Adhyaya 146: The Greatness of Hṛṣīkeśa at Rurukṣetra: The Origin Narrative of Ruru and the Sacred Site

Verse 1

अथ रुरुक्षेत्रस्थहृषीकेशमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ शालग्रामस्य माहात्म्यं श्रुत्वा गुह्यं महौजसम् ॥ विस्मयं परमं गत्वा हृष्टा वचनमब्रवीत् ॥

अथ रुरुक्षेत्रस्थहृषीकेशमाहात्म्यं प्रवक्ष्यते। सूत उवाच—शालग्रामस्य गुह्यं महौजसं माहात्म्यं श्रुत्वा सा परं विस्मयं गत्वा हृष्टा वचनमब्रवीत्॥

Verse 2

धरण्युवाच ॥ अहो क्षेत्रस्य माहात्म्यं यत्त्वया भाषितं हरे ॥ एतच्छ्रुत्वा महाभाग जातास्मि विगतज्वरा ॥

धरण्युवाच—अहो क्षेत्रस्य माहात्म्यं यत्त्वया भाषितं हरे। एतच्छ्रुत्वा महाभाग जातास्मि विगतज्वरा॥

Verse 3

रुरुषण्डमिति प्रोक्तं यत्त्वया परमार्चितम् ॥ रुरुर्नाम कथं को वा आसीत्पूर्वं जनार्दन ॥

रुरुषण्डमिति प्रोक्तं यत्त्वया परमार्चितम्। रुरुर्नाम कथं को वा आसीत्पूर्वं जनार्दन॥

Verse 4

यन्नाम्ना परमं क्षेत्रं हृषीकेश त्वयाश्रितम् ॥ कथयस्व जगन्नाथ यद्यनुग्राह्यता मयि ॥

यन्नाम्ना परमं क्षेत्रं हृषीकेश त्वयाश्रितम्। कथयस्व जगन्नाथ यद्यनुग्राह्यता मयि॥

Verse 5

श्रीवराह उवाच ॥ आसीत्पुरा महाभागो देवदत्त इति द्विजः ॥ भृगुवंशे समुत्पन्नो वेदवेदाङ्गपारगः ॥

श्रीवराह उवाच—पुरा देवदत्त इति नाम महाभागो द्विजः आसीत्। स भृगुवंशे समुत्पन्नो वेदवेदाङ्गपारगः आसीत्॥

Verse 6

यज्ञविद्यासु कुशलो व्रतनिष्ठोऽतिथिप्रियः ॥ तत्राश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलतान्वितम् ॥

स यज्ञविद्यासु कुशलो व्रतनिष्ठोऽतिथिप्रियः। तस्य पुण्यमाश्रमपदं पुण्यद्रुमलतान्वितम्॥

Verse 7

शान्तैर्मृगगणैः कीर्णं कन्दमूलफलान्वितम् ॥ तत्र तीव्रं तपोऽतप्यद्देवदत्तो मुनीश्वरः ॥

तदाश्रमं शान्तैर्मृगगणैः कीर्णं कन्दमूलफलान्वितम्। तत्र देवदत्तो मुनीश्वरस्तीव्रं तपोऽतप्यत्॥

Verse 8

वर्षाणामयुतं साग्रं तत इन्द्रो व्यचिन्तयत् ॥ कामं वसन्तसहितं गन्धर्वान् स सखीन् पुनः ॥

वर्षाणामयुतं साग्रं गते इन्द्रो व्यचिन्तयत्। स पुनः कामं वसन्तसहितं गन्धर्वांश्च सखीन् समाह्वयत्॥

Verse 9

उवाच मधुरं वाक्यं क्षुब्धेन्द्रियमनाः प्रभुः ॥ अहो सखायः किञ्चिन्मे महत्कार्यमुपस्थितम् ॥

क्षुब्धेन्द्रियमनाः प्रभुः मधुरं वाक्यमुवाच—अहो सखायः, मे किञ्चित् महत् कार्यम् उपस्थितम्॥

Verse 10

तदिन्द्रस्य वचः श्रुत्वा ते काममलयानिलाः ॥ प्रत्य्यूचुर्देवराजानमाज्ञापय निजं प्रियम् ॥

तदिन्द्रस्य वचः श्रुत्वा कामो मलयानिलश्च तौ देवराजं प्रत्य्यूचतुः—“यत् ते प्रियं तदाज्ञापय।”

Verse 11

जितेन्द्रियस्यापि मनः कस्य संक्षोभयामहे ॥ कं वा सुतीव्रात्तपसो भ्रंशयामः सुपेशलम् ॥

“जितेन्द्रियस्यापि मनः कस्य वयं संक्षोभयामहे? कं वा सुतीव्रतपसो भ्रंशयामः सुपेशलम्?”

