Adhyaya 10: The Threefold Division by the Guṇas, the Deities’ Attainment of Worship, and the Opening of the Durjaya Episode

Verse 1

श्रीवराह उवाच । एवं सृष्ट्वा जगत्सर्वं भगवान् लोकभावनः । विरराम ततः सृष्टिर्व्यवर्धत धरे तदा ॥ १०.१ ॥

శ్రీ వరాహుడు పలికెను—ఇలా సమస్త జగత్తును సృష్టించి, లోకాలను పోషించి నిలుపువాడు అయిన భగవంతుడు అప్పుడు విరమించాడు. ఆ తరువాత, ఓ ధరా, ఆ సమయంలో సృష్టి విస్తరించసాగింది.

Verse 2

वृद्धायामथ सृष्टौ तु सर्वे देवाः पुरातनम् । नारायणाख्यं पुरुषं यजन्तो विविधैर्मखैः ॥ १०.२ ॥

సృష్టి విస్తరించినప్పుడు సమస్త దేవతలు వివిధ యజ్ఞక్రియలతో నారాయణనామక ఆదిపురుషుని ఆరాధించారు।

Verse 3

द्वीपेषु चैव सर्वेषु वर्षेषु च मखैर्हरिम् । देवाः सत्रैर्महद्भिस्ते यजन्तः श्रद्धयान्विताः । तोषयामासुरत्यर्थं स्वं पूज्यं कर्तुमीप्सवः ॥ १०.३ ॥

అన్ని ద్వీపాలలోను, అన్ని వర్షాలలోను దేవతలు శ్రద్ధతో యజ్ఞాలు మరియు మహాసత్రయజ్ఞాల ద్వారా హరిని ఆరాధించి, తమకు పూజ్యత స్థాపించాలనే కోరికతో ఆయనను అత్యంత సంతోషింపజేశారు।

Verse 4

एवं तोषयतां तेषां बहुवर्षसहस्रिकम् । काले देवस्तदा तुष्टः प्रत्यक्षत्वं जगाम ह ॥ १०.४ ॥

ఇలా అనేక వేల సంవత్సరాల పాటు ఆయనను సంతోషింపజేస్తూ ఉండగా, తగిన కాలంలో ఆ దేవుడు తృప్తిచెంది ప్రత్యక్షంగా అవతరించాడు।

Verse 5

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रो महागिरेः शृङ्गमिवोल्लिखंस्तदा । उवाच किं कार्यमथो सुरेशो ब्रूतां वरं देववरा वरं वः ॥ १०.५ ॥

అప్పుడు అనేక భుజాలు, విశాల ఉదరం, అనేక ముఖాలు-నేత్రాలు కలిగిన దేవాధిపతి, మహాపర్వత శిఖరాన్ని చెక్కుతున్నట్లుగా ఉండి, ఇలా అన్నాడు—“ఏ కార్యం? ఓ దేవశ్రేష్ఠులారా, చెప్పండి; మీకు వరం ఇస్తాను।”

Verse 6

देवा ऊचुः । जयस्व गोविन्द महानुभाव त्वया वयं नाथ वरेण देवाः । मनुष्यलोकेऽपि भवन्तमाद्यं विहाय नास्मान्भवते ह कश्चित् ॥ १०.६ ॥

దేవతలు అన్నారు—“జయించు, గోవిందా, మహానుభావా! ఓ నాథా, దేవశ్రేష్ఠుడా, నీ అనుగ్రహమే మమ్మల్ని దేవతలుగా నిలబెడుతోంది. మనుష్యలోకంలో కూడా, ఆద్యుడైన నిన్ను విడిచి మాకు నిజంగా మరెవ్వరూ రక్షకులు కారు।”

Verse 7

रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च । सर्वे भवन्तं शरणं गताः स्म कुरुष्व पूज्यानिह विश्वमूर्ते ॥ १०.७ ॥

రుద్రులు, ఆదిత్యులు, వసువులు, సాధ్యులు; విశ్వేదేవులు, అశ్వినులు, మరుతులు మరియు ఉష్మపులు—మేమందరం మీ శరణు పొందాము. ఓ విశ్వమూర్తీ, ఇక్కడ మమ్మల్ని పూజ్యులుగా చేయుము.

Verse 8

एवमुक्तस्तदा तैस्तु महायोगेश्वरो हरिः । करोमि सर्वान् वः पूज्यानित्युक्त्वाऽन्तरधीयत ॥ १०.८ ॥

వారు అలా పలికినప్పుడు మహాయోగేశ్వరుడైన హరి—“నేను మీ అందరినీ పూజ్యులుగా చేస్తాను” అని చెప్పి అంతర్ధానమయ్యాడు.

Verse 9

देवा अपि निजौकांसि गतवन्तः सनातनम् । स्तुवन्तः परमेशोऽपि त्रिविधं भावमास्थितः ॥ १०.९ ॥

దేవతలూ తమ తమ సనాతన నివాసాలకు వెళ్లారు; స్తుతి జరుగుతుండగా పరమేశ్వరుడు కూడా త్రివిధ భావాన్ని (మూడురీతుల స్థితిని) ఆశ్రయించాడు.

