage, controlled desire—as mechanisms that reduce harm (pāpa) and stabilize human–environment relations via ritual stewardship of groves and waters.
A niṣāda (hunter/forest-dweller figure) from Naimiṣāraṇya is used as the moral exemplar; he is reborn as the Saurāṣṭran kṣatriya archer Yakṣmadhanur. The narrative references a marital alliance with the Kāśīrāja (king of Kāśī) through the queen Pīvarī, and it depicts royal succession by installing sons in governance, reflecting courtly-administrative norms rather than naming a continuous dynasty.