Verse 12

आज्ञाप्रसादं ते लब्ध्वा वद शीघ्रं सुखी भव ॥ इत्युक्तः शतमन्युर्वै प्रत्युवाचाथ मानयन् ॥

“ते आज्ञाप्रसादं लब्ध्वा शीघ्रं वद, सुखी भव।” इत्युक्तः शतमन्युर्वै तौ मानयन् प्रत्युवाच।

Verse 13

तदैव मे गता चिन्ता भवतां दर्शनं यदा ॥ जातमेवाखिलं कार्यं मम तच्छृणुताखिलाः ॥

“तदैव मे गता चिन्ता भवतां दर्शनं यदा; जातमेवाखिलं कार्यं मम—तच्छृणुत सर्वे।”

Verse 14

हिमशैले महारम्ये हृषीकेशाश्रितो मुनिः ॥ देवदत्त इति ख्यातस्तपस्यति महत्तपः ॥

“हिमशैले महारम्ये हृषीकेशाश्रितो मुनिः; देवदत्त इति ख्यातः महत्तपः तपस्यति।”

Verse 15

जिघृक्षुर्मे पदं नूनं तत्तपो विनिवर्त्यताम् ॥ इत्युक्तास्ते तदाज्ञां वै गृहीत्वा शिरसा द्रुतम् ॥

स नूनं मम पदं जिघृक्षुः; तस्मात् तत् तपो विनिवर्त्यताम् इति। एवमुक्तास्ते तदाज्ञां शिरसा गृहीत्वा शीघ्रं प्रचक्रुः॥

Verse 16

प्रस्थानाय मतिं चक्रुः कामदेवपुरःसराः ॥ प्रस्थाप्याग्रे वसन्तं च मलयानिलमेव च ॥

कामदेवपुरःसराः प्रस्थानाय मतिं चक्रुः; अग्रे वसन्तं मलयानिलं च प्रेषयामासुः॥

Verse 17

ततः सुरपतिः शक्रः प्रम्लोचां नाम नामतः ॥ प्रशस्य प्रणयात्पूर्वं मानयन्निदमब्रवीत् ॥

ततः सुरपतिः शक्रः प्रम्लोचां नामतः संबोध्य, प्रणयात् पूर्वं प्रशस्य मानयन् इदमब्रवीत्॥

Verse 18

गच्छ स्वस्तिमती देवि विजयाय मुनेर्भुवि ॥ यत्राश्रमपदं तस्य देवदत्तस्य वै मुनेः ॥

गच्छ स्वस्तिमती देवि, मुनेर्विजयाय भुवि; यत्र तस्य देवदत्तस्य मुनेराश्रमपदं स्थितम्॥

Verse 19

तथा कुरुष्व भद्रं ते हृषीकेशसमीपतः ॥ इन्द्रस्याज्ञां समादाय ययौ तस्याश्रमं प्रति ॥

तथा कुरुष्व, भद्रं ते, हृषीकेशसमीपतः। इन्द्रस्याज्ञां समादाय स तस्याश्रमं प्रति ययौ॥

Verse 20

समीपोपवने रम्ये नानाद्रुमलताकुले ॥ मधुरालापबहुले कोकिलानां कलाकुले ॥

समीपस्थे रम्ये उपवने नानाविधद्रुमलतासङ्कुलिते, मधुरालापबहुले, कोकिलानां कलारवैराकुलिते।

Verse 21

रसालमञ्जरीव्याप्तरसामोदालिसंकुले ॥ गुंजन्मत्तालिसन्नादश्रुतिश्रुतिधरान्विते ॥

रसालमञ्जरीव्याप्तरसामोदसमाकुले, तन्मधुरगन्धमत्तालिसङ्घैः सङ्कुलिते, गुंजन्मत्तालिनादेन श्रुतिश्रुतिधरान्विते।

