Adhyaya 10: The Threefold Division by the Guṇas, the Deities’ Attainment of Worship, and the Opening of the Durjaya Episode
Triguṇa-vibhāgaḥ, Devapūjyatva-pradānaṃ ca Durjaya-upākhyāna-praveśaḥ
Cosmogony & Guṇa-Theology; Royal-Itihāsa Narrative; Sacred Geography
বৰাহে বৰ্ণনা কৰে যে সৃষ্টিৰ বিস্তাৰৰ পিছত প্ৰাচীন দেৱতাসকলে দ্বীপ-দেশ আৰু নানা অঞ্চলত নাৰায়ণৰ উদ্দেশ্যে বৃহৎ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰে। হৰি প্ৰত্যক্ষ হৈ তেওঁলোকক পূজ্য হোৱাৰ অধিকার দান কৰি অন্তৰ্হিত হয়। তাৰ পাছত ত্ৰিগুণীয় বিশ্ব-ব্যৱস্থা ব্যাখ্যা কৰা হয়—সাত্ত্বিক, ৰাজসিক, তামসিক—যাৰ দ্বাৰা বেদ-পাঠ, কৰ্মকাণ্ড আৰু কাল/উগ্ৰ শক্তিৰ সমন্বয় ঘটিয়ে ত্ৰিগুণ-নিয়ন্ত্রিত জগত গঠিত হয়। কৃত, ত্ৰেতা, দ্বাপৰ, কলি যুগ অনুসাৰে প্ৰভুৰ প্ৰকাশ-নীতি উল্লেখ কৰি কাহিনী ৰজোপাখ্যানলৈ যায়: ৰজা সুপ্ৰতীক ঋষি আত্রেয়ৰ সহায়ত সন্তান কামনা কৰে, ইন্দ্ৰ শাপগ্ৰস্ত হয়, দুঃজয় জন্ম লৈ বিজয়াভিযানে ভূ-লোক আৰু দেৱলোকৰ সাম্য বিঘ্নিত কৰে; ফলত দেৱতা আৰু তপস্বীসকল হস্তক্ষেপ কৰে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 10
Verse 1
श्रीवराह उवाच । एवं सृष्ट्वा जगत्सर्वं भगवान् लोकभावनः । विरराम ततः सृष्टिर्व्यवर्धत धरे तदा ॥ १०.१ ॥
শ্ৰীৱৰাহে ক’লে—এইদৰে সমগ্ৰ জগত সৃষ্টি কৰি, লোকসমূহক ধাৰণ-পোষণ কৰা ভগৱান তেতিয়া বিরাম ল’লে। তাৰ পিছত, হে ধৰা, সেই সময়ত সৃষ্টিৰ বিস্তাৰ হৈ থাকিল।
Verse 2
वृद्धायामथ सृष्टौ तु सर्वे देवाः पुरातनम् । नारायणाख्यं पुरुषं यजन्तो विविधैर्मखैः ॥ १०.२ ॥
সৃষ্টি বিস্তাৰিত হ’লে সকলো দেৱতাই নানা যজ্ঞক্ৰিয়াৰে নাৰায়ণ নামে আদিপুৰুষক পূজা কৰিলে।
Verse 3
द्वीपेषु चैव सर्वेषु वर्षेषु च मखैर्हरिम् । देवाः सत्रैर्महद्भिस्ते यजन्तः श्रद्धयान्विताः । तोषयामासुरत्यर्थं स्वं पूज्यं कर्तुमीप्सवः ॥ १०.३ ॥
সকলো দ্বীপ আৰু সকলো বৰ্ষত দেৱতাসকলে শ্ৰদ্ধাসহ যজ্ঞ আৰু মহাসত্ৰ-যজ্ঞেৰে হৰিক পূজা কৰি, নিজৰ পূজ্যত্ব স্থাপন কৰিব বিচাৰি তেওঁক অতিশয় সন্তুষ্ট কৰিলে।
Verse 4
एवं तोषयतां तेषां बहुवर्षसहस्रिकम् । काले देवस्तदा तुष्टः प्रत्यक्षत्वं जगाम ह ॥ १०.४ ॥
এইদৰে বহু হাজাৰ বছৰ ধৰি তেওঁক সন্তুষ্ট কৰি থাকোঁতে, যথাকালে সেই দেৱতা তুষ্ট হৈ প্ৰত্যক্ষ ৰূপে প্ৰকাশ পালে।
Verse 5
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रो महागिरेः शृङ्गमिवोल्लिखंस्तदा । उवाच किं कार्यमथो सुरेशो ब्रूतां वरं देववरा वरं वः ॥ १०.५ ॥
তেতিয়া বহু বাহু, বিশাল উদৰ আৰু নানাবিধ মুখ-নয়নধাৰী সুৰেশ্বৰে, যেন মহাপৰ্বতৰ শিখৰ খোদাই কৰিছে তেনেদৰে, ক’লে—“কি কাৰ্য? হে দেৱশ্ৰেষ্ঠসকল, কোৱা; মই তোমালোকক বৰ দিম।”
Verse 6
देवा ऊचुः । जयस्व गोविन्द महानुभाव त्वया वयं नाथ वरेण देवाः । मनुष्यलोकेऽपि भवन्तमाद्यं विहाय नास्मान्भवते ह कश्चित् ॥ १०.६ ॥
দেৱতাসকলে ক’লে—“জয় হওক, গোবিন্দ, হে মহানুভৱ! হে নাথ, দেৱশ্ৰেষ্ঠ, তোমাৰ অনুগ্ৰহতেই আমি দেৱসকল স্থিত। মানুহলোকতোও, আদ্য প্ৰভু তোমাক বাদ দি আমাৰ কোনো ৰক্ষক নাই।”
Verse 7
रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च । सर्वे भवन्तं शरणं गताः स्म कुरुष्व पूज्यानिह विश्वमूर्ते ॥ १०.७ ॥
