Adhyaya 10: The Threefold Division by the Guṇas, the Deities’ Attainment of Worship, and the Opening of the Durjaya Episode

Verse 1

श्रीवराह उवाच । एवं सृष्ट्वा जगत्सर्वं भगवान् लोकभावनः । विरराम ततः सृष्टिर्व्यवर्धत धरे तदा ॥ १०.१ ॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા—આ રીતે સમગ્ર જગત સર્જીને, લોકોને ધારણ-પોષણ કરનાર ભગવાન ત્યારે વિરામ પામ્યા. ત્યારબાદ, હે ધરા, તે સમયે સૃષ્ટિનો વિસ્તાર થતો ગયો.

Verse 2

वृद्धायामथ सृष्टौ तु सर्वे देवाः पुरातनम् । नारायणाख्यं पुरुषं यजन्तो विविधैर्मखैः ॥ १०.२ ॥

સૃષ્ટિ વિસ્તરતાં સર્વ દેવોએ વિવિધ યજ્ઞોથી નારાયણ નામના આદિ પુરુષની આરાધના કરી।

Verse 3

द्वीपेषु चैव सर्वेषु वर्षेषु च मखैर्हरिम् । देवाः सत्रैर्महद्भिस्ते यजन्तः श्रद्धयान्विताः । तोषयामासुरत्यर्थं स्वं पूज्यं कर्तुमीप्सवः ॥ १०.३ ॥

બધા દ્વીપો અને સર્વ વર્ષોમાં દેવોએ શ્રદ્ધાસહિત યજ્ઞો તથા મહાન સત્રયજ્ઞોથી હરિની ઉપાસના કરી અને પોતાનું પૂજ્યત્વ સ્થાપવા ઇચ્છીને તેમને અત્યંત પ્રસન્ન કર્યા।

Verse 4

एवं तोषयतां तेषां बहुवर्षसहस्रिकम् । काले देवस्तदा तुष्टः प्रत्यक्षत्वं जगाम ह ॥ १०.४ ॥

આ રીતે અનેક હજાર વર્ષો સુધી તેમને પ્રસન્ન કરતાં કરતાં, યોગ્ય કાળે તે દેવ તૃપ્ત થઈને પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયો।

Verse 5

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रो महागिरेः शृङ्गमिवोल्लिखंस्तदा । उवाच किं कार्यमथो सुरेशो ब्रूतां वरं देववरा वरं वः ॥ १०.५ ॥

ત્યારે અનેક ભુજાઓ, વિશાળ ઉદર અને અનેક મુખ-નેત્રો ધરાવનાર દેવેશ્વરે, જાણે મહાપર્વતની શિખરને ખોદતો હોય તેમ, કહ્યું—“શું કાર્ય છે? હે દેવશ્રેષ્ઠો, કહો; હું તમને વર આપું છું।”

Verse 6

देवा ऊचुः । जयस्व गोविन्द महानुभाव त्वया वयं नाथ वरेण देवाः । मनुष्यलोकेऽपि भवन्तमाद्यं विहाय नास्मान्भवते ह कश्चित् ॥ १०.६ ॥

દેવોએ કહ્યું—“જય હો, ગોવિંદ, હે મહાનુભાવ! હે નાથ, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, તમારા વર-અનુગ્રહથી જ અમે દેવો સ્થિર છીએ. મનુષ્યલોકમાં પણ, આદ્ય પ્રભુ તમને છોડીને અમારો કોઈ રક્ષક નથી।”

Verse 7

रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च । सर्वे भवन्तं शरणं गताः स्म कुरुष्व पूज्यानिह विश्वमूर्ते ॥ १०.७ ॥

રુદ્રો, આદિત્યો, વસુઓ અને સાધ્યો; વિશ્વેદેવો, અશ્વિનો, મરુતો તથા ઉષ્મપો—અમે સર્વે તમારું શરણ લીધું છે. હે વિશ્વમૂર્તે, અહીં અમને પૂજ્ય બનાવો.

Verse 8

एवमुक्तस्तदा तैस्तु महायोगेश्वरो हरिः । करोमि सर्वान् वः पूज्यानित्युक्त्वाऽन्तरधीयत ॥ १०.८ ॥

તેમણે આમ કહ્યે ત્યારે મહાયોગેશ્વર હરિ બોલ્યા—“હું તમારાં સર્વને પૂજ્ય બનાવીશ”; એમ કહી તેઓ અંતર્ધાન થયા.

Verse 9

देवा अपि निजौकांसि गतवन्तः सनातनम् । स्तुवन्तः परमेशोऽपि त्रिविधं भावमास्थितः ॥ १०.९ ॥

દેવતાઓ પણ પોતાના પોતાના સનાતન નિવાસોમાં ગયા; અને સ્તુતિ ચાલતી હતી ત્યારે પરમેશ્વરે પણ ત્રિવિધ ભાવ (ત્રણ પ્રકારની સ્થિતિ) ધારણ કરી.