Verse 10

एवं त्रिधा जगद्धाता भूत्वा देवान् महेश्वरः । आराध्य सात्त्विकं राजं तामसं च त्रिधा स्थितम् ॥ १०.१० ॥

ఇలా జగద్ధాత అయిన మహేశ్వరుడు త్రివిధంగా నిలిచి, సాత్త్విక, రాజస, తామస—ఈ మూడు స్థితుల్లో ఉన్న దేవతలను ఆరాధించి గౌరవించాడు.

Verse 11

सात्त्विकेन पठेद्वेदान् यजेद्यज्ञेन देवताः । आत्मनोऽवयवो भूत्वा राजसेनापि केशवः ॥ १०.११ ॥

సాత్త్విక భావంతో వేదాలను పఠించాలి; యజ్ఞం ద్వారా దేవతలను పూజించాలి. కేశవుడు కూడా ఆత్మ యొక్క అవయవమై రాజస భావంతోనూ (కార్యమును నిర్వహిస్తాడు).

Verse 12

स कालरूपिणं रौद्रं प्रकृत्या शूलपाणिनम् । आत्मनो राजसीं मूर्तिं पूजयामास भक्तितः । तामसेनापि भावेन असुरेषु व्यवस्थितः ॥ १०.१२ ॥

అసురులలో స్థితుడై, తామస భావముతో కూడి, తన రాజస మూర్తిని—కాలరూపమైన, రౌద్రమైన, స్వభావతః శూలపాణియైన—భక్తితో పూజించెను।

Verse 13

एवं त्रिधा जगद्धाता भूत्वा देवान् महेश्वरः । आराधयामास ततो लोकोऽपि त्रिविधोऽभवत् ॥ १०.१३ ॥

ఇలా మహేశ్వరుడు జగద్ధాతగా త్రివిధముగా భవించి దేవతలను ఆరాధించెను; తదనంతరం లోకమూ త్రివిధముగా అయెను।

Verse 14

ब्रह्मविष्णुमहेशानानाम्ना गृहीय व्यवस्थितः । स च नारायणो देवः कृते युगवरे प्रभुः ॥ १०.१४ ॥

బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ అనే నామాలను గ్రహించి ఆయన స్థిరంగా నిలిచెను; ఆ దేవుడు నారాయణుడే కృతయుగమనే ఉత్తమ యుగంలో ప్రభువు।

Verse 15

त्रेतायां रुद्ररूपस्तु द्वापरे यज्ञमूर्तिमान् । कलौ नारायणो देवो बहुरूपो व्यजायत ॥ १०.१५ ॥

త్రేతాయుగంలో ఆయన రుద్రరూపుడయ్యెను, ద్వాపరయుగంలో యజ్ఞమూర్తియయ్యెను; కలియుగంలో దేవ నారాయణుడు బహురూపముగా అవతరించెను।

Verse 16

तस्यादिकृत्ततो विष्णोश्चरितं भूरितेजसः । श्रृणुष्व सर्वं सुश्रोणि गदतो मम भामिनि ॥ १०.१६ ॥

హే సుశ్రోణి, హే భామిని! భూరితేజస్సుగల విష్ణువు యొక్క చరిత్రను ఆదినుండి, నేను చెప్పుచుండగా, నీవు సమస్తమును వినుము।

Verse 17

आसीत्कृतयुगे राजा सुप्रतीको महाबलः । तस्य भार्याद्वयं चासीदविषिष्टं मनोरमम् ॥ १०.१७ ॥

కృతయుగంలో సుప్రతీకుడు అనే మహాబలవంతుడైన రాజు ఉండెను. అతనికి గుణాలలో సమానమైన, మనోహరమైన ఇద్దరు భార్యలు ఉండిరి.

Verse 18

विद्युत्प्रभा कान्तिमती तयोरेते तु नामनी । तयोः पुत्रं समं राजा न लेभे यत्नवानपि ॥ १०.१८ ॥

ఆ ఇద్దరి పేర్లు విద్యుత్ప్రభా మరియు కాంతిమతి. అయినా రాజు ఎంత యత్నించినా వారివలన కుమారుని పొందలేకపోయెను.

Verse 19

यदा तदा मुनिश्रेष्ठमात्रेयं वीतकल्मषम् । तोषयामास विधिना चित्रकूटे नगोत्कमे ॥ १०.१९ ॥

అప్పుడు అతడు విధివిధానాలతో పర్వతశ్రేష్ఠమైన చిత్రకూటంలో కల్మషరహితుడైన మునిశ్రేష్ఠ ఆత్రేయుని సంతుష్టిపరచెను.

Verse 20

सक ऋषिष्टोषितस्तेन दीर्घकालं वरार्थिना । वरं दिदित्सया यावदब्रवीदत्रिजो मुनिः ॥ १०.२० ॥

వరాన్ని కోరిన అతడు దీర్ఘకాలం ఆ ఋషిని సంతుష్టిపరచెను. వరం ఇవ్వదలచినప్పుడు అత్రిపుత్రుడైన ముని పలికెను.