ৰুদ্ৰ, আদিত্য, বসু আৰু সাধ্য; বিশ্বেদেৱ, অশ্বিন, মৰুত আৰু উষ্মপ—আমি সকলোৱে আপোনাৰ শৰণ লৈছোঁ। হে বিশ্বমূৰ্তে, ইয়াত আমাক পূজ্য কৰি দিয়া।
Verse 8
एवमुक्तस्तदा तैस्तु महायोगेश्वरो हरिः । करोमि सर्वान् वः पूज्यानित्युक्त्वाऽन्तरधीयत ॥ १०.८ ॥
তেওঁলোকে এনেদৰে কোৱাত সেই সময়ত মহাযোগেশ্বৰ হৰিয়ে ক’লে—“মই তোমালোক সকলোকে পূজ্য কৰিম”; এই কথা কৈ তেওঁ অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 9
देवा अपि निजौकांसि गतवन्तः सनातनम् । स्तुवन्तः परमेशोऽपि त्रिविधं भावमास्थितः ॥ १०.९ ॥
দেৱতাসকলেও নিজৰ নিজৰ সনাতন নিবাসলৈ গ’ল; আৰু স্তৱ চলি থাকোঁতে পৰমেশ্বৰেও ত্ৰিবিধ ভাব (তিনিধৰণৰ অৱস্থা) গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 10
एवं त्रिधा जगद्धाता भूत्वा देवान् महेश्वरः । आराध्य सात्त्विकं राजं तामसं च त्रिधा स्थितम् ॥ १०.१० ॥
এইদৰে জগদ্ধাতা মহেশ্বৰ ত্ৰিধা হৈ, সাত্ত্বিক, ৰাজস আৰু তামস—এই ত্ৰিবিধ অৱস্থাত স্থিত দেৱসকলক আৰাধনা/সম্মান কৰিলে।
Verse 11
सात्त्विकेन पठेद्वेदान् यजेद्यज्ञेन देवताः । आत्मनोऽवयवो भूत्वा राजसेनापि केशवः ॥ १०.११ ॥
সাত্ত্বিক ভাৱে বেদ পাঠ কৰা উচিত আৰু যজ্ঞৰ দ্বাৰা দেৱতাসকলক পূজা কৰা উচিত। কেশৱো আত্মাৰ অৱয়ৱ হৈ ৰাজস ভাৱেৰেও (কাৰ্য কৰে)।
Verse 12
स कालरूपिणं रौद्रं प्रकृत्या शूलपाणिनम् । आत्मनो राजसीं मूर्तिं पूजयामास भक्तितः । तामसेनापि भावेन असुरेषु व्यवस्थितः ॥ १०.१२ ॥
সেই অসুৰসকলৰ মাজত স্থিত হৈ, তামস ভাবেও যুক্ত থাকি, নিজৰেই ৰাজস মূৰ্তি—কালৰূপী, ৰৌদ্ৰ আৰু স্বভাৱত ত্ৰিশূলধাৰী—ক ভক্তিভাৱে পূজা কৰিলে।
Verse 13
एवं त्रिधा जगद्धाता भूत्वा देवान् महेश्वरः । आराधयामास ततो लोकोऽपि त्रिविधोऽभवत् ॥ १०.१३ ॥
এইদৰে মহেশ্বৰ জগদ্ধাতা হৈ ত্ৰিবিধ ৰূপ ধৰি দেৱসকলক আৰাধনা কৰিলে; তাৰ পাছত লোকো ত্ৰিবিধ হ’ল।
Verse 14
ब्रह्मविष्णुमहेशानानाम्ना गृहीय व्यवस्थितः । स च नारायणो देवः कृते युगवरे प्रभुः ॥ १०.१४ ॥
ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশ—এই নামসমূহ গ্ৰহণ কৰি তেওঁ সুস্থিৰভাৱে প্রতিষ্ঠিত ৰ’ল; আৰু সেই দেৱ নাৰায়ণেই কৃত (সত্য) যুগৰ শ্ৰেষ্ঠ যুগত প্ৰভু।
Verse 15
त्रेतायां रुद्ररूपस्तु द्वापरे यज्ञमूर्तिमान् । कलौ नारायणो देवो बहुरूपो व्यजायत ॥ १०.१५ ॥
ত্রেতা যুগত তেওঁ ৰুদ্ৰৰূপ হ’ল, দ্বাপৰত যজ্ঞমূৰ্তিমান; আৰু কলি যুগত দেৱ নাৰায়ণ বহুৰূপে প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 16
तस्यादिकृत्ततो विष्णोश्चरितं भूरितेजसः । श्रृणुष्व सर्वं सुश्रोणि गदतो मम भामिनि ॥ १०.१६ ॥
হে সুশ্ৰোণি, হে ভামিনি! ভুৰিতেজস্বী বিষ্ণুৰ চৰিত্ৰ আদিৰ পৰা, মই কওঁতে, তুমি সকলো সম্পূৰ্ণকৈ শুনা।
Verse 17
आसीत्कृतयुगे राजा सुप्रतीको महाबलः । तस्य भार्याद्वयं चासीदविषिष्टं मनोरमम् ॥ १०.१७ ॥
কৃতযুগত সুপ্ৰতীক নামৰ এজন মহাবলী ৰজা আছিল। তেওঁৰ দুজনী পত্নী আছিল, গুণত সমান আৰু অতি মনোৰম।
Verse 18
विद्युत्प्रभा कान्तिमती तयोरेते तु नामनी । तयोः पुत्रं समं राजा न लेभे यत्नवानपि ॥ १०.१८ ॥
তেওঁলোকৰ নাম আছিল বিদ্যুৎপ্ৰভা আৰু কান্তিমতী। তথাপি ৰজাই বহু চেষ্টা কৰিও তেওঁলোকৰ পৰা পুত্ৰ লাভ নকৰিলে।