Verse 22

गन्धर्वगीतसम्मिश्रे मलयानिलशीतले ॥ सम्प्फुल्लपङ्कजवने सुनिर्मलजलाशये ॥

गन्धर्वगीतसम्मिश्रे मलयानिलशीतले, सम्प्फुल्लपङ्कजवने, सुनिर्मलजलाशये च।

Verse 23

मुनिप्रभावसन्त्यक्तक्रौर्यस्थलजलाशये ॥ मधुरामोद मधुरे चित्तक्षोभविधायिनि ॥

मुनिप्रभावसन्त्यक्तक्रौर्ये स्थलजलाशये, मधुरामोदमधुरे, चित्तक्षोभविधायिनि च।

Verse 24

प्रविश्य सा वरारोहा गीतं सुमधुरं जगौ ॥ यदा ध्यानादुपरतः समाधेर्विरताश्चिरात् ॥

प्रविश्य सा वरारोहा सुमधुरं गीतं जगौ; यदा स ध्यानादुपरतः, चिरात् समाधेर्विरतश्च।

Verse 25

गान्धर्वं प्रारभंस्ते तु गन्धर्वाः सुरसम्मताः ॥ तस्मिन्नेव क्षणे लब्ध्वा अवसरं पञ्च सायकः ॥

तदा देवैः सम्मताः गन्धर्वाः गान्धर्वं गीतं प्रारभन्त। तस्मिन्नेव क्षणे अवसरं लब्ध्वा पञ्चसायकः कामदेवः प्रववृते॥

Verse 26

विचकर्ष धनुः पुष्पं सायकान् समयूयुजत् ॥ संलक्ष्य तं मुनिं शान्तं भाविदैवबलात्कृतम् ॥

स पुष्पधनुः विचकर्ष, सायकान् च समयोजयत्। तं शान्तं मुनिं संलक्ष्य, भाविदैवबलात्कृतं॥

Verse 27

श्रुत्वा तन्मधुरं गीतं पञ्चमालापसुन्दरम् ॥ क्षुब्धचित्तः समभवत्स मुनिः संशितव्रतः ॥

तन्मधुरं गीतं श्रुत्वा पञ्चमालापसुन्दरम्। क्षुब्धचित्तः समभवत् स मुनिः संशितव्रतः॥

Verse 28

विचचाराश्रमपदं पश्यन्सन्तुष्टमानसः ॥ दूराद्ददर्श तन्वङ्गीं क्रीडन्तीं कन्दुकेन ताम् ॥

स आश्रमपदं विचचार, सन्तुष्टमानसः पश्यन्। दूरात् तां तन्वङ्गीं कन्दुकेन क्रीडन्तीं ददर्श॥

Verse 29

दृष्ट्वैव तां तु चार्वङ्गीं विद्धः कामेन पत्रिणा ॥ तस्याः समीपमगमत्स्मयमानो महामुनिः ॥

तां चार्वङ्गीं दृष्ट्वैव कामेन पत्रिणा विद्धः। स महामुनिः स्मयमानः तस्याः समीपम् अगमत्॥

Verse 30

सापि दृष्ट्वा देवदत्तं सज्जन्ती हरिणेक्षणा ॥ कटाक्षयन्ती सहसा लज्जमाना विगूहति ॥

सापि देवदत्तं दृष्ट्वा तस्मिन् सञ्जाता सानुरागा; हरिणेक्षणा सा कटाक्षैः पश्यन्ती सहसा लज्जिता सती स्वं निगूहितुमिच्छति।

Verse 31

करेण कन्दुकं घ्नन्ती चञ्चलाक्षी सुपेशला ॥ स्रंसता केशपासेन गलत्पुष्पेण राजता ॥

सा करेण कन्दुकं घ्नन्ती चञ्चलाक्षी सुपेशला; स्रंसता केशपासेन च गलत्पुष्पेण च राजते।

Verse 32

मनो हरन्ती तस्यर्षेः ललितैर्विभ्रमोद्भवैः ॥ एतस्मिन्नन्तरे तस्या दक्षिणः पवनोऽहरत् ॥

सा तस्यर्षेर्मनः ललितैर्विभ्रमोद्भवैः हरन्ती; एतस्मिन्नन्तरे दक्षिणः पवनः तस्याः वासोऽहरत्।

