Adhyaya 10: The Threefold Division by the Guṇas, the Deities’ Attainment of Worship, and the Opening of the Durjaya Episode
Triguṇa-vibhāgaḥ, Devapūjyatva-pradānaṃ ca Durjaya-upākhyāna-praveśaḥ
Cosmogony & Guṇa-Theology; Royal-Itihāsa Narrative; Sacred Geography
सृष्टीचा विस्तार झाल्यावर प्राचीन देवगण द्वीपांमध्ये व विविध प्रदेशांत नारायणासाठी महान यज्ञ करतात. तेव्हा हरि प्रकट होऊन त्यांना ‘पूज्य’ होण्याचे पद देतो आणि अंतर्धान पावतो. पुढे भगवान सत्त्व, रज आणि तम—या त्रिगुणांच्या आधारे वेदपठण, कर्मकांड आणि कालरूप उग्र शक्ती यांचा समन्वय करून त्रिगुणात्मक विश्वव्यवस्था स्थापन करतो. कृत, त्रेता, द्वापर व कलि—युगानुसार प्रकट होण्याचा क्रमही सांगितला आहे. नंतर उपाख्यानात राजा सुप्रतीक संतानप्राप्तीसाठी आत्रेय ऋषींची शरण घेतो; इंद्राला शाप मिळतो; त्यातून महाबली दुर्जय जन्मतो. दुर्जयाचा दिग्विजय पृथ्वी व देवलोकातील संतुलन ढवळून काढतो, म्हणून देव व तपस्वी हस्तक्षेप करतात.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 10
Verse 1
श्रीवराह उवाच । एवं सृष्ट्वा जगत्सर्वं भगवान् लोकभावनः । विरराम ततः सृष्टिर्व्यवर्धत धरे तदा ॥ १०.१ ॥
श्रीवराह म्हणाले—अशा प्रकारे सर्व जगत् निर्माण करून लोकांचे पालन-धारण करणारे भगवान् तेव्हा विराम पावले. त्यानंतर, हे धरा, त्या वेळी सृष्टीचा विस्तार होत गेला.
Verse 2
वृद्धायामथ सृष्टौ तु सर्वे देवाः पुरातनम् । नारायणाख्यं पुरुषं यजन्तो विविधैर्मखैः ॥ १०.२ ॥
सृष्टी वाढल्यावर सर्व देवांनी विविध यज्ञांनी नारायण नावाच्या आदिपुरुषाची उपासना केली।
Verse 3
द्वीपेषु चैव सर्वेषु वर्षेषु च मखैर्हरिम् । देवाः सत्रैर्महद्भिस्ते यजन्तः श्रद्धयान्विताः । तोषयामासुरत्यर्थं स्वं पूज्यं कर्तुमीप्सवः ॥ १०.३ ॥
सर्व द्वीपांत व सर्व वर्षांत देवांनी श्रद्धायुक्त होऊन यज्ञ व महान् सत्रयज्ञांनी हरिची उपासना केली आणि त्यांना अत्यंत संतुष्ट केले, स्वतःचे पूज्यत्व स्थापन करण्याची इच्छा ठेवून।
Verse 4
एवं तोषयतां तेषां बहुवर्षसहस्रिकम् । काले देवस्तदा तुष्टः प्रत्यक्षत्वं जगाम ह ॥ १०.४ ॥
अशा रीतीने अनेक सहस्र वर्षे त्यांना संतुष्ट करत असता, योग्य काळी तो देव प्रसन्न होऊन प्रत्यक्ष प्रकट झाला।
Verse 5
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रो महागिरेः शृङ्गमिवोल्लिखंस्तदा । उवाच किं कार्यमथो सुरेशो ब्रूतां वरं देववरा वरं वः ॥ १०.५ ॥
तेव्हा अनेक बाहू, विशाल उदर व अनेक मुख-नेत्र असलेल्या सुरेश्वराने, जणू महापर्वताची शिखरे खरवडीत असल्याप्रमाणे, म्हटले—“काय कार्य आहे? हे देवश्रेष्ठांनो, सांगा; मी तुम्हाला वर देतो।”
Verse 6
देवा ऊचुः । जयस्व गोविन्द महानुभाव त्वया वयं नाथ वरेण देवाः । मनुष्यलोकेऽपि भवन्तमाद्यं विहाय नास्मान्भवते ह कश्चित् ॥ १०.६ ॥
देव म्हणाले—“जय हो गोविंद, हे महानुभावा! हे नाथ, देवांमध्ये श्रेष्ठ आपण; आपल्या वरानेच आम्ही देव टिकून आहोत. मनुष्यलोकीही, आद्य प्रभू आपल्यावाचून आमचा कोणी रक्षक नाही।”
Verse 7
रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च । सर्वे भवन्तं शरणं गताः स्म कुरुष्व पूज्यानिह विश्वमूर्ते ॥ १०.७ ॥
रुद्र, आदित्य, वसु आणि साध्य; विश्वेदेव, अश्विन, मरुत तसेच उष्मप—आम्ही सर्वांनी तुमची शरण घेतली आहे. हे विश्वमूर्ती, येथे आम्हांस पूज्य करा.