Verse 21

तावदिन्द्रोऽपि करिणा गतः पार्श्वेन तस्य ह । देवसैन्यैः परिवृतस्तूष्णीमेव महाबलः ॥ १०.२१ ॥

ఇంతలో ఇంద్రుడు కూడా ఏనుగుపై ఎక్కి అతని పక్కనికి వచ్చెను. దేవసేనలతో చుట్టుముట్టబడిన ఆ మహాబలుడు మౌనంగా నిలిచెను.

Verse 22

तं दृष्ट्वा अन्तर्गतप्रीतिमप्रीतिं प्रीतवान् मुनिः । चुकोप देवराजाय शापमुग्रं ससर्ज ह ॥ १०.२२ ॥

అతనిని చూచి ముని బాహ్యంగా ప్రీతిని చూపినప్పటికీ అంతరంగ అసంతృప్తిని గ్రహించి దేవరాజ ఇంద్రునిపై కోపించి ఘోర శాపాన్ని ప్రసాదించాడు।

Verse 23

यस्मात् त्वया ममावज्ञा कृता मूढ दिवसपते । ततस्त्वं चालितो राज्याद् अन्यलोके वसिष्यसि ॥ १०.२३ ॥

ఓ మూర్ఖ దివసపతీ! నీవు నన్ను అవమానించితివి; అందుచేత నీవు రాజ్యమునుండి తొలగింపబడి ఇతర లోకములో నివసించెదవు।

Verse 24

एवमुक्त्वाऽपि कोपेन सुरेशं तं च भूपतिम् । उवाच राजन् पुत्रस्ते भविता दृढविक्रमः ॥ १०.२४ ॥

ఇలా చెప్పిన తరువాత కూడా కోపంతో ఆ సురేశునికీ భూపతికీ ఇలా పలికెను—ఓ రాజా, నీ కుమారుడు దృఢ పరాక్రముడు అవుతాడు।

Verse 25

इन्द्ररूपोपमः श्रीमानुद्यच्छस्त्रः प्रतापवान् । विद्याप्रभावकर्मज्ञः क्रूरकर्मा भविष्यति । दुर्जयोऽतिबली राजा एवमुक्त्वा गतो मुनिः ॥ १०.२५ ॥

అతడు ఇంద్రుని సమాన రూపముగలవాడు, శ్రీమంతుడు, శస్త్రధారి, ప్రతాపవంతుడు; విద్యా ప్రభావముతో కర్మజ్ఞుడైనా క్రూరకర్మలు చేయునట్లు అవుతాడు. అతి బలవంతుడై దుర్జయ రాజుగా నిలుస్తాడు—ఇలా చెప్పి ముని వెళ్లిపోయెను।

Verse 26

सोऽपि राजा सुप्रतीको भार्यायां गर्भमावहत् । विद्युत्प्रभायां धर्मज्ञः साऽपि काले त्वसूयत ॥ १०.२६ ॥

ఆ రాజు సుప్రతీకుడు తన భార్య విద్యుత్ప్రభలో గర్భాన్ని కలిగించాడు; ధర్మజ్ఞ అయిన ఆమె కూడా కాలమందు సంతానాన్ని ప్రసవించింది।

Verse 27

तस्य चेष्टेर् बलेनासौ मुनेः सौम्यो बभूव ह । वेदशास्त्रार्थविद्यायां पारगो धर्मवान् शुचिः ॥ १०.२८ ॥

ఆ ముని యొక్క నియమిత ప్రయత్నబలంతో అతడు నిజంగా సౌమ్యస్వభావుడయ్యెను. వేదశాస్త్రార్థవిద్యలో పారంగతుడు, ధర్మవంతుడు, శుచియైనవాడు।

Verse 28

या द्वितीया अभवत् पत्नी तस्य राज्ञो महात्मनः । नाम्ना कीर्त्तिमती धन्या तस्याः पुत्रो बभूव ह । नाम्ना सुद्युम्न इत्येवं वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १०.२९ ॥

ఆ మహాత్మ రాజునకు రెండవ భార్య కీర్తిమతి అనే ధన్యురాలు. ఆమెకు సుద్యుమ్నుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు; అతడు వేదములు మరియు వేదాంగములలో పారంగతుడు.

Verse 29

अथ कालेन महता स राजा राजसत्तमः । सुप्रतीकः सुतं दृष्ट्वा दुर्जयं योग्यं अन्तिके ॥ १०.३० ॥

అనంతరం దీర్ఘకాలం గడిచిన తరువాత, రాజసత్తముడైన సుప్రతీకుడు తన సమీపంలో యోగ్యుడూ అజేయుడైన కుమారుడు దుర్జయుని చూచి [తదనుగుణంగా కార్యం చేసెను]।

Verse 30

आत्मनो वृद्धभावं च वाराणस्याधिपो बली । चिन्तयामास राज्यार्थं दुर्जयं प्रति भामिनि ॥ १०.३१ ॥

వారణాసి యొక్క బలవంతుడైన అధిపతి తన వృద్ధభావాన్ని ఆలోచించెను; ఓ సుందరీ, రాజ్యవిషయంలో దుర్జయుని గురించి మననం చేసెను।

Verse 31

एवं सञ्चिन्त्य धर्मात्मा तस्य राज्यं ददौ नृपः । स्वयं च चित्रकूटाख्यं पर्वतं स जगाम ह ॥ १०.३२ ॥