Verse 19
यदा तदा मुनिश्रेष्ठमात्रेयं वीतकल्मषम् । तोषयामास विधिना चित्रकूटे नगोत्कमे ॥ १०.१९ ॥
তেতিয়া তেওঁ বিধিপূৰ্বক পৰ্বতশ্ৰেষ্ঠ চিত্ৰকূটত কলুষৰহিত মুনিশ্ৰেষ্ঠ আত্রেয়ক সন্তুষ্ট কৰিলে।
Verse 20
सक ऋषिष्टोषितस्तेन दीर्घकालं वरार्थिना । वरं दिदित्सया यावदब्रवीदत्रिजो मुनिः ॥ १०.२० ॥
বৰপ্ৰার্থী সেই ৰজাই দীঘলীয়া সময় ঋষিক সন্তুষ্ট কৰি ৰাখিলে। বৰ দিবলৈ ইচ্ছা হোৱাত অত্রিপুত্ৰ মুনিয়ে ক’লে।
Verse 21
तावदिन्द्रोऽपि करिणा गतः पार्श्वेन तस्य ह । देवसैन्यैः परिवृतस्तूष्णीमेव महाबलः ॥ १०.२१ ॥
ইফালে ইন্দ্ৰও হাতীত আৰূঢ় হৈ তেওঁৰ কাষলৈ আহিল। দেৱসেনাৰে পৰিবৃত সেই মহাবলী নীৰৱেই থাকিল।
Verse 22
तं दृष्ट्वा अन्तर्गतप्रीतिमप्रीतिं प्रीतवान् मुनिः । चुकोप देवराजाय शापमुग्रं ससर्ज ह ॥ १०.२२ ॥
তাক দেখি মুনিয়ে বাহিৰে প্ৰীতিৰ ভাৱ দেখুৱালেও অন্তৰৰ অপ্ৰীতি বুজি দেৱৰাজ ইন্দ্ৰৰ ওপৰত ক্ৰুদ্ধ হৈ উগ্ৰ শাপ উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 23
यस्मात् त्वया ममावज्ञा कृता मूढ दिवसपते । ततस्त्वं चालितो राज्याद् अन्यलोके वसिष्यसि ॥ १०.२३ ॥
হে মূঢ় দিবসপতে! তুমি মোৰ অবজ্ঞা কৰিছা; সেয়ে তুমি ৰাজ্যচ্যুত হৈ অন্য লোকত বাস কৰিবা।
Verse 24
एवमुक्त्वाऽपि कोपेन सुरेशं तं च भूपतिम् । उवाच राजन् पुत्रस्ते भविता दृढविक्रमः ॥ १०.२४ ॥
এইদৰে কৈও ক্ৰোধত তেওঁ সেই সুৰেশ আৰু ৰজাক ক’লে—হে ৰাজন, তোমাৰ পুত্ৰ দঢ় পৰাক্ৰমী হ’ব।
Verse 25
इन्द्ररूपोपमः श्रीमानुद्यच्छस्त्रः प्रतापवान् । विद्याप्रभावकर्मज्ञः क्रूरकर्मा भविष्यति । दुर्जयोऽतिबली राजा एवमुक्त्वा गतो मुनिः ॥ १०.२५ ॥
সেই পুত্ৰ ইন্দ্ৰসদৃশ ৰূপবান, শ্ৰীসম্পন্ন, অস্ত্ৰ উত্তোলনকাৰী আৰু প্ৰতাপৱান হ’ব; বিদ্যাৰ প্ৰভাৱত কৰ্মজ্ঞ হ’লেও ক্ৰূৰ কৰ্মত প্ৰবৃত্ত হ’ব। অতি বলবান, দুৰ্জয় ৰজা—এইদৰে কৈ মুনি গ’ল।
Verse 26
सोऽपि राजा सुप्रतीको भार्यायां गर्भमावहत् । विद्युत्प्रभायां धर्मज्ञः साऽपि काले त्वसूयत ॥ १०.२६ ॥
সেই ৰজা সুপ্ৰতীকে তেওঁৰ পত্নী বিদ্যুৎপ্ৰভাৰ গৰ্ভ স্থাপন কৰিলে; ধৰ্মজ্ঞা ৰাণীয়েও সময়মতে সন্তান প্ৰসৱ কৰিলে।
Verse 27
तस्य चेष्टेर् बलेनासौ मुनेः सौम्यो बभूव ह । वेदशास्त्रार्थविद्यायां पारगो धर्मवान् शुचिः ॥ १०.२८ ॥
সেই মুনিৰ সংযত সাধনাৰ বলত সি নিশ্চয়েই সৌম্য স্বভাৱৰ হ’ল। বেদ-শাস্ত্ৰৰ অৰ্থবিদ্যাত পাৰদৰ্শী, ধৰ্মবান আৰু শুচি আছিল।
Verse 28
या द्वितीया अभवत् पत्नी तस्य राज्ञो महात्मनः । नाम्ना कीर्त्तिमती धन्या तस्याः पुत्रो बभूव ह । नाम्ना सुद्युम्न इत्येवं वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १०.२९ ॥
সেই মহাত্মা ৰজাৰ দ্বিতীয়া পত্নীৰ নাম কীৰ্ত্তিমতী, ধন্যা। তেখেতৰ গৰ্ভে সুধ্যুম্ন নামৰ পুত্ৰ জন্মিল, যি বেদ আৰু বেদাঙ্গত পাৰদৰ্শী আছিল।
Verse 29
अथ कालेन महता स राजा राजसत्तमः । सुप्रतीकः सुतं दृष्ट्वा दुर्जयं योग्यं अन्तिके ॥ १०.३० ॥
তাৰ পাছত বহু সময় পাৰ হ’লে, ৰাজশ্ৰেষ্ঠ সুপ্ৰতীকে নিজৰ ওচৰত যোগ্য আৰু সক্ষম পুত্ৰ দুর্জয়ক দেখি [যথোচিত ব্যৱস্থা ল’লে]।
Verse 30
आत्मनो वृद्धभावं च वाराणस्याधिपो बली । चिन्तयामास राज्यार्थं दुर्जयं प्रति भामिनि ॥ १०.३१ ॥