Verse 8
एवमुक्तस्तदा तैस्तु महायोगेश्वरो हरिः । करोमि सर्वान् वः पूज्यानित्युक्त्वाऽन्तरधीयत ॥ १०.८ ॥
त्यांनी असे म्हटल्यावर त्या वेळी महायोगेश्वर हरि म्हणाले—“मी तुम्हा सर्वांना पूज्य करीन”; असे बोलून ते अंतर्धान पावले.
Verse 9
देवा अपि निजौकांसि गतवन्तः सनातनम् । स्तुवन्तः परमेशोऽपि त्रिविधं भावमास्थितः ॥ १०.९ ॥
देवही आपापल्या सनातन निवासस्थानी गेले; आणि स्तुती करीत असता परमेश्वरानेही त्रिविध भाव धारण केला.
Verse 10
एवं त्रिधा जगद्धाता भूत्वा देवान् महेश्वरः । आराध्य सात्त्विकं राजं तामसं च त्रिधा स्थितम् ॥ १०.१० ॥
अशा रीतीने जगद्धाता महेश्वर त्रिधा होऊन, सात्त्विक, राजस व तामस—या त्रिविध स्थितीत असलेल्या देवांचे आराधन/सन्मान करू लागले.
Verse 11
सात्त्विकेन पठेद्वेदान् यजेद्यज्ञेन देवताः । आत्मनोऽवयवो भूत्वा राजसेनापि केशवः ॥ १०.११ ॥
सात्त्विक भावाने वेदांचे पठण करावे आणि यज्ञाने देवतांचे पूजन करावे. केशवही आत्म्याचा अवयव होऊन राजस भावानेही (कार्य करतो).
Verse 12
स कालरूपिणं रौद्रं प्रकृत्या शूलपाणिनम् । आत्मनो राजसीं मूर्तिं पूजयामास भक्तितः । तामसेनापि भावेन असुरेषु व्यवस्थितः ॥ १०.१२ ॥
तो असुरांमध्ये स्थित राहून, तामस भावानेही युक्त असता, आपल्या राजसी मूर्तीचे—कालरूप, रौद्र व स्वभावतः शूलधारी—भक्तीने पूजन करू लागला।
Verse 13
एवं त्रिधा जगद्धाता भूत्वा देवान् महेश्वरः । आराधयामास ततो लोकोऽपि त्रिविधोऽभवत् ॥ १०.१३ ॥
अशा रीतीने महेश्वर जगद्धाता होऊन त्रिविध रूप धारण करून देवांची आराधना करू लागला; त्यानंतर लोकही त्रिविध झाला।
Verse 14
ब्रह्मविष्णुमहेशानानाम्ना गृहीय व्यवस्थितः । स च नारायणो देवः कृते युगवरे प्रभुः ॥ १०.१४ ॥
ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश अशी नावे धारण करून तो व्यवस्थित राहिला; आणि तोच देव नारायण कृत (सत्य) युगाच्या श्रेष्ठ युगात प्रभु आहे।
Verse 15
त्रेतायां रुद्ररूपस्तु द्वापरे यज्ञमूर्तिमान् । कलौ नारायणो देवो बहुरूपो व्यजायत ॥ १०.१५ ॥
त्रेतायुगात तो रुद्ररूप झाला, द्वापरात यज्ञमूर्ती; आणि कलियुगात देव नारायण बहुरूप होऊन प्रकट झाला।
Verse 16
तस्यादिकृत्ततो विष्णोश्चरितं भूरितेजसः । श्रृणुष्व सर्वं सुश्रोणि गदतो मम भामिनि ॥ १०.१६ ॥
हे सुश्रोणि, हे भामिनि! भूरितेजस्वी विष्णूचे चरित्र त्याच्या आरंभापासून, मी सांगत असताना, तू सर्व विस्ताराने ऐक।
Verse 17
आसीत्कृतयुगे राजा सुप्रतीको महाबलः । तस्य भार्याद्वयं चासीदविषिष्टं मनोरमम् ॥ १०.१७ ॥
कृतयुगात सुप्रतीक नावाचा महाबलवान राजा होता। त्याच्या दोन राण्या होत्या; त्या गुणांनी समान व अत्यंत मनोहर होत्या।
Verse 18
विद्युत्प्रभा कान्तिमती तयोरेते तु नामनी । तयोः पुत्रं समं राजा न लेभे यत्नवानपि ॥ १०.१८ ॥
त्या दोघींची नावे विद्युत्प्रभा आणि कान्तिमती अशी होती. तरीही राजा कितीही प्रयत्नशील असला, तरी त्याला त्यांच्यापासून पुत्र मिळाला नाही.
Verse 19
यदा तदा मुनिश्रेष्ठमात्रेयं वीतकल्मषम् । तोषयामास विधिना चित्रकूटे नगोत्कमे ॥ १०.१९ ॥
तेव्हा त्याने विधिपूर्वक पर्वतश्रेष्ठ चित्रकूटावर कल्मषरहित मुनिश्रेष्ठ आत्रेय यांना संतुष्ट केले.