Verse 10

एवं त्रिधा जगद्धाता भूत्वा देवान् महेश्वरः । आराध्य सात्त्विकं राजं तामसं च त्रिधा स्थितम् ॥ १०.१० ॥

આ રીતે જગદ્ધાતા મહેશ્વર ત્રિવિધ રૂપે થઈ, સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ—આ ત્રિવિધ સ્થિતિમાં સ્થિત દેવતાઓનું આરાધન/સન્માન કર્યું.

Verse 11

सात्त्विकेन पठेद्वेदान् यजेद्यज्ञेन देवताः । आत्मनोऽवयवो भूत्वा राजसेनापि केशवः ॥ १०.११ ॥

સાત્ત્વિક ભાવથી વેદોનું પાઠ કરવું જોઈએ અને યજ્ઞ દ્વારા દેવતાઓનું પૂજન કરવું જોઈએ. કેશવ પણ આત્માનો અવયવ બની રાજસ ભાવથી પણ (કાર્ય કરે છે).

Verse 12

स कालरूपिणं रौद्रं प्रकृत्या शूलपाणिनम् । आत्मनो राजसीं मूर्तिं पूजयामास भक्तितः । तामसेनापि भावेन असुरेषु व्यवस्थितः ॥ १०.१२ ॥

તે અસુરોમાં સ્થિત રહી, તામસ ભાવથી પણ યુક્ત થઈ, પોતાની રાજસી મૂર્તિ—કાલરૂપ, રૌદ્ર અને સ્વભાવથી શૂલપાણિ—ની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરતો રહ્યો।

Verse 13

एवं त्रिधा जगद्धाता भूत्वा देवान् महेश्वरः । आराधयामास ततो लोकोऽपि त्रिविधोऽभवत् ॥ १०.१३ ॥

આ રીતે મહેશ્વર જગદ્ધાતા બની ત્રિવિધ રૂપ ધારણ કરીને દેવતાઓની આરાધના કરવા લાગ્યા; ત્યારબાદ લોક પણ ત્રિવિધ થયો।

Verse 14

ब्रह्मविष्णुमहेशानानाम्ना गृहीय व्यवस्थितः । स च नारायणो देवः कृते युगवरे प्रभुः ॥ १०.१४ ॥

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ—એવા નામો ધારણ કરીને તે સ્થિર રીતે સ્થાપિત રહ્યો; અને એ જ દેવ નારાયણ કૃત (સત્ય) યુગના શ્રેષ્ઠ યુગમાં પ્રભુ છે।

Verse 15

त्रेतायां रुद्ररूपस्तु द्वापरे यज्ञमूर्तिमान् । कलौ नारायणो देवो बहुरूपो व्यजायत ॥ १०.१५ ॥

ત્રેતામાં તે રુદ્રરૂપ થયો, દ્વાપરમાં યજ્ઞમૂર્તિમાન થયો; અને કલિયુગમાં દેવ નારાયણ બહુરૂપે પ્રગટ થયો।

Verse 16

तस्यादिकृत्ततो विष्णोश्चरितं भूरितेजसः । श्रृणुष्व सर्वं सुश्रोणि गदतो मम भामिनि ॥ १०.१६ ॥

હે સુશ્રોણિ, હે ભામિનિ! ભૂરિતેજસ્વી વિષ્ણુનું ચરિત્ર તેના આરંભથી, હું કહું છું તેમ, તું સર્વે સંપૂર્ણ રીતે સાંભળ।

Verse 17

आसीत्कृतयुगे राजा सुप्रतीको महाबलः । तस्य भार्याद्वयं चासीदविषिष्टं मनोरमम् ॥ १०.१७ ॥

કૃતયુગમાં સુપ્રતીક નામનો મહાબળવાન રાજા હતો. તેની બે રાણીઓ હતી; બંને ગુણોમાં સમાન અને અતિ મનોહર હતી.

Verse 18

विद्युत्प्रभा कान्तिमती तयोरेते तु नामनी । तयोः पुत्रं समं राजा न लेभे यत्नवानपि ॥ १०.१८ ॥

તેમના નામો વિદ્યૂતપ્રભા અને કાન્તિમતી હતા. છતાં પણ રાજા ઘણો પ્રયત્ન કર્ય છતાં તેમની પાસેથી પુત્ર પ્રાપ્ત ન કરી શક્યો.

Verse 19

यदा तदा मुनिश्रेष्ठमात्रेयं वीतकल्मषम् । तोषयामास विधिना चित्रकूटे नगोत्कमे ॥ १०.१९ ॥

ત્યારે તેણે વિધિપૂર્વક પર્વતશ્રેષ્ઠ ચિત્રકૂટ પર કલ્મષરહિત મુનિશ્રેષ્ઠ આત્રેયને સંતોષ આપ્યો.

Verse 20

सक ऋषिष्टोषितस्तेन दीर्घकालं वरार्थिना । वरं दिदित्सया यावदब्रवीदत्रिजो मुनिः ॥ १०.२० ॥

વર ઇચ્છનાર તે રાજાએ લાંબા સમય સુધી ઋષિને પ્રસન્ન રાખ્યા. જ્યારે વર આપવાની ઇચ્છા થઈ, ત્યારે અત્રિપુત્ર મુનિ બોલ્યા.