বাৰাণসীৰ বলবান অধিপতিয়ে নিজৰ বাৰ্ধক্যভাব চিন্তা কৰিলে; হে সুন্দৰী, ৰাজ্যবিষয়ে দুর্জয়ৰ প্ৰতি মনন কৰিলে।
Verse 31
एवं सञ्चिन्त्य धर्मात्मा तस्य राज्यं ददौ नृपः । स्वयं च चित्रकूटाख्यं पर्वतं स जगाम ह ॥ १०.३२ ॥
এইদৰে চিন্তা কৰি ধৰ্মাত্মা ৰজাই তাক ৰাজ্য দান কৰিলে; আৰু নিজে চিত্ৰকূট নামৰ পৰ্বতলৈ গ’ল।
Verse 32
दुर्जयोऽपि महद्राज्यं हस्त्यश्व रथवाजिभिः । संयोज्य चिन्तयामास राज्यवृद्धिं प्रति प्रभुः ॥ १०.३३ ॥
দুৰ্জয় হ’লেও প্ৰভুৱে হাতী, ঘোঁৰা, ৰথ আৰু অশ্বাৰোহী বাহিনীৰে মহাৰাজ্য সুসংগঠিত কৰি ৰাজ্যবৃদ্ধিৰ বিষয়ে চিন্তা কৰিলে।
Verse 33
एवं सञ्चिन्त्य मेधावी हस्त्यश्व रथपत्तिभिः । समेतां वाहिनीं कृत्वा उत्तरां दिशमाश्रितः । तस्य चोत्तरतो देशाः सर्वे सिद्धा महात्मनः ॥ १०.३४ ॥
এনেদৰে চিন্তা কৰি মেধাৱীয়ে হাতী, ঘোঁৰা, ৰথ আৰু পদাতিকসহ একত্ৰিত বাহিনী গঠন কৰি উত্তৰ দিশ আশ্ৰয় কৰি যাত্ৰা কৰিলে। সেই মহাত্মাৰ উত্তৰত থকা দেশসমূহ সকলো সিদ্ধ (সমৃদ্ধ) আছিল।
Verse 34
भारताख्यमिदं वर्षं साधयित्वा सुदुर्जयः । ततः किंपुरुषं नाम वर्षं तेनापि साधितम् ॥ १०.३५ ॥
অত্যন্ত দুৰ্জয় হ’লেও তেওঁ ‘ভাৰত’ নামৰ এই বৰ্ষক বশ কৰিলে; তাৰ পিছত ‘কিংপুৰুষ-বৰ্ষ’ নামৰ অঞ্চলটিও তেওঁৰ দ্বাৰা সাধিত (অধীন) হ’ল।
Verse 35
ततः परतरं चान्यद्धरिवर्षं जिगाय सः । रम्यं हिरण्मयं चापि कुरुभद्राश्वमेव च । इलावृतं मेरुमध्यमेतत्सर्वं जिगाय सः ॥ १०.३६ ॥
তাৰ পিছত তেওঁ তাতকৈও পৰৱৰ্তী অন্য ‘হৰিবৰ্ষ’ জয় কৰিলে; লগতে ‘ৰম্যক’, ‘হিৰণ্ময়’ আৰু ‘কুৰুভদ্ৰাশ্ব’ও। মধ্যত মেৰু থকা ‘ইলাবৃত’সহ এই সকলো তেওঁ জয় কৰিলে।
Verse 36
जित्वा जम्ब्वाख्यमेतद्धि द्वीपं यावदसौ नृपः । जगाम देवराजानं जेतुं सर्वसुरान्वितम् ॥ १०.३७ ॥
এনেদৰে ‘জম্বূদ্বীপ’ নামৰ এই দ্বীপ জয় কৰি সেই নৃপতি, সকলো দেৱতাসহ দেৱৰাজ ইন্দ্ৰকো জয় কৰিবলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 37
मेरुपर्वतमारोह्य देवगन्धर्वदानवान् । गुह्यकान् किं नरान् दैत्यान्स्ततो ब्रह्मसुतो मुनिः । नारदो दुर्जयजयम् देवराजाय शंसत ॥ १०.३८ ॥
মেৰু পৰ্বতত আৰোহণ কৰি ব্ৰহ্মপুত্ৰ মুনি নাৰদে তাত দেৱ, গন্ধৰ্ব, দানৱ, গুহ্যক, মানুহ আৰু দৈত্যসকলক সম্বোধন কৰি দেৱৰাজ ইন্দ্ৰক “দুৰ্জয়ৰ জয়” বুলিয়া বাৰ্তা জনালে।
Verse 38
तत इन्द्रस्त्वरायुक्तो लोकपालैः समन्वितः । जगाम दुर्जयं हन्तुं सोऽचिरेणास्त्रनिर्ज्जितम् । विहाय पर्वतं मेरुं मर्त्यलोकमिहागतः ॥ १०.३९ ॥
তাৰ পিছত ইন্দ্ৰ ত্বৰিত হৈ লোকপালসকলৰ সৈতে দুৰ্জয়ক বধ কৰিবলৈ গ’ল; সি অল্প সময়তে অস্ত্ৰবলে পৰাভূত হ’ল। মেৰু পৰ্বত ত্যাগ কৰি ইন্দ্ৰ ইয়াত মর্ত্যলোকলৈ আহিল।
Verse 39
पूर्वदेशे च देवेन्द्रो लोकपालैः समं प्रभुः । स्थितवांस्तस्य सुमहच्चरितं सम्भविष्यति ॥ १०.४० ॥
পূৰ্বদেশত দেৱেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰ লোকপালসকলৰ সৈতে অৱস্থান কৰিলে; তাৰ পৰা এক অতি মহান চৰিত (কথা) উদ্ভৱ হ’ব।
Verse 40
दुर्जयश्च सुराञ्जित्वा यावत् प्रतिनिवर्तते । गन्धमादनपृष्ठे तु स्कन्धावारनिवेशनम् । कृत्वावस्थितसम्भारमागतं तापसौ तु तम ॥ १०.४१ ॥
দেৱতাসকলক জয় কৰি দুৰ্জয় যেতিয়া উভতি আহিবলৈ ধৰিলে, তেতিয়া গন্ধমাদন পৰ্বতৰ ঢালত সি সৈন্যশিবিৰ স্থাপন কৰিলে। ৰসদ-সম্ভাৰ সাজু কৰি, তপস্বী যুগল তাৰ ওচৰলৈ আহিল।