Verse 33

वासः सूक्ष्मं गलन्नीवि काञ्चीदामगुणान्वितम् ॥ पुष्पबाणोऽप्यविध्यत्तं दृष्ट्वा अवसरमन्तिके ॥

तस्याः वासः सूक्ष्मं, गलन्नीविः, काञ्चीदामगुणान्वितं च; अवसरमन्तिके दृष्ट्वा पुष्पबाणोऽपि तं अविध्यत्।

Verse 34

सम्मोहितः स तु मुनिर्गत्वान्तिकमथाब्रवीत् ॥ का त्वं कस्यासि सुभगे वनेऽस्मिन्किञ्चिकीर्षसि ॥

सम्मोहितः स मुनिर्निकटं गत्वा तदनन्तरम् अब्रवीत्— ‘का त्वं सुभगे? कस्यासि? वनेऽस्मिन् किं कर्तुमिच्छसि?’

Verse 35

मादृशान्किं मृगयसे बाहुपाशेन वा मृगान् ॥ बद्ध्वा गृहीत्वा वामोरु किं वाऽस्मान्कर्तुमिच्छसि ॥

मादृशान् किं मृगयसे बाहुपाशेन वा मृगान्? बद्ध्वा गृहीत्वा वामोरु किं वा अस्मान् कर्तुम् इच्छसि?

Verse 36

सर्वथाऽस्मांस्तवाधीनान् यद्यद्वा कारयिष्यति ॥ तत्तत्कुर्मो वयं नित्यं तदधीनाः स्म सर्वथा ॥

सर्वथा वयं तवाधीनाः; यद्यद् वा कारयिष्यसि तत् तत् कुर्मो वयं नित्यं, तदधीनाः स्म सर्वथा।

Verse 37

रममाणस्तया सार्द्धं भुञ्जन्भोगान्मनोरमान् ॥ तपःप्रभावोपनतान्दिवारात्रमतन्द्रितः ॥

तया सार्धं रममाणः स भुञ्जन् भोगान् मनोहरान्; तपःप्रभावोपनतान् दिवा-रात्रम् अतन्द्रितः।

Verse 38

बहूनहर्गणानेवं रममाणो यदृच्छया ॥ सुप्तोत्थित इवाकस्माद्विवकेन समन्वितः ॥

एवं बहून् अहर्गणान् रममाणो यदृच्छया; सुप्तोत्थित इवाकस्माद् विवेकेन समन्वितः।

Verse 39

निर्वेदं प्राप्तवान् सद्यस् ततो वाच भृशातुरः ॥ अहो भागवती माया ययाहं भृशमोहितः ॥

सद्यः स निर्वेदं प्राप्तवान्; ततः भृशातुरो वाच—अहो भागवती माया यया अहं भृशं मोहितः।

Verse 40

जानन्नपि तपोभ्रंशं प्राप्तो दैवबलात्कृतः ॥ अग्निकुण्डसमा नारी घृतकुम्भसमः पुमान् ॥

जानन्नपि तपोभ्रंशं दैवबलात् कृतः प्राप्तः। अग्निकुण्डसमा नारी, घृतकुम्भसमः पुमान्॥

Verse 41

इति प्रवादो मूर्खाणां विचारान्महदन्तरम् ॥ घृतकुम्भोऽग्नियोगेन द्रवते न तु दर्शनात् ॥

इति प्रवादो मूर्खाणां विचारान् महदन्तरम्। घृतकुम्भोऽग्नियोगेन द्रवते न तु दर्शनात्॥

Verse 42

पुमांस्त्रीदर्शनादेव द्रवते यद्विमोहितः ॥ नापराधस्त्वतो नार्याः स्वयं यदजितेन्द्रियः ॥

पुमांस्त्रीदर्शनादेव द्रवते यद्विमोहितः। नापराधस्त्वतो नार्याः स्वयं यदजितेन्द्रियः॥

Verse 43

इत्युक्त्वाऽसौ निवृत्तात्मा विससर्ज सुराङ्गनाम् ॥ प्रम्लोचा दैववशगो मनस्येतदचिन्तयत् ॥

इत्युक्त्वाऽसौ निवृत्तात्मा विससर्ज सुराङ्गनाम्। प्रम्लोचा दैववशगो मनस्येतदचिन्तयत्॥