Verse 21

तावदिन्द्रोऽपि करिणा गतः पार्श्वेन तस्य ह । देवसैन्यैः परिवृतस्तूष्णीमेव महाबलः ॥ १०.२१ ॥

એ દરમિયાન ઇન્દ્ર પણ હાથી પર આરૂઢ થઈ તેની બાજુએ આવ્યો. દેવસેનાઓથી ઘેરાયેલો તે મહાબળવાન મૌન જ રહ્યો.

Verse 22

तं दृष्ट्वा अन्तर्गतप्रीतिमप्रीतिं प्रीतवान् मुनिः । चुकोप देवराजाय शापमुग्रं ससर्ज ह ॥ १०.२२ ॥

તેને જોઈ મુનિ બહારથી પ્રસન્ન જણાયો, પરંતુ અંતરમાં અપ્રસન્નતા જાણી દેવરાજ ઇન્દ્ર પર ક્રોધિત થઈ ઉગ્ર શાપ ઉચ્ચાર્યો।

Verse 23

यस्मात् त्वया ममावज्ञा कृता मूढ दिवसपते । ततस्त्वं चालितो राज्याद् अन्यलोके वसिष्यसि ॥ १०.२३ ॥

હે મૂઢ દિવસપતિ! તું મારી અવજ્ઞા કરી છે; તેથી તું રાજ્યમાંથી હટાવવામાં આવી અન્ય લોકમાં વસશે।

Verse 24

एवमुक्त्वाऽपि कोपेन सुरेशं तं च भूपतिम् । उवाच राजन् पुत्रस्ते भविता दृढविक्रमः ॥ १०.२४ ॥

આવું કહીને પણ ક્રોધથી તેણે તે સુરેશ અને રાજાને કહ્યું—હે રાજન, તારો પુત્ર દૃઢ પરાક્રમી થશે।

Verse 25

इन्द्ररूपोपमः श्रीमानुद्यच्छस्त्रः प्रतापवान् । विद्याप्रभावकर्मज्ञः क्रूरकर्मा भविष्यति । दुर्जयोऽतिबली राजा एवमुक्त्वा गतो मुनिः ॥ १०.२५ ॥

તે ઇન્દ્ર સમાન રૂપવાળો, શ્રીમાન, શસ્ત્ર ઉઠાવનાર અને પ્રતિાપવાન થશે; વિદ્યાના પ્રભાવથી કર્મજ્ઞ હોવા છતાં ક્રૂર કર્મ કરનાર બનશે. અતિબલી અને દુર્જય રાજા—એવું કહી મુનિ ચાલ્યા ગયા।

Verse 26

सोऽपि राजा सुप्रतीको भार्यायां गर्भमावहत् । विद्युत्प्रभायां धर्मज्ञः साऽपि काले त्वसूयत ॥ १०.२६ ॥

રાજા સુપ્રતીકે પણ પોતાની પત્ની વિદ્યૂતપ્રભામાં ગર્ભ સ્થાપ્યો; ધર્મજ્ઞા તે રાણી પણ સમય આવતાં પ્રસવ કરી।

Verse 27

तस्य चेष्टेर् बलेनासौ मुनेः सौम्यो बभूव ह । वेदशास्त्रार्थविद्यायां पारगो धर्मवान् शुचिः ॥ १०.२८ ॥

તે મુનિના સંયમિત પ્રયત્નના બળથી તે નિશ્ચયે સૌમ્ય સ્વભાવનો બન્યો. વેદ-શાસ્ત્રોના અર્થવિદ્યામાં પારંગત, ધર્મવાન અને શુચિ હતો.

Verse 28

या द्वितीया अभवत् पत्नी तस्य राज्ञो महात्मनः । नाम्ना कीर्त्तिमती धन्या तस्याः पुत्रो बभूव ह । नाम्ना सुद्युम्न इत्येवं वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १०.२९ ॥

તે મહાત્મા રાજાની બીજી પત્ની કીર્તિમતી નામની ધન્યા હતી. તેની પાસેથી સુદ્યુમ્ન નામનો પુત્ર જન્મ્યો; તે વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત હતો.

Verse 29

अथ कालेन महता स राजा राजसत्तमः । सुप्रतीकः सुतं दृष्ट्वा दुर्जयं योग्यं अन्तिके ॥ १०.३० ॥

પછી ઘણો સમય વીતી ગયા બાદ, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ સુપ્રતીકે પોતાના નજીક યોગ્ય અને સમર્થ પુત્ર દુર્જયને જોઈને [તદનુસાર પગલું લીધું]।

Verse 30

आत्मनो वृद्धभावं च वाराणस्याधिपो बली । चिन्तयामास राज्यार्थं दुर्जयं प्रति भामिनि ॥ १०.३१ ॥

વારાણસીના બલવાન અધિપતિએ પોતાના વૃદ્ધભાવનો વિચાર કર્યો; હે સુન્દરી, રાજ્યવિષયે દુર્જય અંગે મનન કર્યું।