Verse 20
सक ऋषिष्टोषितस्तेन दीर्घकालं वरार्थिना । वरं दिदित्सया यावदब्रवीदत्रिजो मुनिः ॥ १०.२० ॥
वर मागणाऱ्या त्या राजाने दीर्घकाळ ऋषींना संतुष्ट ठेवले. वर देण्याची इच्छा होताच अत्रिपुत्र मुनि बोलू लागले.
Verse 21
तावदिन्द्रोऽपि करिणा गतः पार्श्वेन तस्य ह । देवसैन्यैः परिवृतस्तूष्णीमेव महाबलः ॥ १०.२१ ॥
दरम्यान इंद्रही हत्तीवर आरूढ होऊन त्याच्या बाजूस आला. देवसेनांनी वेढलेला तो महाबलवान मौनच राहिला.
Verse 22
तं दृष्ट्वा अन्तर्गतप्रीतिमप्रीतिं प्रीतवान् मुनिः । चुकोप देवराजाय शापमुग्रं ससर्ज ह ॥ १०.२२ ॥
त्याला पाहून मुनि बाहेरून प्रसन्न दिसला, पण अंतःकरणातील अप्रसन्नता ओळखून देवराज इंद्रावर क्रोध करून त्याने उग्र शाप दिला।
Verse 23
यस्मात् त्वया ममावज्ञा कृता मूढ दिवसपते । ततस्त्वं चालितो राज्याद् अन्यलोके वसिष्यसि ॥ १०.२३ ॥
हे मूढ दिवसपते! तू माझी अवज्ञा केलीस; म्हणून तू राज्यातून हटविला जाशील आणि अन्य लोकी वास करशील।
Verse 24
एवमुक्त्वाऽपि कोपेन सुरेशं तं च भूपतिम् । उवाच राजन् पुत्रस्ते भविता दृढविक्रमः ॥ १०.२४ ॥
असे बोलूनही क्रोधाने त्याने त्या सुरेशाला व राजालाही म्हटले—हे राजन्, तुझा पुत्र दृढ पराक्रमी होईल।
Verse 25
इन्द्ररूपोपमः श्रीमानुद्यच्छस्त्रः प्रतापवान् । विद्याप्रभावकर्मज्ञः क्रूरकर्मा भविष्यति । दुर्जयोऽतिबली राजा एवमुक्त्वा गतो मुनिः ॥ १०.२५ ॥
तो इंद्रासारखा रूपवान, श्रीमान, शस्त्र उचलणारा, प्रतापी असेल; विद्येच्या प्रभावाने कर्म जाणणारा, पण कठोर कर्म करणारा होईल. अतिबलवान व दुर्जेय राजा—असे सांगून मुनि निघून गेले।
Verse 26
सोऽपि राजा सुप्रतीको भार्यायां गर्भमावहत् । विद्युत्प्रभायां धर्मज्ञः साऽपि काले त्वसूयत ॥ १०.२६ ॥
तो राजा सुप्रतीक यानेही पत्नी विद्युत्प्रभा हिच्या ठायी गर्भ स्थापिला; धर्मज्ञा ती राणीही योग्य काळी प्रसूती झाली।
Verse 27
तस्य चेष्टेर् बलेनासौ मुनेः सौम्यो बभूव ह । वेदशास्त्रार्थविद्यायां पारगो धर्मवान् शुचिः ॥ १०.२८ ॥
त्या मुनीच्या संयत प्रयत्नाच्या बळाने तो खरोखर सौम्य स्वभावाचा झाला। वेद-शास्त्रांच्या अर्थविद्येत पारंगत, धर्मनिष्ठ व शुचिर्भूत होता।
Verse 28
या द्वितीया अभवत् पत्नी तस्य राज्ञो महात्मनः । नाम्ना कीर्त्तिमती धन्या तस्याः पुत्रो बभूव ह । नाम्ना सुद्युम्न इत्येवं वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १०.२९ ॥
त्या महात्मा राजाची दुसरी पत्नी कीर्तिमती नावाची धन्य होती। तिच्यापासून सुद्युम्न नावाचा पुत्र झाला, जो वेद व वेदाङ्गांत पारंगत होता।
Verse 29
अथ कालेन महता स राजा राजसत्तमः । सुप्रतीकः सुतं दृष्ट्वा दुर्जयं योग्यं अन्तिके ॥ १०.३० ॥
मग बराच काळ गेल्यावर, राजसत्तम सुप्रतीकाने आपल्या जवळ योग्य व समर्थ पुत्र दुर्जयाला पाहून [तदनुसार निर्णय केला]।
Verse 30
आत्मनो वृद्धभावं च वाराणस्याधिपो बली । चिन्तयामास राज्यार्थं दुर्जयं प्रति भामिनि ॥ १०.३१ ॥
वाराणसीचा बलवान अधिपती आपल्या वृद्धत्वाचा विचार करू लागला; हे सुंदरी, राज्यकार्यासंबंधी दुर्जयाविषयी त्याने चिंतन केले।