Verse 44

उपसर्गो महानत्र तपसो भ्रंशकारकः ॥ त्यक्त्वाश्रममिमं चान्यत्स्थानं गत्वा समाहितः ॥

उपसर्गो महानत्र तपसो भ्रंशकारकः। त्यक्त्वाश्रममिमं चान्यत्स्थानं गत्वा समाहितः॥

Verse 45

तपस्तीव्रं समास्थाय शोषयिष्ये कलेवरम् ॥ इति निश्चित्य मनसा गत्वा भृग्वाश्रमं प्रति ॥

स मनसि निश्चित्य—“तपस्तीव्रं समास्थाय कलेवरं शोषयिष्ये” इति—भृग्वाश्रमं प्रति जगाम।

Verse 46

पश्यन्भृग्वाश्रमं रम्यमुत्तरं गतवान् शनैः ॥ गण्डक्याः पूर्वभागे तु विविक्तं विजनं शुभम् ॥

स रम्यं भृग्वाश्रमं पश्यन् शनैरुत्तरं गतवान्। गण्डक्याः पूर्वभागे तु विविक्तं विजनं शुभं स्थानमासीत्।

Verse 47

दृष्ट्वा तीरेषु विश्रान्तस्तपोभूमिमचिन्तयत् ॥ भृगुतुङ्गं समासाद्य शङ्कराराधने रतः ॥

स तीरेषु परितो दृष्ट्वा विश्रान्तः तपोभूमिमचिन्तयत्। भृगुतुङ्गं समासाद्य शङ्कराराधने रतः अभवत्।

Verse 48

अतप्यत तपो घोरं शिवदर्शनलालसः ॥ अथ दीर्घेण कालेन सन्तुष्टः स महेश्वरः ॥

शिवदर्शनलालसः स घोरं तपोऽतप्यत। अथ दीर्घेण कालेन स महेश्वरः सन्तुष्टोऽभवत्।

Verse 49

रुरुरित्येव विख्याता पितुरेवाश्रमे स्थिता ॥ युवभिः प्रार्थ्यमानापि चित्ते कञ्चन नाध्यगात ॥

सा ‘रुरू’ इत्येव विख्याता पितुरेवाश्रमे स्थिता। युवभिः प्रार्थ्यमानापि चित्ते कञ्चन नाध्यगात्।

Verse 50

लिङ्गरूपधरः साक्षादुपर्यपि तथा ह्यधः ॥ तिर्यक् च जलधाराभिर्युक्तस्तत्तापशान्तिकृत् ॥

साक्षाल्लिङ्गरूपधरः स ऊर्ध्वमधश्च तिर्यगपि स्थितः। जलधाराभिर्युक्तः स तत्तापस्य शान्तिं करोति॥

Verse 51

उवाच च प्रसन्नात्मा मुने पश्य च मां शिवम् ॥ मामेवावेहि विष्णुं त्वं मा पश्यस्वान्तरं मम ॥

प्रसन्नात्मा स उवाच—मुने, मां शिवं पश्य। मामेव विष्णुं त्वं विज्ञाय, मम अन्तरे भेदं मा पश्य॥

Verse 52

पूर्वमन्तरभावेन दृष्टवानसि यन्मम ॥ तेन विघ्नोऽभवद्येन गलितं त्वत्तपो महत् ॥

पूर्वं त्वया मम अन्तरभावेन दर्शनं कृतम्। तेन कारणेन विघ्नोऽभवत्, येन तव महत्तपः क्षीणं जातम्॥

Verse 53

आवामेकेन भावेन पश्यंस्त्वं सिद्धिमाप्स्यसि ॥ तपःप्रभावाल्लिङ्गानि प्रादुर्भूतानि यत्र वै ॥

एकेन भावेन आवां पश्यन् त्वं सिद्धिमवाप्स्यसि। यत्र वै तपःप्रभावात् लिङ्गानि प्रादुर्भूतानि॥

Verse 54

समङ्गमिति विख्यातमेतत्स्थानं भविष्यति ॥ स्नात्वाऽत्र गण्डकीतीर्थे मम लिङ्गानि योऽर्च्चयेत् ॥