ఇలా ఆలోచించిన ధర్మాత్ముడైన రాజు అతనికి రాజ్యాన్ని అప్పగించెను; తాను మాత్రం చిత్రకూటమనే పర్వతానికి వెళ్లెను।

Verse 32

दुर्जयोऽपि महद्राज्यं हस्त्यश्व रथवाजिभिः । संयोज्य चिन्तयामास राज्यवृद्धिं प्रति प्रभुः ॥ १०.३३ ॥

దుర్జయమైనప్పటికీ ప్రభువు ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, అశ్వారోహి దళాలతో మహారాజ్యాన్ని సమీకరించి రాజ్యవృద్ధి గురించి ఆలోచించాడు।

Verse 33

एवं सञ्चिन्त्य मेधावी हस्त्यश्व रथपत्तिभिः । समेतां वाहिनीं कृत्वा उत्तरां दिशमाश्रितः । तस्य चोत्तरतो देशाः सर्वे सिद्धा महात्मनः ॥ १०.३४ ॥

ఇలా ఆలోచించిన మేధావి ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, పాదసైన్యంతో కూడిన ఏకీకృత సేనను ఏర్పరచి ఉత్తర దిశను ఆశ్రయించి బయలుదేరాడు। ఆ మహాత్ముని ఉత్తరాన ఉన్న దేశాలన్నీ సిద్ధమైనవి (సమృద్ధమైనవి)గా ఉండేవి।

Verse 34

भारताख्यमिदं वर्षं साधयित्वा सुदुर्जयः । ततः किंपुरुषं नाम वर्षं तेनापि साधितम् ॥ १०.३५ ॥

అత్యంత దుర్జయుడైన అతడు ‘భారత’ అనే ఈ వర్షాన్ని వశపరచి, అనంతరం ‘కింపురుష-వర్ష’ అనే ప్రాంతాన్ని కూడా తన అధీనంలోకి తెచ్చాడు।

Verse 35

ततः परतरं चान्यद्धरिवर्षं जिगाय सः । रम्यं हिरण्मयं चापि कुरुभद्राश्वमेव च । इलावृतं मेरुमध्यमेतत्सर्वं जिगाय सः ॥ १०.३६ ॥

ఆ తరువాత అతడు మరింత పరమైన మరో ప్రాంతమైన ‘హరివర్షం’ను జయించాడు; అలాగే ‘రమ్యక’, ‘హిరణ్మయ’ మరియు ‘కురుభద్రాశ్వ’లను కూడా. మధ్యలో మేరువు ఉన్న ‘ఇలావృతం’ సహా ఇవన్నీ అతడు జయించాడు।

Verse 36

जित्वा जम्ब्वाख्यमेतद्धि द्वीपं यावदसौ नृपः । जगाम देवराजानं जेतुं सर्वसुरान्वितम् ॥ १०.३७ ॥

ఇలా ‘జంబూద్వీపం’ అనే ఈ ద్వీపాన్ని జయించిన ఆ రాజు, సమస్త దేవతలతో కూడిన దేవరాజు ఇంద్రుని కూడా జయించేందుకు బయలుదేరాడు।

Verse 37

मेरुपर्वतमारोह्य देवगन्धर्वदानवान् । गुह्यकान् किं नरान् दैत्यान्स्ततो ब्रह्मसुतो मुनिः । नारदो दुर्जयजयम् देवराजाय शंसत ॥ १०.३८ ॥

మేరుపర్వతాన్ని అధిరోహించిన బ్రహ్మపుత్ర ముని నారదుడు అక్కడ దేవులు, గంధర్వులు, దానవులు, గుహ్యకులు, మనుష్యులు, దైత్యులను సంబోధించి దేవరాజ ఇంద్రునికి “దుర్జయుని విజయం” అనే వార్తను ప్రకటించాడు।

Verse 38

तत इन्द्रस्त्वरायुक्तो लोकपालैः समन्वितः । जगाम दुर्जयं हन्तुं सोऽचिरेणास्त्रनिर्ज्जितम् । विहाय पर्वतं मेरुं मर्त्यलोकमिहागतः ॥ १०.३९ ॥

అప్పుడు ఇంద్రుడు త్వ‌రతో లోకపాలులతో కూడి దుర్జయుని సంహరించుటకు బయలుదేరాడు; అతడు త్వరలోనే అస్త్రబలంతో జయించబడెను. మేరుపర్వతాన్ని విడిచి ఇంద్రుడు ఇక్కడ మర్త్యలోకానికి వచ్చెను।

Verse 39

पूर्वदेशे च देवेन्द्रो लोकपालैः समं प्रभुः । स्थितवांस्तस्य सुमहच्चरितं सम्भविष्यति ॥ १०.४० ॥

పూర్వదేశంలో దేవేంద్రుడు, లోకపాలులతో కలిసి, స్థిరంగా నిలిచెను; దానివలన ఒక మహత్తర చరిత్ర (కథ) ఉద్భవించును।