Verse 31

एवं सञ्चिन्त्य धर्मात्मा तस्य राज्यं ददौ नृपः । स्वयं च चित्रकूटाख्यं पर्वतं स जगाम ह ॥ १०.३२ ॥

આ રીતે વિચાર કરીને ધર્માત્મા રાજાએ તેને રાજ્ય સોંપ્યું; અને પોતે ચિત્રકૂટ નામના પર્વત પર ગયો।

Verse 32

दुर्जयोऽपि महद्राज्यं हस्त्यश्व रथवाजिभिः । संयोज्य चिन्तयामास राज्यवृद्धिं प्रति प्रभुः ॥ १०.३३ ॥

દુર્જેય હોવા છતાં પ્રભુએ હાથી, ઘોડા, રથ અને અશ્વારોહી દળ સાથે મહારાજ્ય ગોઠવી રાજ્યવૃદ્ધિ વિષે વિચાર કર્યો।

Verse 33

एवं सञ्चिन्त्य मेधावी हस्त्यश्व रथपत्तिभिः । समेतां वाहिनीं कृत्वा उत्तरां दिशमाश्रितः । तस्य चोत्तरतो देशाः सर्वे सिद्धा महात्मनः ॥ १०.३४ ॥

આ રીતે વિચાર કરીને મેધાવીએ હાથી, ઘોડા, રથ અને પદાતિથી બનેલી એકત્રિત સેના ગોઠવી ઉત્તર દિશા તરફ પ્રસ્થાન કર્યું। અને તે મહાત્માના ઉત્તરે આવેલા દેશો સર્વે સિદ્ધ (સમૃદ્ધ) હતા।

Verse 34

भारताख्यमिदं वर्षं साधयित्वा सुदुर्जयः । ततः किंपुरुषं नाम वर्षं तेनापि साधितम् ॥ १०.३५ ॥

અત્યંત દુર્જેય હોવા છતાં તેણે ‘ભારત’ નામના આ વર્ષને વશમાં કર્યું; ત્યારબાદ ‘કિંપુરુષ-વર્ષ’ નામનો પ્રદેશ પણ તેણે સાધિત (અધિન) કર્યો।

Verse 35

ततः परतरं चान्यद्धरिवर्षं जिगाय सः । रम्यं हिरण्मयं चापि कुरुभद्राश्वमेव च । इलावृतं मेरुमध्यमेतत्सर्वं जिगाय सः ॥ १०.३६ ॥

ત્યારબાદ તેણે વધુ પરનું અન્ય પ્રદેશ ‘હરિવર્ષ’ જીત્યું; તેમજ ‘રમ્યક’, ‘હિરણ્મય’ અને ‘કુરુભદ્રાશ્વ’ પણ. મધ્યમાં મેરુ ધરાવતું ‘ઇલાવૃત’ સહિત આ બધું તેણે જીત્યું।

Verse 36

जित्वा जम्ब्वाख्यमेतद्धि द्वीपं यावदसौ नृपः । जगाम देवराजानं जेतुं सर्वसुरान्वितम् ॥ १०.३७ ॥

આ રીતે ‘જંબૂદ્વીપ’ નામના આ દ્વીપને જીતીને તે નૃપ, સર્વ દેવતાઓથી યુક્ત દેવરાજ ઇન્દ્રને પણ જીતવા માટે આગળ વધ્યો।

Verse 37

मेरुपर्वतमारोह्य देवगन्धर्वदानवान् । गुह्यकान् किं नरान् दैत्यान्स्ततो ब्रह्मसुतो मुनिः । नारदो दुर्जयजयम् देवराजाय शंसत ॥ १०.३८ ॥

મેરુ પર્વત પર આરોહણ કરીને બ્રહ્મપુત્ર મુનિ નારદે ત્યાં દેવો, ગંધર્વો, દાનવો, ગુહ્યકો, મનુષ્યો અને દૈત્યોને સંબોધ્યા અને દેવરાજ ઇન્દ્રને “દુર્જયનો જય” એવો સંદેશ સંભળાવ્યો।

Verse 38

तत इन्द्रस्त्वरायुक्तो लोकपालैः समन्वितः । जगाम दुर्जयं हन्तुं सोऽचिरेणास्त्रनिर्ज्जितम् । विहाय पर्वतं मेरुं मर्त्यलोकमिहागतः ॥ १०.३९ ॥

પછી ઇન્દ્ર ત્વરાથી યુક્ત થઈ લોકપાલો સાથે દુર્જયને મારવા નીકળ્યો; થોડા સમયમાં જ તે અસ્ત્રબળથી પરાજિત થયો. મેરુ પર્વત છોડીને ઇન્દ્ર અહીં મર્ત્યલોકમાં આવ્યો।

Verse 39

पूर्वदेशे च देवेन्द्रो लोकपालैः समं प्रभुः । स्थितवांस्तस्य सुमहच्चरितं सम्भविष्यति ॥ १०.४० ॥

પૂર્વ દિશામાં દેવેન્દ્ર ઇન્દ્ર લોકપાલો સાથે સ્થિત થયો; ત્યાંથી એક અતિ મહાન ચરિત (કથા) પ્રગટ થશે।