एतत्स्थानं ‘समङ्गम’ इति विख्यातं भविष्यति। अत्र गण्डकीतीर्थे स्नात्वा यो मम लिङ्गानि अर्चयेत्…॥

Verse 55

तस्य योगफलं सम्यग्भविष्यति न संशयः ॥ इति दत्त्वा वरं शम्भुस्तत्रैवान्तरधीयत ॥

तस्य योगाभ्यासस्य फलं सम्यक् प्रादुर्भविष्यति, नात्र संशयः। इति वरं दत्त्वा शम्भुः तत्रैव अन्तरधीयत।

Verse 56

प्रम्लोचापि मुनेर्गर्भं सम्प्राप्याश्रममन्तिकात् ॥ प्रसूतां कन्यकां त्यक्त्वा स्वर्गमेव जगाम ह ॥

प्रम्लोचा अपि मुनेः गर्भं प्राप्य आश्रमस्य अन्तिकं गत्वा, प्रसूतां कन्यकां त्यक्त्वा, एकाकिनी स्वर्गमेव जगाम।

Verse 57

पुनर्जातमिवात्मानं मन्यमाना शुचिस्मिता ॥ सापि कन्या मृगैस्तत्र रुरुभिर्वर्द्धिता सती ॥

शुचिस्मिता सा आत्मानं पुनर्जातमिव मन्यमाना; सा कन्या अपि तत्र रुरुभिः मृगैः सती वर्द्धिता।

Verse 58

ततः सुनिश्चयं कृत्वा तपसे धृतमानसा ॥ चिन्तयन्ती जगन्नाथं भगवन्तं रमापतिम् ॥

ततः सा सुनिश्चयं कृत्वा तपसे धृतमानसा, जगन्नाथं भगवन्तं रमापतिं चिन्तयामास।

Verse 59

मासे सा प्रथमे बाला फलाहारपरायणा ॥ एकान्तरे दिनं प्राप्य द्वितीये त्रिदिनान्तरे ॥

प्रथमे मासे सा बाला फलाहारपरायणा आसीत्; द्वितीये मासे एकान्तरेण दिनेन आहारं प्राप्नोत्, ततः त्रिदिनान्तरेण।

Verse 60

तृतीये पञ्चमे दिने चतुर्थे सप्तमान्तरे ॥ पञ्चमे नवरात्रेण षष्ठे पञ्चदशाहके ॥

तृतीयमासे पञ्चमे दिने भुक्तवती; चतुर्थे सप्तदिनान्तरात्; पञ्चमे नवरात्रानन्तरम्; षष्ठे पञ्चदशदिनानन्तरं भुक्तवती।

Verse 61

मासेन सप्तमे चैव शीर्णपर्णाशनाष्टमे ॥ त्यक्त्वा तान्यपि सा बाला वाय्वाहारा बभूव ह ॥

सप्तमे मासे मासेनैकवारं भुक्तवती; अष्टमे शीर्णपर्णैरेव जीवितवती। तान्यपि त्यक्त्वा सा बाला वाय्वाहारा अभवत्।

Verse 62

सैवं वर्षशतं स्थित्वा हरावेकार्गमानसा ॥ समाधिना समा भूत्वा स्थाणुवन्निश्चला अभवत् ॥

एवं वर्षशतं स्थित्वा हरावेकार्गमानसा, समाधिना समा भूत्वा स्थाणुवन्निश्चला अभवत्।

Verse 63

द्वन्द्वानि नाविदच्छापि आत्मभूतान्तरं विना ॥ परां काष्ठां समापन्ना प्रकाशमयकान्तिधृक् ॥

द्वन्द्वानि न अविदत् चापि आत्मभूतान्तरं विना; परां काष्ठां समापन्ना प्रकाशमयकान्तिधृक्।

Verse 64

सन्निरुद्धेन्द्रियग्रामाः नाचक्षत बहिःस्थितम् ॥ तदा हृषीकाण्याविश्य संहृत्य स्वं हृदो बहिः ॥

सन्निरुद्धेन्द्रियग्रामाः बहिःस्थितं नाचक्षत। तदा हृषीकाण्याविश्य संहृत्य स्वं हृदो बहिः।

Verse 65

स्थितोऽहं वसुधे देवि अक्ष्णोः प्रत्यक्षतां गतः ॥ हृषीकाणि नियम्याहं यतः प्रत्यक्षतां गतः ॥