Verse 41
तावगतावथाब्रूतां राजन् दुर्ज्जय लोकपाः । निवारितास्त्वया सर्वं लोकपालैर्विना जगत् । न प्रवर्त्तत तस्मान् नौ देहि तत्पदमुत्तमम् ॥ १०.४२ ॥
তেওঁলোকে ওচৰলৈ আহি ক’লে— “হে ৰাজন দুৰ্জ্জয়! আমি লোকপালসকল তোমাৰ দ্বাৰা নিবাৰিত; লোকপাল নাথাকিলে সমগ্ৰ জগতৰ কাৰ্যপ্ৰবাহ নচলে। সেয়ে আমাক সেই উত্তম পদ (অধিকার) দিয়া।”
Verse 42
एवमुक्ते ततस्तौ तु दुर्ज्जयः प्राह धर्मवित् । कौ भवान्ताविति ततस्तावूचतुररिंदमौ । विद्युत्सुविद्युन्नामानावसुराविति मानद ॥ १०.४३ ॥
এইদৰে কোৱা হ’লে ধৰ্মবিত্ দুৰ্জ্জয়ে সেই দুজনক সুধিলে—“তোমালোক দুয়ো কোন?” তেতিয়া শত্রুদমনকাৰী তেওঁলোকে ক’লে—“হে মানদ, আমি বিদ্যুৎ আৰু সুবিদ্যুৎ নামৰ অসুৰ।”
Verse 43
त्वया सम्प्रति चेच्छामो धर्म्यं सत्सु सुसंस्कृतौ । लोकपालमतं सर्वमावां कुर्म सुदुर्जय ॥ १०.४४ ॥
হে সুদুৰ্জ্জয়, এতিয়া আমি আপোনাৰ সৈতে সৎজনৰ মাজত সুসংস্কৃত ধৰ্ম্য পথ গ্ৰহণ কৰিব বিচাৰোঁ; আৰু লোকপালসকলৰ সমগ্ৰ মত/আদেশ আমি সম্পূৰ্ণৰূপে পালন কৰিম।
Verse 44
एवमुक्ते दुर्ज्जयेन तौ स्वर्गे सन्निवेशितौ । लोकपालौ कृतौ सद्यस्ततोऽन्तर्धानं जग्मतुः ॥ १०.४५ ॥
দুৰ্জ্জয়ে এইদৰে কোৱাত তেওঁলোক দুয়ো স্বৰ্গত প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল। তৎক্ষণাৎ তেওঁলোক লোকপাল নিযুক্ত হ’ল আৰু তাৰ পিছত অন্তর্ধান হৈ অদৃশ্য হ’ল।
Verse 45
तयोरपि महत्कर्म चरितं च धराधरे । भविष्यति महाराजो दुर्जयो मन्दरोपरि ॥ १०.४६ ॥
হে ধৰাধৰ, তেওঁলোক দুয়োৰে মহান কৰ্ম আৰু তেওঁলোকৰ চৰিত্ৰৰ বৃত্তান্তো ভৱিষ্যতে প্ৰকাশ পাব; আৰু মন্দৰ পৰ্বতৰ ওপৰত দুৰ্জ্জয় নামৰ এজন মহাৰাজাও উদ্ভৱ হ’ব।
Verse 46
धनदस्य वनं दिव्यं दृष्ट्वा नन्दनसन्निभम् । मुदा बभ्राम रम्येऽस्मिन् स यावद्राजसत्तमः ॥ १०.४७ ॥
ধনদ (কুবেৰ)ৰ নন্দনসদৃশ দিব্য বন দেখি, সেই ৰাজশ্ৰেষ্ঠ এই মনোৰম স্থানত আনন্দে, যিমান সময় তেওঁ তাত আছিল সিমান সময়লৈকে বিচৰণ কৰি থাকিল।
Verse 47
तावत्सुवर्णवृक्षाधः कन्याद्वयमपश्यत । अतीवरूपसम्पन्नमतीवाद्भुतदर्शनम् ॥ १०.४८ ॥
তেতিয়া সোণালী গছৰ তলত তেওঁ দুজনী কন্যাক দেখিলে—অতিশয় ৰূপসম্পন্না, অতি আশ্চৰ্য দৰ্শনীয়া।
Verse 48
दृष्ट्वा तु विस्मयाविष्टः क इमे शुभलोचने । एवं संचिन्त्य यावत् स क्षणमेकं व्यवस्थितः । तस्मिन्वने तावदुभौ तापसौ सोऽवलोकयत् ॥ १०.४९ ॥
তেওঁলোকক দেখি তেওঁ বিস্ময়াবিষ্ট হ’ল—“হে শুভলোচনে, এই দুজনী কোন?” এইদৰে ভাবি তেওঁ এক ক্ষণ স্থিৰ ৰ’ল; তাৰপাছত সেই বনতে তেওঁ দুয়ো তাপসক দেখিলে।
Verse 49
तौ दृष्ट्वा सहसा राजा ययौ प्रीत्या परां मुदम् । अवतीर्य द्विपात् तूर्णं नमश्चक्रे तयोः स्वयम् ॥ १०.५० ॥
তেওঁ দুয়োক দেখি ৰজা সহসাই প্ৰীতিত পৰম আনন্দত ভৰি উঠিল। তেওঁ তৎক্ষণাৎ হাতীৰ পৰা নামি নিজেই দুয়োক প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 50
उपविष्टः स ताभ्यां तु कौशे दत्ते वरासने । पृष्टः कस्त्वं कुतश्चासि कस्य वा किमिह स्थितः ॥ १०.५१ ॥
তেওঁলোকে ৰেশমেৰে আচ্ছাদিত উত্তম আসনত তেওঁক বহুৱালে। তাৰপাছত সুধিলে—“তুমি কোন? ক’ৰ পৰা আহিছা? কাৰ (কুল/আশ্ৰয়) তুমি? আৰু ইয়াত কিহৰ উদ্দেশ্যে অৱস্থিত?”