Verse 40

दुर्जयश्च सुराञ्जित्वा यावत् प्रतिनिवर्तते । गन्धमादनपृष्ठे तु स्कन्धावारनिवेशनम् । कृत्वावस्थितसम्भारमागतं तापसौ तु तम ॥ १०.४१ ॥

દેવોને જીતીને દુર્જય જ્યારે પાછો ફરતો હતો, ત્યારે ગંધમાદન પર્વતની ઢાળ પર તેણે સૈન્યછાવણી સ્થાપી. સામગ્રી-સજ્જતા તૈયાર રાખી; ત્યારે તપસ્વી યુગલ તેની પાસે આવ્યું।

Verse 41

तावगतावथाब्रूतां राजन् दुर्ज्जय लोकपाः । निवारितास्त्वया सर्वं लोकपालैर्विना जगत् । न प्रवर्त्तत तस्मान् नौ देहि तत्पदमुत्तमम् ॥ १०.४२ ॥

તેઓ આવીને બોલ્યા— “હે રાજા દુર્જ્જય! અમે લોકપાલો તારા દ્વારા રોકાયા છીએ; લોકપાલો વિના સમગ્ર જગતનું કાર્યપ્રવર્તન થતું નથી. તેથી અમને તે ઉત્તમ પદ (અધિકાર) આપ।”

Verse 42

एवमुक्ते ततस्तौ तु दुर्ज्जयः प्राह धर्मवित् । कौ भवान्ताविति ततस्तावूचतुररिंदमौ । विद्युत्सुविद्युन्नामानावसुराविति मानद ॥ १०.४३ ॥

આવું કહેવાતાં ધર્મવિદ્ દુર્જ્જયે તે બંનેને પૂછ્યું—“તમે બંને કોણ?” ત્યારે શત્રુદમન કરનાર તે બંને બોલ્યા—“હે માનદ, અમે વિદ્યુત અને સુવિદ્યુત નામના અસુર છીએ.”

Verse 43

त्वया सम्प्रति चेच्छामो धर्म्यं सत्सु सुसंस्कृतौ । लोकपालमतं सर्वमावां कुर्म सुदुर्जय ॥ १०.४४ ॥

હે સુદુર્જય, હવે અમે તમારી સાથે સજ્જનોમાં સુસંસ્કૃત એવો ધર્મ્ય માર્ગ અપનાવવા ઇચ્છીએ છીએ; અને લોકપાલોના સર્વ મત/આદેશને અમે પૂર્ણરૂપે અમલમાં મૂકીશું.

Verse 44

एवमुक्ते दुर्ज्जयेन तौ स्वर्गे सन्निवेशितौ । लोकपालौ कृतौ सद्यस्ततोऽन्तर्धानं जग्मतुः ॥ १०.४५ ॥

દુર્જ્જયે આમ કહ્યે પછી તે બંનેને સ્વર્ગમાં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા. તેઓ તરત જ લોકપાલ બનાવાયા અને ત્યારબાદ અંતર્ધાન થઈ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

Verse 45

तयोरपि महत्कर्म चरितं च धराधरे । भविष्यति महाराजो दुर्जयो मन्दरोपरि ॥ १०.४६ ॥

હે ધરાધર, તે બંનેના મહાન કર્મ અને તેમના ચરિતનું વર્ણન પણ ભવિષ્યમાં પ્રગટ થશે; અને મંદર પર્વત પર દુર્જય નામનો એક મહારાજ પણ ઉત્પન્ન થશે.

Verse 46

धनदस्य वनं दिव्यं दृष्ट्वा नन्दनसन्निभम् । मुदा बभ्राम रम्येऽस्मिन् स यावद्राजसत्तमः ॥ १०.४७ ॥

ધનદ (કુબેર)નું નંદન સમાન દિવ્ય વન જોઈને, તે રાજશ્રેષ્ઠ આ રમ્ય સ્થાને આનંદથી ત્યાં રહ્યો તેટલા સમય સુધી વિહાર કરતો રહ્યો.

Verse 47

तावत्सुवर्णवृक्षाधः कन्याद्वयमपश्यत । अतीवरूपसम्पन्नमतीवाद्भुतदर्शनम् ॥ १०.४८ ॥

ત્યારે સુવર્ણ વૃક્ષની નીચે તેણે બે કન્યાઓને જોયાં—અતિશય રૂપસમ્પન્ન, અને અત્યંત અદ્ભુત દર્શનવાળી।

Verse 48

दृष्ट्वा तु विस्मयाविष्टः क इमे शुभलोचने । एवं संचिन्त्य यावत् स क्षणमेकं व्यवस्थितः । तस्मिन्वने तावदुभौ तापसौ सोऽवलोकयत् ॥ १०.४९ ॥

તેમને જોઈ તે વિસ્મયમાં ડૂબી ગયો—“હે શુભલોચને, આ બે કોણ છે?” એમ વિચારી એક ક્ષણ સ્થિર રહ્યો; પછી તે જ વનમાં તેણે તે બંને તપસ્વીઓને જોયા।