Verse 31
एवं सञ्चिन्त्य धर्मात्मा तस्य राज्यं ददौ नृपः । स्वयं च चित्रकूटाख्यं पर्वतं स जगाम ह ॥ १०.३२ ॥
असे चिंतन करून धर्मात्मा राजाने त्याला राज्य दिले; आणि तो स्वतः चित्रकूट नावाच्या पर्वताकडे गेला।
Verse 32
दुर्जयोऽपि महद्राज्यं हस्त्यश्व रथवाजिभिः । संयोज्य चिन्तयामास राज्यवृद्धिं प्रति प्रभुः ॥ १०.३३ ॥
दुर्जेय असूनही प्रभूंनी हत्ती, घोडे, रथ व अश्वारूढ सैन्य यांसह महान राज्य एकत्र करून राज्यवृद्धीचा विचार केला।
Verse 33
एवं सञ्चिन्त्य मेधावी हस्त्यश्व रथपत्तिभिः । समेतां वाहिनीं कृत्वा उत्तरां दिशमाश्रितः । तस्य चोत्तरतो देशाः सर्वे सिद्धा महात्मनः ॥ १०.३४ ॥
असा विचार करून मेधावी पुरुषाने हत्ती, घोडे, रथ व पायदळ यांसह संयुक्त वाहिनी तयार केली आणि उत्तर दिशेकडे प्रस्थान केले। त्या महात्म्याच्या उत्तरेस सर्व देश सिद्ध (समृद्ध) होते।
Verse 34
भारताख्यमिदं वर्षं साधयित्वा सुदुर्जयः । ततः किंपुरुषं नाम वर्षं तेनापि साधितम् ॥ १०.३५ ॥
अत्यंत दुर्जेय असूनही त्याने ‘भारत’ नावाचा हा वर्ष वश केला; त्यानंतर ‘किंपुरुष-वर्ष’ नावाचा प्रदेशही त्याने साधित (अधीन) केला।
Verse 35
ततः परतरं चान्यद्धरिवर्षं जिगाय सः । रम्यं हिरण्मयं चापि कुरुभद्राश्वमेव च । इलावृतं मेरुमध्यमेतत्सर्वं जिगाय सः ॥ १०.३६ ॥
त्यानंतर त्याने पुढील अन्य प्रदेश ‘हरिवर्ष’ जिंकला; तसेच ‘रम्यक’, ‘हिरण्मय’ आणि ‘कुरुभद्राश्व’ही जिंकले। मेरू मध्यभागी असलेल्या ‘इलावृत’सह हे सर्व त्याने जिंकले।
Verse 36
जित्वा जम्ब्वाख्यमेतद्धि द्वीपं यावदसौ नृपः । जगाम देवराजानं जेतुं सर्वसुरान्वितम् ॥ १०.३७ ॥
अशा रीतीने ‘जम्बूद्वीप’ नावाचा हा द्वीप जिंकून तो नृप, सर्व देवांसह देवराज इंद्रालाही जिंकण्यासाठी पुढे गेला।
Verse 37
मेरुपर्वतमारोह्य देवगन्धर्वदानवान् । गुह्यकान् किं नरान् दैत्यान्स्ततो ब्रह्मसुतो मुनिः । नारदो दुर्जयजयम् देवराजाय शंसत ॥ १०.३८ ॥
मेरुपर्वतावर आरूढ होऊन ब्रह्मपुत्र मुनि नारदांनी तेथे देव, गंधर्व, दानव, गुह्यक, मनुष्य व दैत्य यांना संबोधिले आणि देवराज इंद्रास “दुर्जयाचा जय” ही वार्ता सांगितली।
Verse 38
तत इन्द्रस्त्वरायुक्तो लोकपालैः समन्वितः । जगाम दुर्जयं हन्तुं सोऽचिरेणास्त्रनिर्ज्जितम् । विहाय पर्वतं मेरुं मर्त्यलोकमिहागतः ॥ १०.३९ ॥
त्यानंतर इंद्र त्वरित होऊन लोकपालांसह दुर्जयाचा वध करण्यास निघाला; तो लवकरच अस्त्रांनी पराजित झाला। मेरुपर्वत सोडून इंद्र येथे मर्त्यलोकात आला।
Verse 39
पूर्वदेशे च देवेन्द्रो लोकपालैः समं प्रभुः । स्थितवांस्तस्य सुमहच्चरितं सम्भविष्यति ॥ १०.४० ॥
पूर्व दिशेस देवेन्द्र इंद्र लोकपालांसह स्थिर झाला; त्यातून एक अत्यंत महान चरित्रकथा उद्भवेल।
Verse 40
दुर्जयश्च सुराञ्जित्वा यावत् प्रतिनिवर्तते । गन्धमादनपृष्ठे तु स्कन्धावारनिवेशनम् । कृत्वावस्थितसम्भारमागतं तापसौ तु तम ॥ १०.४१ ॥
देवांना जिंकून दुर्जय परत येऊ लागला, तेव्हा गंधमादन पर्वताच्या उतारावर त्याने सैन्यछावणी उभारली. सामग्री-साधने सज्ज ठेवून, तपस्वी युगुल तेथे त्याच्याकडे आले।