Verse 51
तौ प्रहस्याब्रवीद् राजा सुप्रतीकेतिविश्रुतः । तस्य पुत्रः समुत्पन्नो दुर्जयो नाम नामतः ॥ १०.५२ ॥
তেতিয়া ‘সুপ্ৰতীক’ নামে বিখ্যাত ৰজাই হাঁহি মাৰি ক’লে। তেওঁৰ এটি পুত্ৰ জন্মিলে; তাৰ নাম ‘দুৰ্জয়’ বুলি ৰখা হ’ল।
Verse 52
पृथिव्यां सर्वराजानो जिगीषन्निह सत्तमौ । आगतोऽस्मि ध्रुवं चैव स्मर्तव्योऽहं तपोधनौ ॥ भवन्तौ कौ समाख्यातं ममानुग्रहकाङ्क्षया ॥ १०.५३ ॥
পৃথিৱীত সকলো ৰজাই জয়লাভৰ ইচ্ছাৰে চেষ্টা কৰে। মই নিশ্চিতভাৱে ইয়ালৈ আহিছোঁ; হে তপস্যাধন দুয়ো, মোক স্মৰণ কৰা উচিত। মোৰ অনুগ্ৰহ কামনা কৰি তোমালোক দুয়ো কোন—কহা।
Verse 53
तापसावूचतुः । आवां हेतृप्रहेत्राख्यौ मनोः स्वायम्भुवः सुतौ । आवां देवविनाशाय गतौ स्वो मेरुपर्वतम् ॥ १०.५४ ॥
তপস্বীসকলে ক’লে—আমি দুয়ো হেতৃ আৰু প্ৰহেতৃ নামে প্ৰসিদ্ধ, স্বায়ম্ভুব মনুৰ পুত্ৰ। দেৱতাসকলৰ বিনাশৰ বাবে আমি মেরু পৰ্বতলৈ গৈছোঁ।
Verse 54
तत्रावयोर्महासैन्यं गजाश्वरथसंकुलम् । जिगाय सर्वदेवानां शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १०.५५ ॥
তাত আমাৰ মহাসেনা—হাতী, ঘোঁৰা আৰু ৰথেৰে ভৰপূৰ—সকলো দেৱতাৰ সেনাক শত শতকৈ, পাছত সহস্ৰ সহস্ৰকৈ পৰাজিত কৰিলে।
Verse 55
ते च देवाः महत्सैन्यं दृष्ट्वा सर्वं निपातितम् । असुरैरुज्जहितप्राणं ततस्ते शरणं गताः ॥ १०.५६ ॥
সেই দেৱতাসকলে সমগ্ৰ মহাসেনা নিপতিত দেখি—অসুৰে প্ৰাণ হৰণ কৰা—তেতিয়া শৰণ ল’বলৈ (ৰক্ষকৰ ওচৰলৈ) গ’ল।
Verse 56
क्षीराब्धौ यत्र देवेशो हरिः शेते स्वयं प्रभुः । तत्र विज्ञापयामासुः सर्वे प्रणतिपूर्वकम् ॥ १०.५७ ॥
ক্ষীৰসাগৰত, য’ত দেৱেশ হৰি স্বয়ং প্ৰভু হৈ শয়ন কৰে, তাত সকলোৱে প্ৰণামপূৰ্বক নিজৰ নিবেদন জনালে।
Verse 57
देवदेव हरे सर्वं सैन्यं त्वसुरसत्तमैः । पराजितं परित्राहि भीतं विह्वल्लोचनम् ॥ १०.५८ ॥
হে দেৱদেৱ, হে হৰি! অসুৰশ্ৰেষ্ঠসকলে আমাৰ সমগ্ৰ সেনাক পৰাজিত কৰিছে। আমি ভীত; আতংকত চকু অস্থিৰ—আমাক ৰক্ষা কৰক।
Verse 58
त्वया देवासुरे युद्धे पूर्वं त्राताः स्म केशव । सहस्रबाहोः क्रूरस्य समरे कालनेमिनः ॥ १०.५९ ॥
হে কেশৱ! দেৱ-অসুৰৰ পূৰ্বৰ যুদ্ধত তুমি-ই আমাক ৰক্ষা কৰিছিলা—ক্ৰূৰ সহস্ৰবাহু কালনেমিৰ সৈতে সমৰত মুখামুখি হওঁতে।
Verse 59
इदानीमपि देवेश असुरौ देवकण्टकौ । हेतृप्रहेतृनामानौ बहुसैन्यपरिच्छदौ । तौ हत्वा त्राहि नः सर्वान् देवदेव जगत्पते ॥ १०.६० ॥
হে দেৱেশ! এতিয়াও দেৱসকলৰ কণ্টকসদৃশ দুজন অসুৰ আছে—হেতৃ আৰু প্ৰহেতৃ নামে—বিপুল সেনাৰে সজ্জিত। তেওঁলোকক বধ কৰি আমাক সকলোকে ৰক্ষা কৰক, হে দেৱদেৱ জগত্পতে।
Verse 60
एवमुक्तस्ततो देवो विष्णुर्नारायणः प्रभुः । अहं यास्यामि तौ हन्तुमित्युवाच जगत्पतिः ॥ १०.६१ ॥
এনেদৰে কোৱা হ’লে প্ৰভু—বিষ্ণু, নাৰায়ণ, জগত্পতি—ক’লে: “মই যাম আৰু সেই দুজনক বধ কৰিম।”
Verse 61
एवमुक्तास्ततो देवा मेरुपर्वतसन्निधौ । प्रातस्थुस्तेऽथ मनसा चिन्तयन्तो जनार्दनम् ॥ १०.६२ ॥
এনেদৰে কোৱা হোৱাৰ পাছত দেৱসকলে মেৰু পৰ্বতৰ সন্নিধিৰ পৰা যাত্ৰা কৰিলে, মনতে জনাৰ্দনক স্মৰণ কৰি।
Verse 62
तैः सञ्चिन्तितमात्रस्तु देवश्चक्रगदाधरः । आवयोः सैन्यमाविश्य एक एव महाबलः ॥ १०.६३ ॥
তেওঁলোকে কেৱল স্মৰণ কৰামাত্ৰেই চক্ৰ-গদাধাৰী দেৱ আমাৰ দুয়োৰ সেনাত প্ৰৱেশ কৰিলে; তেওঁ একাই মহাবলৱান হৈ থিয় দিলে।