Verse 40

दुर्जयश्च सुराञ्जित्वा यावत् प्रतिनिवर्तते । गन्धमादनपृष्ठे तु स्कन्धावारनिवेशनम् । कृत्वावस्थितसम्भारमागतं तापसौ तु तम ॥ १०.४१ ॥

దేవులను జయించిన దుర్జయుడు తిరిగి మళ్లుచుండగా, గంధమాదన పర్వతపు వాలులపై సైన్యశిబిరాన్ని స్థాపించాడు. సరఫరా-సామగ్రి సిద్ధంగా ఉంచి, ఆ తపస్వి యుగళం అతని వద్దకు వచ్చింది।

Verse 41

तावगतावथाब्रूतां राजन् दुर्ज्जय लोकपाः । निवारितास्त्वया सर्वं लोकपालैर्विना जगत् । न प्रवर्त्तत तस्मान् नौ देहि तत्पदमुत्तमम् ॥ १०.४२ ॥

వారు చేరి ఇలా అన్నారు— “రాజా దుర్జ్జయా! మేము లోకపాలులు నీచేత నిరోధింపబడ్డాము; లోకపాలులు లేక సమస్త జగత్తు కార్యప్రవాహం సాగదు. కనుక మాకు ఆ ఉత్తమ పదవిని (అధికారాన్ని) ప్రసాదించుము।”

Verse 42

एवमुक्ते ततस्तौ तु दुर्ज्जयः प्राह धर्मवित् । कौ भवान्ताविति ततस्तावूचतुररिंदमौ । विद्युत्सुविद्युन्नामानावसुराविति मानद ॥ १०.४३ ॥

ఇలా చెప్పబడిన తరువాత ధర్మవేత్త దుర్జ్జయుడు ఆ ఇద్దరిని అడిగాడు—“మీరిద్దరు ఎవరు?” అప్పుడు శత్రుదమనులు అయిన వారు—“హే మానద, మేము విద్యుత్ మరియు సువిద్యుత్ అనే అసురులము” అని పలికారు.

Verse 43

त्वया सम्प्रति चेच्छामो धर्म्यं सत्सु सुसंस्कृतौ । लोकपालमतं सर्वमावां कुर्म सुदुर्जय ॥ १०.४४ ॥

హే సుదుర్జ్జయ, ఇప్పుడు మేము మీతో కలిసి సజ్జనులలో సుసంస్కృతమైన ధార్మిక మార్గాన్ని అనుసరించదలచుకున్నాము; అలాగే లోకపాలుల సమస్త మతాన్ని/ఆదేశాన్ని మేము పూర్తిగా నిర్వర్తిస్తాము.

Verse 44

एवमुक्ते दुर्ज्जयेन तौ स्वर्गे सन्निवेशितौ । लोकपालौ कृतौ सद्यस्ततोऽन्तर्धानं जग्मतुः ॥ १०.४५ ॥

దుర్జ్జయుడు ఇలా పలికిన తరువాత ఆ ఇద్దరిని స్వర్గంలో స్థాపించారు. వారు వెంటనే లోకపాలులుగా నియమితులై, ఆపై అంతర్ధానమై అదృశ్యమయ్యారు.

Verse 45

तयोरपि महत्कर्म चरितं च धराधरे । भविष्यति महाराजो दुर्जयो मन्दरोपरि ॥ १०.४६ ॥

హే ధరాధర, ఆ ఇద్దరి మహత్కార్యములు మరియు వారి చరిత్ర కూడా భవిష్యత్తులో ప్రసిద్ధి చెందును; అలాగే మందర పర్వతంపై దుర్జయుడు అనే మహారాజు కూడా ఉద్భవించును.

Verse 46

धनदस्य वनं दिव्यं दृष्ट्वा नन्दनसन्निभम् । मुदा बभ्राम रम्येऽस्मिन् स यावद्राजसत्तमः ॥ १०.४७ ॥

ధనదుడు (కుబేరుడు) యొక్క నందనసమానమైన దివ్య వనాన్ని చూచి, ఆ రాజశ్రేష్ఠుడు ఈ రమ్యస్థలంలో ఆనందంతో అక్కడ ఉన్నంతకాలం విహరించాడు.

Verse 47

तावत्सुवर्णवृक्षाधः कन्याद्वयमपश्यत । अतीवरूपसम्पन्नमतीवाद्भुतदर्शनम् ॥ १०.४८ ॥

అప్పుడు స్వర్ణవృక్షం క్రింద అతడు ఇద్దరు కన్యలను చూచెను—అతివిశేష సౌందర్యసంపన్నులు, అత్యద్భుత దర్శనములు గలవారు।

Verse 48

दृष्ट्वा तु विस्मयाविष्टः क इमे शुभलोचने । एवं संचिन्त्य यावत् स क्षणमेकं व्यवस्थितः । तस्मिन्वने तावदुभौ तापसौ सोऽवलोकयत् ॥ १०.४९ ॥

వారిని చూచి అతడు విస్మయావిష్టుడై—“శుభలోచనులారా, వీరు ఎవరు?” అని ఆలోచించి ఒక క్షణం నిలిచెను; ఆపై ఆ వనంలో ఆ ఇద్దరు తపస్వులను చూచెను।