Verse 41
तावगतावथाब्रूतां राजन् दुर्ज्जय लोकपाः । निवारितास्त्वया सर्वं लोकपालैर्विना जगत् । न प्रवर्त्तत तस्मान् नौ देहि तत्पदमुत्तमम् ॥ १०.४२ ॥
ते येऊन म्हणाले— “राजन् दुर्ज्जय! आम्ही लोकपाल तुझ्यामुळे रोखले गेलो आहोत; लोकपालांशिवाय सर्व जगताचे कार्य चालत नाही. म्हणून आम्हाला ते उत्तम पद (अधिकार) दे।”
Verse 42
एवमुक्ते ततस्तौ तु दुर्ज्जयः प्राह धर्मवित् । कौ भवान्ताविति ततस्तावूचतुररिंदमौ । विद्युत्सुविद्युन्नामानावसुराविति मानद ॥ १०.४३ ॥
असे बोलल्यावर धर्मज्ञ दुर्ज्जय त्या दोघांना म्हणाला—“तुम्ही दोघे कोण?” ते शत्रुदमन करणारे दोघे म्हणाले—“हे मानद, आम्ही विद्युत् व सुविद्युत् नावाचे असुर आहोत.”
Verse 43
त्वया सम्प्रति चेच्छामो धर्म्यं सत्सु सुसंस्कृतौ । लोकपालमतं सर्वमावां कुर्म सुदुर्जय ॥ १०.४४ ॥
हे सुदुर्जय, आता आम्ही तुमच्यासह सत्पुरुषांत सु-संस्कृत असा धर्म्य मार्ग स्वीकारू इच्छितो; आणि लोकपालांचा सर्व मत/आदेश आम्ही पूर्णपणे आचरणात आणू.
Verse 44
एवमुक्ते दुर्ज्जयेन तौ स्वर्गे सन्निवेशितौ । लोकपालौ कृतौ सद्यस्ततोऽन्तर्धानं जग्मतुः ॥ १०.४५ ॥
दुर्ज्जयाने असे म्हटल्यावर ते दोघे स्वर्गात प्रतिष्ठित झाले. तत्क्षणी त्यांना लोकपाल नेमले गेले आणि नंतर ते अंतर्धान पावून अदृश्य झाले.
Verse 45
तयोरपि महत्कर्म चरितं च धराधरे । भविष्यति महाराजो दुर्जयो मन्दरोपरि ॥ १०.४६ ॥
हे धराधर, त्या दोघांचे महान कर्म आणि त्यांचे चरित्रही पुढे प्रकट होईल; आणि मंदर पर्वतावर दुर्जय नावाचा एक महान राजा उदयास येईल.
Verse 46
धनदस्य वनं दिव्यं दृष्ट्वा नन्दनसन्निभम् । मुदा बभ्राम रम्येऽस्मिन् स यावद्राजसत्तमः ॥ १०.४७ ॥
धनद (कुबेर) याचे नंदनासारखे दिव्य वन पाहून तो राजसत्तम या रम्य स्थानी आनंदाने तेवढ्याच काळपर्यंत फिरत राहिला, जोपर्यंत तो तेथे होता.
Verse 47
तावत्सुवर्णवृक्षाधः कन्याद्वयमपश्यत । अतीवरूपसम्पन्नमतीवाद्भुतदर्शनम् ॥ १०.४८ ॥
तेव्हा सुवर्णवृक्षाखाली त्याने दोन कन्या पाहिल्या—अतिशय रूपसम्पन्न, आणि अत्यंत अद्भुत दर्शनाच्या।
Verse 48
दृष्ट्वा तु विस्मयाविष्टः क इमे शुभलोचने । एवं संचिन्त्य यावत् स क्षणमेकं व्यवस्थितः । तस्मिन्वने तावदुभौ तापसौ सोऽवलोकयत् ॥ १०.४९ ॥
त्यांना पाहून तो विस्मयाने भरून गेला—“या शुभलोचने कोण आहेत?” असा विचार करून तो एक क्षण स्थिर राहिला; मग त्या वनात त्याने ते दोघे तपस्वी पाहिले।
Verse 49
तौ दृष्ट्वा सहसा राजा ययौ प्रीत्या परां मुदम् । अवतीर्य द्विपात् तूर्णं नमश्चक्रे तयोः स्वयम् ॥ १०.५० ॥
त्यांना पाहताच राजा सहसा प्रेमाने परम आनंदित झाला. तो त्वरेने हत्तीवरून उतरून स्वतः त्या दोघांना नमस्कार करू लागला।
Verse 50
उपविष्टः स ताभ्यां तु कौशे दत्ते वरासने । पृष्टः कस्त्वं कुतश्चासि कस्य वा किमिह स्थितः ॥ १०.५१ ॥
त्या दोघांनी रेशमी आच्छादन असलेल्या उत्तम आसनावर त्याला बसविले. मग विचारले—“तू कोण? कुठून आला आहेस? कोणाचा (कुल/स्वामी) आहेस? आणि इथे कशासाठी थांबला आहेस?”