Verse 49

तौ दृष्ट्वा सहसा राजा ययौ प्रीत्या परां मुदम् । अवतीर्य द्विपात् तूर्णं नमश्चक्रे तयोः स्वयम् ॥ १०.५० ॥

તેમને જોઈ રાજા સહસાઈ પ્રીતિથી પરમ આનંદમાં ભરાઈ ગયો. તે તુરંત હાથી પરથી ઉતરીને પોતે જ બંનેને નમસ્કાર કર્યો।

Verse 50

उपविष्टः स ताभ्यां तु कौशे दत्ते वरासने । पृष्टः कस्त्वं कुतश्चासि कस्य वा किमिह स्थितः ॥ १०.५१ ॥

તે બંનેએ રેશમથી ઢંકાયેલા ઉત્તમ આસન પર તેને બેસાડ્યો. પછી પૂછ્યું—“તું કોણ છે? ક્યાંથી આવ્યો છે? કોનો (કુલ/આશ્રય) છે? અને અહીં કયા હેતુથી ઊભો રહ્યો છે?”

Verse 51

तौ प्रहस्याब्रवीद् राजा सुप्रतीकेतिविश्रुतः । तस्य पुत्रः समुत्पन्नो दुर्जयो नाम नामतः ॥ १०.५२ ॥

ત્યારે ‘સુપ્રતીક’ નામે વિખ્યાત રાજા હસીને બોલ્યો. તેને એક પુત્ર જન્મ્યો, જેના નામ ‘દુર્જય’ રાખવામાં આવ્યું।

Verse 52

पृथिव्यां सर्वराजानो जिगीषन्निह सत्तमौ । आगतोऽस्मि ध्रुवं चैव स्मर्तव्योऽहं तपोधनौ ॥ भवन्तौ कौ समाख्यातं ममानुग्रहकाङ्क्षया ॥ १०.५३ ॥

પૃથ્વી પર સર્વ રાજાઓ વિજયની ઇચ્છાથી પ્રયત્ન કરે છે. હું નિશ્ચયપૂર્વક અહીં આવ્યો છું; હે તપોધન બે જણ, મારો સ્મરણ કરવો યોગ્ય છે. મારા અનુગ્રહની ઇચ્છાથી તમે બંને કોણ—સ્પષ્ટ કહો.

Verse 53

तापसावूचतुः । आवां हेतृप्रहेत्राख्यौ मनोः स्वायम्भुवः सुतौ । आवां देवविनाशाय गतौ स्वो मेरुपर्वतम् ॥ १०.५४ ॥

તાપસોએ કહ્યું—અમે બે જણ હેતૃ અને પ્રહેતૃ નામે પ્રસિદ્ધ, સ્વાયંભુવ મનુના પુત્ર છીએ. દેવોના વિનાશ માટે અમે મેરુ પર્વત પર ગયા છીએ.

Verse 54

तत्रावयोर्महासैन्यं गजाश्वरथसंकुलम् । जिगाय सर्वदेवानां शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १०.५५ ॥

ત્યાં અમારી મહાસેના—હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલી—એ સર્વ દેવતાઓની સેનાઓને સૈકડાઓમાં અને પછી હજારોમાં પરાજિત કરી.

Verse 55

ते च देवाः महत्सैन्यं दृष्ट्वा सर्वं निपातितम् । असुरैरुज्जहितप्राणं ततस्ते शरणं गताः ॥ १०.५६ ॥

તે દેવતાઓએ સમગ્ર મહાસેનાને પડી ગયેલી જોઈ—અસુરોએ જેના પ્રાણ છીનવી લીધા હતા—ત્યારે શરણ લેવા (રક્ષક પાસે) ગયા.

Verse 56

क्षीराब्धौ यत्र देवेशो हरिः शेते स्वयं प्रभुः । तत्र विज्ञापयामासुः सर्वे प्रणतिपूर्वकम् ॥ १०.५७ ॥

ક્ષીર સાગરમાં, જ્યાં દેવેશ હરિ સ્વયં પ્રભુ બની શયન કરે છે, ત્યાં સૌએ પ્રણામપૂર્વક પોતાની વિનંતી રજૂ કરી.

Verse 57

देवदेव हरे सर्वं सैन्यं त्वसुरसत्तमैः । पराजितं परित्राहि भीतं विह्वल्लोचनम् ॥ १०.५८ ॥

હે દેવદેવ, હે હરિ! અસુરોમાં શ્રેષ્ઠોએ અમારી સમગ્ર સેના પરાજિત કરી છે. અમે ભયભીત છીએ; ભયથી આંખો અસ્થિર છે—અમારું રક્ષણ કરો.