Verse 49

तौ दृष्ट्वा सहसा राजा ययौ प्रीत्या परां मुदम् । अवतीर्य द्विपात् तूर्णं नमश्चक्रे तयोः स्वयम् ॥ १०.५० ॥

ఆ ఇద్దరిని చూచి రాజు సహసా ప్రీతితో పరమానందమునకు చేరెను. వెంటనే ఏనుగుపై నుండి దిగిపోయి స్వయంగా వారిద్దరికీ నమస్కరించెను।

Verse 50

उपविष्टः स ताभ्यां तु कौशे दत्ते वरासने । पृष्टः कस्त्वं कुतश्चासि कस्य वा किमिह स्थितः ॥ १०.५१ ॥

ఆ ఇద్దరూ పట్టు వస్త్రముతో కప్పబడిన శ్రేష్ఠాసనముపై అతనిని కూర్చుండబెట్టిరి. అప్పుడు అడిగిరి—“నీవెవరు? ఎక్కడి నుండి వచ్చితివి? ఎవరివి (కులము/ఆశ్రయము)? ఇక్కడ ఏ కార్యార్థం నిలిచితివి?”

Verse 51

तौ प्रहस्याब्रवीद् राजा सुप्रतीकेतिविश्रुतः । तस्य पुत्रः समुत्पन्नो दुर्जयो नाम नामतः ॥ १०.५२ ॥

అప్పుడు ‘సుప్రతీక’ అనే నామముతో ప్రసిద్ధుడైన రాజు చిరునవ్వుతో పలికెను. అతనికి ఒక కుమారుడు జన్మించెను; అతని నామము ‘దుర్జయ’ అని పెట్టబడెను।

Verse 52

पृथिव्यां सर्वराजानो जिगीषन्निह सत्तमौ । आगतोऽस्मि ध्रुवं चैव स्मर्तव्योऽहं तपोधनौ ॥ भवन्तौ कौ समाख्यातं ममानुग्रहकाङ्क्षया ॥ १०.५३ ॥

భూమిపై సమస్త రాజులు జయకాంక్షతో ఇక్కడ ప్రయత్నిస్తారు. నేను నిశ్చయంగా ఇక్కడికి వచ్చాను; ఓ తపోధనులారా, నన్ను స్మరించవలెను. నా అనుగ్రహాన్ని కోరుతూ మీరు ఇద్దరు ఎవరో చెప్పండి.

Verse 53

तापसावूचतुः । आवां हेतृप्रहेत्राख्यौ मनोः स्वायम्भुवः सुतौ । आवां देवविनाशाय गतौ स्वो मेरुपर्वतम् ॥ १०.५४ ॥

తపస్వులు అన్నారు—మేము ఇద్దరం హేతృ, ప్రహేతృ అనే పేర్లతో ప్రసిద్ధులు; స్వాయంభువ మనువు కుమారులము. దేవతల వినాశార్థం మేము మేరుపర్వతానికి వెళ్లాము.

Verse 54

तत्रावयोर्महासैन्यं गजाश्वरथसंकुलम् । जिगाय सर्वदेवानां शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १०.५५ ॥

అక్కడ మా మహాసేన—ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో నిండినది—సమస్త దేవతల సైన్యాలను వందలుగా, తరువాత వేలుగా ఓడించింది.

Verse 55

ते च देवाः महत्सैन्यं दृष्ट्वा सर्वं निपातितम् । असुरैरुज्जहितप्राणं ततस्ते शरणं गताः ॥ १०.५६ ॥

ఆ దేవతలు, సమస్త మహాసేనను పడిపోయినదిగా చూసి—అసురుల చేత ప్రాణాలు విడిచినదిగా—అప్పుడు శరణం కోరేందుకు (రక్షకుని వద్దకు) వెళ్లారు.

Verse 56

क्षीराब्धौ यत्र देवेशो हरिः शेते स्वयं प्रभुः । तत्र विज्ञापयामासुः सर्वे प्रणतिपूर्वकम् ॥ १०.५७ ॥

క్షీరసాగరంలో, దేవేశుడైన హరి స్వయంప్రభువుగా శయనించే చోట, అక్కడ వారందరూ ప్రణామపూర్వకంగా తమ విజ్ఞప్తిని సమర్పించారు.

Verse 57

देवदेव हरे सर्वं सैन्यं त्वसुरसत्तमैः । पराजितं परित्राहि भीतं विह्वल्लोचनम् ॥ १०.५८ ॥

హే దేవదేవా, హే హరి! అసురులలో శ్రేష్ఠులచే మా సమస్త సైన్యం పరాజితమైంది. మేము భయపడుతున్నాము; భీతితో కళ్ళు చలించిపోతున్నాయి—మమ్మల్ని రక్షించండి।

Verse 58

त्वया देवासुरे युद्धे पूर्वं त्राताः स्म केशव । सहस्रबाहोः क्रूरस्य समरे कालनेमिनः ॥ १०.५९ ॥

హే కేశవా! దేవాసుర యుద్ధంలో పూర్వం నీవే మమ్మల్ని రక్షించావు—క్రూరుడైన సహస్రబాహు కాలనేమితో సమరంలో ఎదురైనప్పుడు।