Verse 51
तौ प्रहस्याब्रवीद् राजा सुप्रतीकेतिविश्रुतः । तस्य पुत्रः समुत्पन्नो दुर्जयो नाम नामतः ॥ १०.५२ ॥
तेव्हा ‘सुप्रतीक’ या नावाने विख्यात राजा हसून बोलला. त्याला एक पुत्र झाला, ज्याचे नाव ‘दुर्जय’ असे ठेवले गेले.
Verse 52
पृथिव्यां सर्वराजानो जिगीषन्निह सत्तमौ । आगतोऽस्मि ध्रुवं चैव स्मर्तव्योऽहं तपोधनौ ॥ भवन्तौ कौ समाख्यातं ममानुग्रहकाङ्क्षया ॥ १०.५३ ॥
पृथ्वीवर सर्व राजे जिंकण्याच्या इच्छेने प्रयत्न करीत असतात. मी निश्चयाने येथे आलो आहे; हे तपोधन दोघांनो, माझे स्मरण करणे योग्य आहे. माझ्या अनुग्रहाची इच्छा ठेवून तुम्ही दोघे कोण—सांगून टाका.
Verse 53
तापसावूचतुः । आवां हेतृप्रहेत्राख्यौ मनोः स्वायम्भुवः सुतौ । आवां देवविनाशाय गतौ स्वो मेरुपर्वतम् ॥ १०.५४ ॥
तपस्वी म्हणाले—आम्ही दोघे हेतृ व प्रहेतृ या नावांनी प्रसिद्ध, स्वायंभुव मनूचे पुत्र आहोत. देवांचा विनाश करण्यासाठी आम्ही मेरु पर्वतावर गेलो आहोत.
Verse 54
तत्रावयोर्महासैन्यं गजाश्वरथसंकुलम् । जिगाय सर्वदेवानां शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १०.५५ ॥
तेथे आमची महासेना—हत्ती, घोडे व रथांनी भरलेली—सर्व देवांच्या सैन्यांना शेकडो आणि मग हजारोच्या संख्येने जिंकून टाकली.
Verse 55
ते च देवाः महत्सैन्यं दृष्ट्वा सर्वं निपातितम् । असुरैरुज्जहितप्राणं ततस्ते शरणं गताः ॥ १०.५६ ॥
ते देव, ते सर्व महत्सैन्य पडलेले पाहून—असुरांनी ज्यांचे प्राण हिरावले होते—मग शरण घेण्यासाठी (रक्षकाकडे) गेले.
Verse 56
क्षीराब्धौ यत्र देवेशो हरिः शेते स्वयं प्रभुः । तत्र विज्ञापयामासुः सर्वे प्रणतिपूर्वकम् ॥ १०.५७ ॥
क्षीरसागरात, जिथे देवेश हरि स्वयं प्रभू म्हणून शयन करीत असतो, तेथे सर्वांनी नमस्कारपूर्वक आपली विनंती निवेदिली.
Verse 57
देवदेव हरे सर्वं सैन्यं त्वसुरसत्तमैः । पराजितं परित्राहि भीतं विह्वल्लोचनम् ॥ १०.५८ ॥
हे देवदेव, हे हरी! असुरांतील श्रेष्ठांनी आमचे सर्व सैन्य पराजित केले आहे. आम्ही भयभीत आहोत; घबराटीने डोळे व्याकुळ झाले आहेत—आमचे रक्षण करा।
Verse 58
त्वया देवासुरे युद्धे पूर्वं त्राताः स्म केशव । सहस्रबाहोः क्रूरस्य समरे कालनेमिनः ॥ १०.५९ ॥
हे केशवा! देव-आसुरांच्या पूर्वीच्या युद्धात तूच आम्हाला वाचविले होतेस—क्रूर सहस्रबाहू कालनेमीशी रणात सामना होत असताना।
Verse 59
इदानीमपि देवेश असुरौ देवकण्टकौ । हेतृप्रहेतृनामानौ बहुसैन्यपरिच्छदौ । तौ हत्वा त्राहि नः सर्वान् देवदेव जगत्पते ॥ १०.६० ॥
हे देवेश! आत्ताही देवांना काटा ठरणारे दोन असुर आहेत—हेतृ व प्रहेतृ नावाचे—जे प्रचंड सैन्याने सज्ज आहेत. त्यांना ठार करून आम्हा सर्वांचे रक्षण कर, हे देवदेव जगत्पते।
Verse 60
एवमुक्तस्ततो देवो विष्णुर्नारायणः प्रभुः । अहं यास्यामि तौ हन्तुमित्युवाच जगत्पतिः ॥ १०.६१ ॥