Verse 58

त्वया देवासुरे युद्धे पूर्वं त्राताः स्म केशव । सहस्रबाहोः क्रूरस्य समरे कालनेमिनः ॥ १०.५९ ॥

હે કેશવ! દેવ-અસુરના પૂર્વ યુદ્ધમાં તમે જ અમને બચાવ્યા હતા—જ્યારે ક્રૂર સહસ્રબાહુ કાલનેમિ સાથે સમરમાં સામનો થયો હતો।

Verse 59

इदानीमपि देवेश असुरौ देवकण्टकौ । हेतृप्रहेतृनामानौ बहुसैन्यपरिच्छदौ । तौ हत्वा त्राहि नः सर्वान् देवदेव जगत्पते ॥ १०.६० ॥

હે દેવેશ! હજી પણ દેવોને કંટક સમાન બે અસુર છે—હેતૃ અને પ્રહેતૃ નામના—વિશાળ સેનાથી સજ્જ. તેમને સંહાર કરીને અમ સૌનું રક્ષણ કરો, હે દેવદેવ, જગત્પતે।

Verse 60

एवमुक्तस्ततो देवो विष्णुर्नारायणः प्रभुः । अहं यास्यामि तौ हन्तुमित्युवाच जगत्पतिः ॥ १०.६१ ॥

આ રીતે કહ્યા પછી પ્રભુ—વિષ્ણુ, નારાયણ, જગત્પતિ—એ કહ્યું: “હું જઈને તે બંનેનો સંહાર કરીશ।”

Verse 61

एवमुक्तास्ततो देवा मेरुपर्वतसन्निधौ । प्रातस्थुस्तेऽथ मनसा चिन्तयन्तो जनार्दनम् ॥ १०.६२ ॥

આ રીતે કહ્યા પછી દેવો મેરુ પર્વતની નજીકથી પ્રસ્થાન કર્યા અને મનમાં જનાર્દનનું સ્મરણ કરતા રહ્યા।

Verse 62

तैः सञ्चिन्तितमात्रस्तु देवश्चक्रगदाधरः । आवयोः सैन्यमाविश्य एक एव महाबलः ॥ १०.६३ ॥

તેમણે માત્ર સ્મરણ કર્યું એટલામાં ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર દેવ અમારા બન્નેના સૈન્યમાં પ્રવેશ્યો; તે એકલો જ મહાબળવાન બની ઊભો રહ્યો।

Verse 63

एकधा दशधात्मानं शतधा च सहस्रधा । लक्षधा कोटिधा कृत्वा स्वभूत्याऽच जगत्पतिः ॥ १०.६४ ॥

જગત્પતિ પોતાની સ્વશક્તિથી પોતાને એકરૂપ, દશરૂપ, શતરૂપ, સહસ્રરૂપ; તેમજ લક્ષરૂપ અને કોટિરૂપ પણ કરે છે।

Verse 64

एवं स्थिते देववरे अस्मत्सैन्ये महाबलः । यः कश्चिदसुरो राजन्नावयोर्बलमाश्रितः । स हतः पतितो भूमौ दृश्यते गतचेतनः ॥ १०.६५ ॥

આ રીતે સ્થિતિ હોય ત્યારે, હે દેવશ્રેષ્ઠ, અમારા સૈન્યમાં તે મહાબળવાન છે. હે રાજન, અમારા બન્નેના બળનો આશ્રય લેનારો કોઈપણ અસુર મારાયો, ધરતી પર પડેલો અને ચેતનાહીન દેખાય છે।

Verse 65

एवं तत् सहसा सैन्यं मायया विश्वमूर्तिना । निहतं साश्वकलिलं पत्तिद्विपसमाकुलम् ॥ १०.६६ ॥

આ રીતે વિશ્વમૂર્તિધારીએ પોતાની માયાશક્તિથી ક્ષણમાં તે સૈન્યને નષ્ટ કર્યું—ઘોડાઓથી ભરેલું, ગૂંચવણથી કલિલ, અને પદાતિ તથા હાથીઓથી ગીચ હતું।

Verse 66

चतुरङ्गं बलं सर्वं हत्वा देवो रथाङ्गधृक् । आवां शोषावथो दृष्ट्वा गतोऽन्तर्द्धानमीश्वरः ॥ १०.६७ ॥

સમગ્ર ચતુરંગી સેનાનો સંહાર કરીને ચક્રધારી દેવે, અમ બંને ક્ષીણ થયેલા જોઈ, ઈશ્વર અંતર્ધાન થઈ ગયા।

Verse 67

अवयोरिदृशं कर्म दृष्टं देवस्य शार्ङ्गिणः । ततस्तमेव शरणं गतावाराधनाय वै ॥ १०.६८ ॥

અમારા બંનેનું આવું કર્મ દેવ શારઙ્ગિણ (શારઙ્ગધનુર્ધર)એ જોયું છે. તેથી આરાધના માટે અમે માત્ર તેને જ શરણરૂપે ગયા છીએ.

Verse 68

त्वं चास्मन्मित्रतनयः सुप्रतीकात्मजो नृप । इमे चावयोः कन्ये गृहाण मनुजेश्वर । हेतृकन्या सुकेशी तु मिश्रकेशी प्रहेतृणः ॥ १०.६९ ॥

અને હે નૃપ! તમે અમારા મિત્રના પુત્ર, સુપ્રતીકના આત્મજ છો. હે મનુજેશ્વર! અમારી આ બે કન્યાઓ સ્વીકારો—હેતૃની પુત્રી સુકેશી અને પ્રહેતૃની પુત્રી મિશ્રકેશી.