Verse 59

इदानीमपि देवेश असुरौ देवकण्टकौ । हेतृप्रहेतृनामानौ बहुसैन्यपरिच्छदौ । तौ हत्वा त्राहि नः सर्वान् देवदेव जगत्पते ॥ १०.६० ॥

హే దేవేశా! ఇప్పటికీ దేవులకు ముల్లులైన ఇద్దరు అసురులు ఉన్నారు—హేతృ, ప్రహేతృ అనే పేర్లతో—విశాల సైన్యాలతో సన్నద్ధులు. వారిని సంహరించి మమ్మల్ని అందరినీ రక్షించు, హే దేవదేవా, జగత్పతే।

Verse 60

एवमुक्तस्ततो देवो विष्णुर्नारायणः प्रभुः । अहं यास्यामि तौ हन्तुमित्युवाच जगत्पतिः ॥ १०.६१ ॥

ఇలా ప్రార్థింపబడిన ప్రభువు—విష్ణువు, నారాయణుడు, జగత్పతి—ఇలా అన్నాడు: “నేను వెళ్లి ఆ ఇద్దరినీ సంహరిస్తాను।”

Verse 61

एवमुक्तास्ततो देवा मेरुपर्वतसन्निधौ । प्रातस्थुस्तेऽथ मनसा चिन्तयन्तो जनार्दनम् ॥ १०.६२ ॥

ఇలా చెప్పబడిన తరువాత దేవతలు మేరుపర్వత సమీపంలో నుండి బయలుదేరారు; మనసులో జనార్దనుని ధ్యానిస్తూ సాగారు।

Verse 62

तैः सञ्चिन्तितमात्रस्तु देवश्चक्रगदाधरः । आवयोः सैन्यमाविश्य एक एव महाबलः ॥ १०.६३ ॥

వారు కేవలం ఆయనను స్మరించగానే చక్రగదాధారి దేవుడు మా ఇద్దరి సైన్యంలో ప్రవేశించాడు; అతడు ఒక్కడే మహాబలవంతుడై నిలిచెను।

Verse 63

एकधा दशधात्मानं शतधा च सहस्रधा । लक्षधा कोटिधा कृत्वा स्वभूत्याऽच जगत्पतिः ॥ १०.६४ ॥

జగత్పతి తన స్వశక్తితో తనను ఒకరూపంగా, దశరూపంగా, శతరూపంగా, సహస్రరూపంగా; ఇంకా లక్షరూపంగా, కోటిరూపంగా కూడా చేసుకొనును।

Verse 64

एवं स्थिते देववरे अस्मत्सैन्ये महाबलः । यः कश्चिदसुरो राजन्नावयोर्बलमाश्रितः । स हतः पतितो भूमौ दृश्यते गतचेतनः ॥ १०.६५ ॥

ఇలా ఉన్నప్పుడు, ఓ దేవశ్రేష్ఠా, మా సైన్యంలో ఆ మహాబలుడు ఉన్నాడు. ఓ రాజా, మా ఇద్దరి బలాన్ని ఆశ్రయించిన ఏ అసురుడైనా హతుడై భూమిపై పడిపోయి, చైతన్యరహితుడై కనిపిస్తున్నాడు।

Verse 65

एवं तत् सहसा सैन्यं मायया विश्वमूर्तिना । निहतं साश्वकलिलं पत्तिद्विपसमाकुलम् ॥ १०.६६ ॥

ఇలా విశ్వరూపుడు తన మాయాశక్తితో సహస్రంలోనే ఆ సైన్యాన్ని నాశనం చేశాడు—అశ్వాలతో నిండినది, గందరగోళంతో కలుషితమైనది, పాదాతి మరియు గజాలతో కిక్కిరిసినది।

Verse 66

चतुरङ्गं बलं सर्वं हत्वा देवो रथाङ्गधृक् । आवां शोषावथो दृष्ट्वा गतोऽन्तर्द्धानमीश्वरः ॥ १०.६७ ॥

సమస్త చతురంగ సైన్యాన్ని సంహరించిన తరువాత చక్రధారి దేవుడు, మా ఇద్దరం క్షీణించినట్లు చూసి, ఈశ్వరుడు అంతర్ధానమయ్యెను।

Verse 67

अवयोरिदृशं कर्म दृष्टं देवस्य शार्ङ्गिणः । ततस्तमेव शरणं गतावाराधनाय वै ॥ १०.६८ ॥

మా ఇద్దరి ఇలాంటి కర్మను శార్ఙ్గిణుడు (శార్ఙ్గధనుస్సు ధరించిన దేవుడు) చూచెను. అందుచేత ఆరాధనార్థం మేము ఆయననే శరణంగా ఆశ్రయించాము.

Verse 68

त्वं चास्मन्मित्रतनयः सुप्रतीकात्मजो नृप । इमे चावयोः कन्ये गृहाण मनुजेश्वर । हेतृकन्या सुकेशी तु मिश्रकेशी प्रहेतृणः ॥ १०.६९ ॥

మరియు ఓ నృపా! నీవు మా మిత్రుని కుమారుడు, సుప్రతీకుని ఆత్మజుడవు. ఓ మనుజేశ్వరా! మా ఈ రెండు కన్యలను స్వీకరించుము—హేతృ కుమార్తె సుకేశీ, ప్రహేతృ కుమార్తె మిశ్రకేశీ.