असे म्हटल्यावर प्रभु—विष्णू, नारायण, जगत्पती—म्हणाले: “मी जाईन आणि त्या दोघांचा वध करीन।”
Verse 61
एवमुक्तास्ततो देवा मेरुपर्वतसन्निधौ । प्रातस्थुस्तेऽथ मनसा चिन्तयन्तो जनार्दनम् ॥ १०.६२ ॥
असे ऐकून देव मेरुपर्वताच्या सन्निधीतून निघाले आणि मनातल्या मनात जनार्दनाचे चिंतन करीत होते।
Verse 62
तैः सञ्चिन्तितमात्रस्तु देवश्चक्रगदाधरः । आवयोः सैन्यमाविश्य एक एव महाबलः ॥ १०.६३ ॥
त्यांनी केवळ चिंतन केले इतक्यातच चक्र-गदा धारण करणारा देव आमच्या दोघांच्या सैन्यात प्रविष्ट झाला; तो एकटाच महाबलवान उभा राहिला।
Verse 63
एकधा दशधात्मानं शतधा च सहस्रधा । लक्षधा कोटिधा कृत्वा स्वभूत्याऽच जगत्पतिः ॥ १०.६४ ॥
जगत्पती आपल्या स्वशक्तीने स्वतःला एक, दहा, शंभर, हजार; तसेच लाख व कोटी रूपांनीही प्रकट करतो।
Verse 64
एवं स्थिते देववरे अस्मत्सैन्ये महाबलः । यः कश्चिदसुरो राजन्नावयोर्बलमाश्रितः । स हतः पतितो भूमौ दृश्यते गतचेतनः ॥ १०.६५ ॥
अशी स्थिती असता, हे देवश्रेष्ठ, आमच्या सैन्यात तो महाबलवान आहे. हे राजन्, जो कोणताही असुर आमच्या दोघांच्या बळावर अवलंबून झाला, तो मारला जाऊन भूमीवर पडलेला, शुद्ध हरपलेला दिसतो।
Verse 65
एवं तत् सहसा सैन्यं मायया विश्वमूर्तिना । निहतं साश्वकलिलं पत्तिद्विपसमाकुलम् ॥ १०.६६ ॥
अशा रीतीने विश्वमूर्तीने आपल्या मायाशक्तीने क्षणार्धात ते सैन्य नष्ट केले—घोड्यांनी भरलेले, गोंधळाने व्यापलेले, आणि पायदळ व हत्ती यांनी गजबजलेले।
Verse 66
चतुरङ्गं बलं सर्वं हत्वा देवो रथाङ्गधृक् । आवां शोषावथो दृष्ट्वा गतोऽन्तर्द्धानमीश्वरः ॥ १०.६७ ॥
संपूर्ण चतुरंग सेना मारून चक्रधारी देवाने, आम्हा दोघांना क्षीण झालेलं पाहून, ईश्वर अंतर्धान पावला।
Verse 67
अवयोरिदृशं कर्म दृष्टं देवस्य शार्ङ्गिणः । ततस्तमेव शरणं गतावाराधनाय वै ॥ १०.६८ ॥
आमचे असे कर्म देव शार्ङ्गिण (शार्ङ्गधनुर्धर) यांनी पाहिले आहे. म्हणूनच आम्ही आराधनेसाठी त्यालाच एकमेव शरण मानून आलो आहोत.
Verse 68
त्वं चास्मन्मित्रतनयः सुप्रतीकात्मजो नृप । इमे चावयोः कन्ये गृहाण मनुजेश्वर । हेतृकन्या सुकेशी तु मिश्रकेशी प्रहेतृणः ॥ १०.६९ ॥
आणि हे नृपा! तू आमच्या मित्राचा पुत्र, सुप्रतीकाचा आत्मज आहेस. हे मनुजेश्वरा! आमच्या या दोन कन्या स्वीकार—हेतृची कन्या सुकेशी आणि प्रहेतृची (कन्या) मिश्रकेशी.
Verse 69
दुर्जयस्त्वेवमुक्तस्तु हेतॄणा ते उभे शुभे । कन्ये जग्राह धर्मेण भार्यार्थं मनुजेश्वरः ॥ १०.७० ॥
हेतृने असे म्हटल्यावर मनुजेश्वर दुर्जयाने त्या दोन्ही शुभ कन्यांना धर्मानुसार पत्नी म्हणून स्वीकारले.
Verse 70
ते लब्ध्वा सहसा राजा मुदा परमया युतः । आजगाम स्वकं राष्ट्रं निजसैन्यसमावृतः ॥ १०.७१ ॥
त्यांना तत्क्षणी प्राप्त करून राजा परम आनंदाने युक्त झाला आणि आपल्या सैन्याने वेढलेला स्वराज्यात परत आला.