स्थितोऽहं वसुधे देवि तवाक्ष्णोः प्रत्यक्षतां गतः। हृषीकाणि नियम्याहं यतः प्रत्यक्षतां गतः॥

Verse 66

हृषीकेश इति ख्यातो नाम्ना तत्रैव संस्थितः ॥ सा मां यदैव नापश्यदुन्मील्य नयने ततः ॥

हृषीकेश इति ख्यातो नाम्ना तत्रैव संस्थितः। सा मां यदैव नापश्यदुन्मील्य नयने ततः॥

Verse 67

बहिः स्थितं च मां दृष्ट्वा प्रणनाम कृताञ्जलिः ॥ गद्गदस्वरसंयुक्ता अश्रुक्लिन्नविलोचना ॥

बहिः स्थितं च मां दृष्ट्वा प्रणनाम कृताञ्जलिः। गद्गदस्वरसंयुक्ता अश्रुक्लिन्नविलोचना॥

Verse 68

अयि बाले विशालाक्षि तुष्टोऽहं तपसस्तव ॥ वरं याचय मत्तस्त्वं यत्ते मनसि वर्तते ॥

अयि बाले विशालाक्षि तुष्टोऽहं तपसस्तव। वरं याचय मत्तस्त्वं यत्ते मनसि वर्तते॥

Verse 69

अदेयमपि ते दद्मि यदन्येषां सुदुर्ल्लभम् ॥ इति श्रुत्वा प्रभोर्वाक्यं प्रणम्य च पुनः पुनः ॥

अदेयमपि ते दद्मि यदन्येषां सुदुर्ल्लभम्। इति श्रुत्वा प्रभोर्वाक्यं प्रणम्य च पुनः पुनः॥

Verse 70

स्तुत्वा तं देवदेवेशं प्रबद्धकरसंपुटा ॥ ददासि चेद्वरं मह्यं देवदेव जगत्पते ॥

तं देवदेवेशं स्तुत्वा प्रबद्धकरसंपुटा सा उवाच— “यदि मे वरं दास्यसि, हे देवदेव जगत्पते।”

Verse 71

रोमाञ्चिततनुश्चासीत्कदम्बमुकुलाकृतिः ॥ तथा भूतां तु तां दृष्ट्वा प्रावोचमहमाṅ्गनाम् ॥

तस्या रोमाञ्चिततनुरभवत् कदम्बमुकुलाकृतिः। तां तथा भूतां दृष्ट्वा अहं तामङ्गनाम् अब्रवम्॥

Verse 72

अनेनैव स्वरूपेण भगवन्स्थातुमर्हसि ॥ स्थितोऽस्म्यत्रैव भद्रं ते अपरं वरयाशु मे ॥

अनेनैव स्वरूपेण, भगवन्, स्थातुमर्हसि। अहम् अत्रैव स्थितोऽस्मि; भद्रं ते— अपरं वरं मे शीघ्रं देहि॥

Verse 73

यदि प्रसन्नो देवेश तदा मां कुरु पावनीम् ॥ मन्नाम्ना क्षेत्रमेतच्च ख्यातं भवतु नान्यथा ॥

यदि प्रसन्नोऽसि देवेश, तदा मां कुरु पावनीम्। मन्नाम्ना क्षेत्रमेतच्च ख्यातं भवतु नान्यथा॥

Verse 74

तामहं देवि सुभगे प्रावोचं पुनरेव हि ॥ तीर्थानां परमं तीर्थं तव देहो भवत्वयम् ॥

तां पुनरेव अहं प्रावोचम्— “देवि सुभगे, तीर्थानां परमं तीर्थं तव देहो भवत्वयम्।”

Verse 75

तव नाम्नां च विख्यातमेतत्क्षेत्रं भविष्यति ॥ तव तीर्थे कृतस्नानस्त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥

तव नाम्ना विख्यातमेतत्क्षेत्रं भविष्यति। तव तीर्थे कृतस्नानः त्रिरात्रोपोषितो नरः—

Verse 76

विलोक्य मां भवेत्पूतो मम वाक्यान्न संशयः ॥ ब्रह्महत्यादि पापानि ज्ञात्वाऽज्ञात्वा कृतान्यपि ॥