Verse 69

दुर्जयस्त्वेवमुक्तस्तु हेतॄणा ते उभे शुभे । कन्ये जग्राह धर्मेण भार्यार्थं मनुजेश्वरः ॥ १०.७० ॥

హేతృ ఈ విధంగా పలికినప్పుడు, మనుజేశ్వరుడు దుర్జయుడు ఆ రెండు శుభకన్యలను ధర్మానుసారంగా భార్యలుగా స్వీకరించాడు.

Verse 70

ते लब्ध्वा सहसा राजा मुदा परमया युतः । आजगाम स्वकं राष्ट्रं निजसैन्यसमावृतः ॥ १०.७१ ॥

వారిని వెంటనే పొందిన రాజు పరమానందంతో నిండిపోయి, తన సైన్యంతో చుట్టుముట్టబడి తన రాజ్యానికి తిరిగి వచ్చెను.

Verse 71

ततः कालेन महता तस्य पुत्रद्वयं बभौ । सुकेश्याः सुप्रभः पुत्रो मिश्रकेश्याः सुदर्शनः ॥ १०.७२ ॥

తర్వాత చాలా కాలం గడిచిన తరువాత అతనికి ఇద్దరు కుమారులు జన్మించారు—సుకేశీకి సుప్రభుడు, మిశ్రకేశీకి సుదర్శనుడు.

Verse 72

स राजा दुर्जयः श्रीमान् लब्ध्वा पुत्रद्वयं शुभम् । स्वयं कालान्तरे श्रीमान् जगामारण्यं अन्तिके ॥ १०.७३ ॥

శ్రీమంతుడైన దుర్జయ రాజు శుభమైన ఇద్దరు కుమారులను పొందిన తరువాత, కాలాంతరంలో తానే సమీపంలోని వనాశ్రమానికి వెళ్లెను।

Verse 73

तत्रस्थो वनजातीर् हि बाधयन् वै भयंकराः । ददर्शारण्यामाश्रित्य मुनिं स्थितमकल्मषम् ॥ १०.७४ ॥

అక్కడ ఉండగా, వనజాత భయంకర జీవులు ఉపద్రవం కలిగించుచుండగా, అరణ్యంలో ఆశ్రయించి ఉన్న కల్మషరహిత మునిని అతడు దర్శించెను।

Verse 74

तपस्यन्तं महाभागं नाम्ना गौरमुखं शुभम् । ऋषिवृन्दस्य गोप्तारं त्रातारं पापिनः स्वयम् ॥ १०.७५ ॥

తపస్సులో నిమగ్నుడైన మహాభాగ్యశాలి, శుభుడైన ‘గౌరముఖ’ అనే మునిని అతడు దర్శించెను—ఆయన ఋషివృందానికి రక్షకుడు, పాపులకూ త్రాత.

Verse 75

तस्याश्रमे विमलजलाविलेमरुत्सुगन्धिवृक्षप्रवरे द्विजन्मनः । रराज जीमूत इवाम्बरान्महीमुपागतः प्रवरविमानवद्गृहः ॥ १०.७६ ॥

ఆ ఆశ్రమంలో—నిర్మల జలాలు, సుగంధభరిత గాలులు, శ్రేష్ఠ వృక్షాలు ఉన్నచోట—ఆ ద్విజుని గృహం ఆకాశం నుండి దిగివచ్చిన మేఘంలా, ఉత్తమ విమానంలా ప్రకాశించెను।

Verse 76

ज्वलनमखाग्निप्रतिभाषिताम्बरः सुशुद्धसंवासितवेषकुट्टकः । शिष्यैः समुच्चारितसामनादकः सुरूपयोषिदृषिकन्याकाकुलः । इतीदृशोऽस्यावसाथो वराश्रमे सुपुष्पिताशेषतरुप्रसूनः ॥ १०.७७ ॥

ఆ శ్రేష్ఠ ఆశ్రమంలో ఆయన నివాసం ఇలా ఉండెను—యజ్ఞాగ్ని జ్వాలలతో ప్రకాశించినట్లైన వస్త్రధారణ, నియమిత నివాసంతో అత్యంత శుద్ధమైన తపోవేషం; శిష్యుల స్పష్ట సామగాన ధ్వనితో మార్మోగే స్థలం; సురూప స్త్రీలు, ఋషికన్యలతో నిండినది; సమస్త వృక్షాలు పుష్పభారంతో వికసించినవి।

Verse 77

तस्याः पुत्रः समभवद् दुर्जयाख्यो महाबलः । जातकर्मादिसंस्कारं तस्य चक्रे मुनिः स्वयम् ॥ (दुर्वासा नाम तपसो तस्य देहमकल्मषः

ఆమెకు దుర్జయ అనే మహాబలవంతుడు కుమారుడు జన్మించాడు. అతని జాతకర్మాది సంస్కారాలను ముని స్వయంగా నిర్వహించాడు—తపస్సుతో కల్మషరహిత దేహముగల దుర్వాస మహర్షి।