Verse 69

दुर्जयस्त्वेवमुक्तस्तु हेतॄणा ते उभे शुभे । कन्ये जग्राह धर्मेण भार्यार्थं मनुजेश्वरः ॥ १०.७० ॥

હેતૃએ આમ કહ્યે ત્યારે મનુજેશ્વર દુર્જયે તે બંને શુભ કન્યાઓને ધર્માનુસાર પત્નીરૂપે ગ્રહણ કરી.

Verse 70

ते लब्ध्वा सहसा राजा मुदा परमया युतः । आजगाम स्वकं राष्ट्रं निजसैन्यसमावृतः ॥ १०.७१ ॥

તેમને તરત પ્રાપ્ત કરીને રાજા પરમ આનંદથી યુક્ત થયો અને પોતાની સેના સાથે ઘેરાયેલો પોતાના રાજ્યમાં પાછો આવ્યો.

Verse 71

ततः कालेन महता तस्य पुत्रद्वयं बभौ । सुकेश्याः सुप्रभः पुत्रो मिश्रकेश्याः सुदर्शनः ॥ १०.७२ ॥

પછી ઘણો સમય પસાર થયા પછી તેને બે પુત્રો થયા—સુકેશીનો પુત્ર સુપ્રભ અને મિશ્રકેશીનો પુત્ર સુદર્શન.

Verse 72

स राजा दुर्जयः श्रीमान् लब्ध्वा पुत्रद्वयं शुभम् । स्वयं कालान्तरे श्रीमान् जगामारण्यं अन्तिके ॥ १०.७३ ॥

શ્રીમાન દુર્જય રાજા શુભ એવા બે પુત્રો પ્રાપ્ત કરીને, સમયાંતરે પોતે નજીકના વનાશ્રમમાં ગયો।

Verse 73

तत्रस्थो वनजातीर् हि बाधयन् वै भयंकराः । ददर्शारण्यामाश्रित्य मुनिं स्थितमकल्मषम् ॥ १०.७४ ॥

ત્યાં રહેતાં, વનમાં જન્મેલા ભયંકર પ્રાણીઓ ઉપદ્રવ કરતાં હતાં; ત્યારે તેણે અરણ્યમાં આશ્રય લઈને રહેલા નિર્મળ, અકલ્મષ મુનિને જોયા।

Verse 74

तपस्यन्तं महाभागं नाम्ना गौरमुखं शुभम् । ऋषिवृन्दस्य गोप्तारं त्रातारं पापिनः स्वयम् ॥ १०.७५ ॥

તેણે તપસ્યા કરતા મહાભાગ્યશાળી, શુભ ‘ગૌરમુખ’ નામના મુનિને જોયા—જે ઋષિવૃંદના રક્ષક અને પાપીઓના પણ ત્રાતા હતા।

Verse 75

तस्याश्रमे विमलजलाविलेमरुत्सुगन्धिवृक्षप्रवरे द्विजन्मनः । रराज जीमूत इवाम्बरान्महीमुपागतः प्रवरविमानवद्गृहः ॥ १०.७६ ॥

તેના આશ્રમમાં—વિમળ જળ, સુગંધિત પવન અને શ્રેષ્ઠ વૃક્ષોથી યુક્ત—દ્વિજનું ગૃહ આકાશમાંથી ઉતરેલા વાદળ સમું, ઉત્તમ વિમાન જેવું ઝળહળતું હતું।

Verse 76

ज्वलनमखाग्निप्रतिभाषिताम्बरः सुशुद्धसंवासितवेषकुट्टकः । शिष्यैः समुच्चारितसामनादकः सुरूपयोषिदृषिकन्याकाकुलः । इतीदृशोऽस्यावसाथो वराश्रमे सुपुष्पिताशेषतरुप्रसूनः ॥ १०.७७ ॥

તે શ્રેષ્ઠ આશ્રમમાં તેમનું નિવાસ એવું હતું—યજ્ઞાગ્નિની જ્વાળાથી ઝળહળતા હોય તેમ વસ્ત્ર, નિયમિત નિવાસથી અતિશુદ્ધ તપોવેષ; શિષ્યોના સ્પષ્ટ સામગાનના નાદથી ગુંજતું; સુંદર સ્ત્રીઓ અને ઋષિકન્યાઓથી ભરપૂર; અને સર્વ વૃક્ષો પુષ્પોથી છલકાતા હતા।

Verse 77

तस्याः पुत्रः समभवद् दुर्जयाख्यो महाबलः । जातकर्मादिसंस्कारं तस्य चक्रे मुनिः स्वयम् ॥ (दुर्वासा नाम तपसो तस्य देहमकल्मषः

તેણીનો દુર્જય નામનો મહાબળવાન પુત્ર જન્મ્યો. તેના જાતકર્માદિ સંસ્કારો મુનિએ સ્વયં કર્યા—તપસ્યાથી નિર્મળ દેહ ધરાવતા દુર્વાસા ઋષિએ।