Verse 63
एकधा दशधात्मानं शतधा च सहस्रधा । लक्षधा कोटिधा कृत्वा स्वभूत्याऽच जगत्पतिः ॥ १०.६४ ॥
জগতপতি নিজ স্বশক্তিৰে নিজকে এক, দশ, শত, সহস্ৰ; পুনৰ লক্ষ আৰু কোটি ৰূপতো প্ৰকাশ কৰে।
Verse 64
एवं स्थिते देववरे अस्मत्सैन्ये महाबलः । यः कश्चिदसुरो राजन्नावयोर्बलमाश्रितः । स हतः पतितो भूमौ दृश्यते गतचेतनः ॥ १०.६५ ॥
এনেদৰে অৱস্থা থাকোঁতে, হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ, আমাৰ সেনাত সেই মহাবলৱান আছে। হে ৰাজন, আমাৰ দুয়োৰ বলৰ আশ্ৰয় লোৱা যিকোনো অসুৰ নিহত হৈ ভূমিত পতিত, চেতনাহীন দেখা যায়।
Verse 65
एवं तत् सहसा सैन्यं मायया विश्वमूर्तिना । निहतं साश्वकलिलं पत्तिद्विपसमाकुलम् ॥ १०.६६ ॥
এনেদৰে বিশ্বমূৰ্তিধাৰীজনে নিজৰ মায়াশক্তিৰে হঠাতে সেই সেনাক নিহত কৰিলে—অশ্বে পূৰ্ণ, বিশৃঙ্খলাৰে আচ্ছন্ন, আৰু পদাতিক-হস্তীৰে গিজগিজ কৰা।
Verse 66
चतुरङ्गं बलं सर्वं हत्वा देवो रथाङ्गधृक् । आवां शोषावथो दृष्ट्वा गतोऽन्तर्द्धानमीश्वरः ॥ १०.६७ ॥
সমগ্ৰ চতুৰঙ্গিনী সেনা বধ কৰি চক্ৰধাৰী দেৱে, আমাৰ দুয়োক ক্ষীণ হোৱা দেখি, ঈশ্বৰ অন্তৰ্ধান কৰিলে।
Verse 67
अवयोरिदृशं कर्म दृष्टं देवस्य शार्ङ्गिणः । ततस्तमेव शरणं गतावाराधनाय वै ॥ १०.६८ ॥
আমাৰ দুয়োৰ এইধৰণৰ কৰ্ম শাৰ্ঙ্গিণ (শাৰ্ঙ্গধনু-ধাৰী দেৱ)এ দেখিছে। সেয়ে আৰাধনাৰ বাবে আমি কেৱল তেওঁকেই শৰণ লৈ তেওঁৰ ওচৰলৈ গৈছোঁ।
Verse 68
त्वं चास्मन्मित्रतनयः सुप्रतीकात्मजो नृप । इमे चावयोः कन्ये गृहाण मनुजेश्वर । हेतृकन्या सुकेशी तु मिश्रकेशी प्रहेतृणः ॥ १०.६९ ॥
আৰু হে নৃপ! তুমি আমাৰ মিত্ৰৰ পুত্ৰ, সুপ্ৰতীকৰ আত্মজ। হে মনুজেশ্বৰ! আমাৰ এই দুগৰাকী কন্যাক গ্ৰহণ কৰা—হেতৃৰ কন্যা সুকেশী আৰু প্ৰহেতৃৰ (কন্যা) মিশ্ৰকেশী।
Verse 69
दुर्जयस्त्वेवमुक्तस्तु हेतॄणा ते उभे शुभे । कन्ये जग्राह धर्मेण भार्यार्थं मनुजेश्वरः ॥ १०.७० ॥
হেতৃয়ে এইদৰে কোৱাৰ পাছত মনুজেশ্বৰ দুর্জয়ে সেই দুগৰাকী শুভ কন্যাক ধৰ্মানুসাৰে পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 70
ते लब्ध्वा सहसा राजा मुदा परमया युतः । आजगाम स्वकं राष्ट्रं निजसैन्यसमावृतः ॥ १०.७१ ॥
তেওঁলোকক তৎক্ষণাৎ লাভ কৰি ৰজা পৰম আনন্দেৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ, নিজৰ সৈন্যবেষ্টিত অৱস্থাত স্বৰাষ্ট্ৰলৈ উভতি আহিল।
Verse 71
ततः कालेन महता तस्य पुत्रद्वयं बभौ । सुकेश्याः सुप्रभः पुत्रो मिश्रकेश्याः सुदर्शनः ॥ १०.७२ ॥
তাৰ পাছত বহু সময় অতিবাহিত হোৱাৰ পিছত তেওঁৰ দুজন পুত্ৰ জন্মিল—সুকেশীৰ পুত্ৰ সুপ্ৰভ আৰু মিশ্ৰকেশীৰ পুত্ৰ সুদৰ্শন।
Verse 72
स राजा दुर्जयः श्रीमान् लब्ध्वा पुत्रद्वयं शुभम् । स्वयं कालान्तरे श्रीमान् जगामारण्यं अन्तिके ॥ १०.७३ ॥
শ্ৰীমান দুৰ্জয় ৰজাই শুভ দুই পুত্ৰ লাভ কৰি, কিছুকাল পিছত নিজে ওচৰৰ বনাশ্ৰমলৈ গ’ল।
Verse 73
तत्रस्थो वनजातीर् हि बाधयन् वै भयंकराः । ददर्शारण्यामाश्रित्य मुनिं स्थितमकल्मषम् ॥ १०.७४ ॥
তাত অৱস্থানে, বনজাত ভয়ংকৰ জীৱে উপদ্ৰৱ কৰোঁতে, তেওঁ অৰণ্যত আশ্ৰয় লৈ থকা নিষ্কলুষ মুনিক দেখিলে।
Verse 74
तपस्यन्तं महाभागं नाम्ना गौरमुखं शुभम् । ऋषिवृन्दस्य गोप्तारं त्रातारं पापिनः स्वयम् ॥ १०.७५ ॥