मां विलोक्य स पूतो भवति, मम वाक्ये न संशयः। ब्रह्महत्यादि पापानि ज्ञात्वाऽज्ञात्वा कृतान्यपि—

Verse 77

सापि कालेन सञ्जाता तीर्थभूता तथाऽभवत् ॥ एतत्ते कथितं देवि रुरुमाहात्म्यमुत्तमम् ॥

सापि कालेन सञ्जाता, तीर्थभूता तथाऽभवत्। एतत्ते कथितं देवि, रुरुमाहात्म्यमुत्तमम्॥

Verse 78

रुरुक्षेत्रस्य प्रभवमेतद्गुह्यं परं मम ॥

एतद्रुरुक्षेत्रस्य प्रभवम्, एतन्मम गुह्यं परम्॥

Verse 79

यास्यन्ति विलयं क्षिप्रमेवमेतन्न संशयः ॥ इति दत्त्वा वरांस्तस्यै तत्रैवान्तरहितः स्थितः

क्षिप्रमेव विलयं यास्यन्ति—एवमेतन्न संशयः। इति तस्यै वरान् दत्त्वा स तत्रैवान्तरहितः स्थितः॥

Verse 80

तस्य मे चिन्तयानस्य यूयमेव परा गतिः ॥ भवत्प्रसादात्स्वस्थोऽहं निर्भयस्तद्विचिन्त्यताम्

तस्य विषयस्य मे चिन्तयानस्य यूयमेव परा गतिः। भवत्प्रसादात् स्वस्थोऽहं निर्भयश्च; तद् विचार्यताम्॥

Verse 81

ललितैः स्वैर्विलासैस्तं मोहयित्वा वशं कुरु ॥ यथा मत्प्रीतिरतुला त्वं मे कार्यकरी सदा

ललितैः स्वैर्विलासैस्तं मोहयित्वा वशं कुरु। यथा मत्प्रीतिरतुला स्यात्, त्वं मे कार्यकरी सदा॥

Verse 82

चकर्ष च धनुः कामः पुनःपुनरतन्द्रितः ॥ देवव्रतोऽपि स मुनिः क्षुब्धात्मा नियतोऽपि सन्

अथ कामः पुनःपुनरतन्द्रितो धनुः चकर्ष। देवव्रतोऽपि स मुनिः, नियतोऽपि सन्, क्षुब्धात्मा बभूव॥

Verse 83

अथ तां हसमानां च गृहीत्वा दक्षिणे करे ॥ समालिङ्ग्य विषज्जन्तीं रमयामास मोहितः

अथ तां हसमानां दक्षिणे करे गृहीत्वा, विषज्जन्तीं समालिङ्ग्य, मोहितो रमयामास॥

Verse 84

गण्डकीसङ्गमे स्नात्वा सन्तर्प्य पितृर्देवताः ॥ विष्णुं शिवं च सम्पूज्य तपःस्थानं विचिन्तयन्

गण्डकीसङ्गमे स्नात्वा सन्तर्प्य पितॄन् देवताश्च। विष्णुं शिवं च सम्पूज्य, तपःस्थानं विचिन्तयन्॥

Verse 85

देवदत्तोऽपि स मुनिः सम्प्राप्य ज्ञानमुत्तमम् ॥ शिवोपदिष्टमार्गेण सायुज्यं परमं गतः

देवदत्तोऽपि स मुनिः उत्तमं ज्ञानं सम्प्राप्य, शिवोपदिष्टमार्गेण परमं सायुज्यं गतः।

Verse 86

तत्तेजसा वृतं सर्वं तदा दृष्ट्वा वसुन्धरे ॥ अहं विस्मयमापन्नस्तस्याः प्रत्यक्षतां गतः

हे वसुन्धरे, तदा तत्तेजसा सर्वं वृतं दृष्ट्वा, अहं विस्मयमापन्नः तस्याः प्रत्यक्षतां गतः।

Verse 87

दुर्लभं ते वरं दद्मि तपसाहं प्रतोषितः ॥ इत्युक्त्वा मां प्रणम्याह रुरुः सा संशितव्रता

तपसा अहं प्रतोषितः; दुर्लभं ते वरं दद्मि—इत्युक्त्वा सा संशितव्रता रुरुः मां प्रणम्याह।