Verse 71
ततः कालेन महता तस्य पुत्रद्वयं बभौ । सुकेश्याः सुप्रभः पुत्रो मिश्रकेश्याः सुदर्शनः ॥ १०.७२ ॥
नंतर बराच काळ गेल्यावर त्याला दोन पुत्र झाले—सुकेशीपासून सुप्रभ नावाचा पुत्र आणि मिश्रकेशीपासून सुदर्शन (नावाचा पुत्र)।
Verse 72
स राजा दुर्जयः श्रीमान् लब्ध्वा पुत्रद्वयं शुभम् । स्वयं कालान्तरे श्रीमान् जगामारण्यं अन्तिके ॥ १०.७३ ॥
तो श्रीमान् दुर्जय राजा शुभ असे दोन पुत्र प्राप्त करून, काही काळानंतर स्वतः जवळच्या वनाश्रमास गेला।
Verse 73
तत्रस्थो वनजातीर् हि बाधयन् वै भयंकराः । ददर्शारण्यामाश्रित्य मुनिं स्थितमकल्मषम् ॥ १०.७४ ॥
तेथे असताना, वनात उत्पन्न भयंकर जीव उपद्रव करीत असता, त्याने अरण्यात आश्रय घेऊन स्थित असलेल्या निष्कलंक मुनिला पाहिले।
Verse 74
तपस्यन्तं महाभागं नाम्ना गौरमुखं शुभम् । ऋषिवृन्दस्य गोप्तारं त्रातारं पापिनः स्वयम् ॥ १०.७५ ॥
त्याने तपस्यारत महाभाग, शुभ ‘गौरमुख’ नामक मुनिला पाहिले—जो ऋषिवृंदाचा रक्षक आणि पाप्यांचाही त्राता होता।
Verse 75
तस्याश्रमे विमलजलाविलेमरुत्सुगन्धिवृक्षप्रवरे द्विजन्मनः । रराज जीमूत इवाम्बरान्महीमुपागतः प्रवरविमानवद्गृहः ॥ १०.७६ ॥
त्या आश्रमात—निर्मळ जल, सुगंधी वारा आणि श्रेष्ठ वृक्षांनी युक्त—त्या द्विजाचे गृह आकाशातून उतरलेल्या मेघासारखे, उत्तम विमानासारखे शोभत होते।
Verse 76
ज्वलनमखाग्निप्रतिभाषिताम्बरः सुशुद्धसंवासितवेषकुट्टकः । शिष्यैः समुच्चारितसामनादकः सुरूपयोषिदृषिकन्याकाकुलः । इतीदृशोऽस्यावसाथो वराश्रमे सुपुष्पिताशेषतरुप्रसूनः ॥ १०.७७ ॥
त्या श्रेष्ठ आश्रमातील त्याचे निवासस्थान असे होते—यज्ञाग्नीच्या ज्वाळांनी उजळल्यासारखी वस्त्रे, संयमित वासाने अत्यंत शुद्ध तपोवेष; शिष्यांच्या स्पष्ट सामगानाने निनादित; सुंदर स्त्रिया व ऋषिकन्यांनी भरलेले; आणि सर्व वृक्ष पुष्पांनी बहरलेले।
Verse 77
तस्याः पुत्रः समभवद् दुर्जयाख्यो महाबलः । जातकर्मादिसंस्कारं तस्य चक्रे मुनिः स्वयम् ॥ (दुर्वासा नाम तपसो तस्य देहमकल्मषः
तिचा दुर्जय नावाचा महाबली पुत्र झाला. त्याचे जातकर्मादी संस्कार मुनिने स्वतः केले—तपश्चर्येने निर्मळ देह असलेले दुर्वासा ऋषी।
Frequently Asked Questions
The chapter frames social and cosmic order through a triadic (sāttvika–rājasa–tāmasa) model: Vedic study and ritual are aligned with sattva and rajas, while fierce/time-formed power is associated with tamas. Within the narrative logic, legitimacy and stability arise when power (royal or divine) remains integrated with ritual-ethical norms; disruptive conquest that bypasses established cosmic governors (lokapālas) triggers corrective interventions (curses, divine action).
No explicit tithi, lunar month, or seasonal observance is specified in the provided passage. Time is marked narratively through long durations (bahuvarṣa-sahasrikam), yuga divisions (Kṛta, Tretā, Dvāpara, Kali), and generational/“after a long time” transitions (kālena mahatā), rather than calendrical ritual scheduling.
Terrestrial balance is implied through the governance network of lokapālas and the ordering of the world by the three guṇas. Durjaya’s conquest is portrayed as so expansive that it inhibits the normal functioning of the world under the lokapālas, prompting appeals for restoration. In a Pṛthivī-oriented reading, the text links ethical restraint, rightful governance, and cosmic administration to the maintenance of stable conditions for the inhabited world.
The narrative references King Supratīka of Vārāṇasī; his queens Vidyutprabhā and Kīrtimatī; his sons Durjaya and Sudyumna; sage Ātreya; Indra (devarāja); Nārada (as messenger); and the asura figures Vidyut and Suvidyut, as well as Hetṛ and Prahetṛ (identified as sons of Svāyambhuva Manu).