তেওঁ তপস্যাৰত মহাভাগ, শুভ ‘গৌৰমুখ’ নামৰ মুনিক দেখিলে—যি ঋষিসমাজৰ ৰক্ষক আৰু পাপীৰো ত্ৰাতা।
Verse 75
तस्याश्रमे विमलजलाविलेमरुत्सुगन्धिवृक्षप्रवरे द्विजन्मनः । रराज जीमूत इवाम्बरान्महीमुपागतः प्रवरविमानवद्गृहः ॥ १०.७६ ॥
সেই আশ্ৰমত—নিৰ্মল জল, সুগন্ধি বতাহ আৰু উৎকৃষ্ট গছ-গছনিত ভৰপূৰ—দ্বিজৰ গৃহ আকাশৰ পৰা নামি অহা মেঘৰ দৰে, শ্ৰেষ্ঠ বিমান সদৃশ দীপ্ত হৈছিল।
Verse 76
ज्वलनमखाग्निप्रतिभाषिताम्बरः सुशुद्धसंवासितवेषकुट्टकः । शिष्यैः समुच्चारितसामनादकः सुरूपयोषिदृषिकन्याकाकुलः । इतीदृशोऽस्यावसाथो वराश्रमे सुपुष्पिताशेषतरुप्रसूनः ॥ १०.७७ ॥
সেই শ্ৰেষ্ঠ আশ্ৰমত তেওঁৰ নিবাস এনেকুৱা আছিল—যজ্ঞাগ্নিৰ জ্যোতিত দীপ্ত যেন বস্ত্ৰ, নিয়মিত বাসে অতি-শুদ্ধ তপোবেশ; শিষ্যসকলৰ স্পষ্ট সামগানৰ নাদে মুখৰ; সুৰূপ নাৰী আৰু ঋষিকন্যাৰে ভৰপূৰ; আৰু সকলো গছ ফুলে ফুলে ফুলি উঠিছিল।
Verse 77
तस्याः पुत्रः समभवद् दुर्जयाख्यो महाबलः । जातकर्मादिसंस्कारं तस्य चक्रे मुनिः स्वयम् ॥ (दुर्वासा नाम तपसो तस्य देहमकल्मषः
তেওঁৰ পুত্ৰ জন্মিল, নাম দুৰ্জয়, মহাবলী। তাৰ জাতকৰ্ম আদি সংস্কাৰ মুনিয়ে নিজেই সম্পন্ন কৰিলে—তপস্যাৰে নিৰ্মল দেহধাৰী দুৰ্বাসা ঋষিয়ে।
Frequently Asked Questions
The chapter frames social and cosmic order through a triadic (sāttvika–rājasa–tāmasa) model: Vedic study and ritual are aligned with sattva and rajas, while fierce/time-formed power is associated with tamas. Within the narrative logic, legitimacy and stability arise when power (royal or divine) remains integrated with ritual-ethical norms; disruptive conquest that bypasses established cosmic governors (lokapālas) triggers corrective interventions (curses, divine action).
No explicit tithi, lunar month, or seasonal observance is specified in the provided passage. Time is marked narratively through long durations (bahuvarṣa-sahasrikam), yuga divisions (Kṛta, Tretā, Dvāpara, Kali), and generational/“after a long time” transitions (kālena mahatā), rather than calendrical ritual scheduling.
Terrestrial balance is implied through the governance network of lokapālas and the ordering of the world by the three guṇas. Durjaya’s conquest is portrayed as so expansive that it inhibits the normal functioning of the world under the lokapālas, prompting appeals for restoration. In a Pṛthivī-oriented reading, the text links ethical restraint, rightful governance, and cosmic administration to the maintenance of stable conditions for the inhabited world.
The narrative references King Supratīka of Vārāṇasī; his queens Vidyutprabhā and Kīrtimatī; his sons Durjaya and Sudyumna; sage Ātreya; Indra (devarāja); Nārada (as messenger); and the asura figures Vidyut and Suvidyut, as well as Hetṛ and Prahetṛ (identified as sons of Svāyambhuva Manu).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.