Tritiya Pada
Sanatkumāra’s Bhāgavata Tantra: Tattvas, Māyā-Bonds, Embodiment, and the Necessity of Dīkṣā
शौनकः सूतं कृष्णकथाप्रवचनाय स्तौति, सनकादिसमवाये कः संवाद इति पृच्छति। सूतः सनन्दनात् मोक्षधर्मं श्रुत्वा नारदस्य प्रश्नान् निवेदयति—मन्त्रेण विष्णोः पूजनविधिः, वैष्णवैः के देवाः पूज्याः, तथा भागवततन्त्रे गुरु–शिष्यपरम्परा, दीक्षा, प्रातःकृत्यं, मासविधानं, जपपाठाः, होमश्च। सनत्कुमारः चतुर्पादं महातन्त्रं (भोग–मोक्ष–क्रिया–चर्या) निरूप्य पशुपति–पशु–पाशत्रयं, मल–कर्म–मायाजन्यपाशान् च विवृणोति। ततः तत्त्वक्रमः—शक्तिः, नादबिन्दु, सदाशिव–ईश्वर–विद्या, शुद्धाध्वा; अशुद्धाध्वनि कालादि, नियतिः, कला, रागः, पुरुषः, प्रकृतिः, गुणाः, मनोऽहङ्कारादि, इन्द्रियाणि, भूतानि, देहजातयः, मनुष्यजन्म च। अन्ते उपदिशति—दीक्षैव पाशच्छेदिनी; गुरुभक्त्या नित्यनैमित्तिकानुष्ठानेन च मोक्षः, वर्णाश्रमधर्मे स्थित्या; मन्त्रदोषे गुरोः प्रायश्चित्तं विधीयते।
Dīkṣā, Mantra-Types, Mantra-Doṣas, and Qualifications of Ācārya–Śiṣya
सनत्कुमारो नारदं प्रति वदति—दीक्षा नाम पापक्षयकरी, दिव्याभिमुख्यप्रदा, मन्त्रशक्तिप्रदायिनी च संस्कारः। ‘मन्त्र’ इति मननात् त्राणाच्च व्युत्पाद्यते। मन्त्राः स्त्री-पुं-नपुंसकलिङ्गान्तैः, नमोऽन्तैः, मन्त्र-विद्याभेदैः (पुरुष-स्त्रीदेवताधिष्ठितैः) तथा आग्नेय-सौम्यधाराभ्यां वर्गीकृताः; प्राणगति: पिङ्गलायां वामनाड्यां च सम्बध्यते। मन्त्रानुक्रम-संयोगनियमाः, जपकाल-शर्ताः, हुं-फट्-प्रयोगेण कर्मतीव्रता च निरूप्यते। मुख्यं तु मन्त्रदोषाणां विस्तीर्णो निर्देशः—रचनात्मक-स्वर-छन्दोऽक्षरसंख्यादोषाः; चिन्न-दग्ध-भीत-अशुद्ध-निर्बीज-स्थानभ्रष्टादयः सिद्धिं रुणद्धि, साधकं च पीडयन्ति। ततः योनिमुद्रासने नियतजपेन शुद्धिः, तथा आचार्यस्य शिष्यस्य च कठोरधर्म-आचार-शौच-विद्यादानयोग्यताः प्रतिपाद्यन्ते।
Mantraśodhana, Dīkṣā-krama, Guru-Pādukā, Ajapā-Haṃsa, and Ṣaṭcakra-Kuṇḍalinī Sādhana
सनत्कुमारः साधनापद्धतिं क्रमशः निरूपयति। आदौ गुरुः शिष्यं परीक्ष्य मन्त्रशोधनं करोति—नृपकोष्ठके दिग्विन्यासेन वर्णान् स्थापयित्वा अक्षरक्रमं परीक्षते। मन्त्रस्य फलभेदाः सिद्धः, साध्यः, सुसिद्धः, अरिः तथा सिद्ध-साध्यादि मिश्रावस्थाश्च विघ्न-प्रभाव-परिज्ञानाय कथ्यन्ते। ततः दीक्षाक्रमः—स्वस्तिवाचनं, सर्वतोभद्रमण्डलनिर्माणं, सभाप्रवेशः, विघ्ननिवारणं, औषधि-नवरत्न-पञ्चपल्लवयुक्तकुम्भसंस्कारः, शिष्यस्य भूतशुद्धि-न्यास-प्रोक्षणादि शुद्धिः। गुरुः मन्त्रं प्रददाति (१०८ जपाः, कर्णे अष्टवारं जपः), आशीर्वादं दत्त्वा गुरुसेवा-दक्षिणां विधत्ते। नित्यं पञ्चदेवतापूजा केन्द्र-बाह्यविन्यासेन निर्दिश्यते। अन्ते गुरुपादुका-मन्त्र-स्तोत्रं, षट्चक्रेषु कुण्डलिन्याः आरोहणं ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तं, तथा अजपा/हंसगायत्र्या श्वासजपः—ऋषि-छन्दो-देवता-षडङ्ग-चक्रार्पणैः सह—अद्वयमोक्षधर्मप्रतिपादनपर्यवसानं च।
The Explanation of Sandhyā and Related Daily Observances (Saṅdhyā-ādi Nitya-karma-Vidhi)
अत्र सनत्कुमारः नित्यकर्मविधिं विस्तरेण उपदिशति—भूमेः प्रणाम्य पादप्रक्षेपः, मलोत्सर्गे शौचाचारः, मृदाजलेन शुद्धिः; दन्तधावनकाले वनस्पतिप्रार्थना च। ततः देवालयशुद्धिः, अस्त्रमूलमन्त्रैः आरती; नदीस्नानं मन्त्राभिमन्त्रितमृदा-लेपनं, ब्रह्मरन्ध्रमार्गेण अन्तःस्नानभावना, श्रौतशमः। देशकालसङ्कल्पपूर्वकं मन्त्रस्नानं, प्राणायामः, तीर्थावाहनं (गङ्गा-यमुना-आदि), सुधाबीजं, कवचास्त्ररक्षा, अभिषेकचक्राणि; रोगे अघमर्षणं प्रायश्चित्तम्। केशव-नारायण-माधव-आह्वानैः सन्ध्याविधिः, वैष्णवाचमन-न्यासः तथा शैव-शाक्तभेदाः; तिलक-त्रिपुण्ड्रनियमाः; द्वारपूजा, देवस्थानविन्यासः, द्वारपालसूच्यः (वैष्णव-शैव-मातृशक्तयः); मातृका-शक्तिन्याससम्बन्धाः, बीज-शक्तितत्त्वं, षडङ्गन्यासानन्तरं पूजाप्रारम्भोपदेशश्च।
Devapūjā-krama: Ārghya-saṃskāra, Maṇḍala–Nyāsa, Mudrā-pradarśana, Āvaraṇa-arcana, Homa, Japa, and Kṣamāpaṇa
अस्मिन्नध्याये सनत्कुमारो नारदं देवपूजायाः सम्यक् क्रमं तन्त्रविधिना उपदिशति। त्रिकोण-षट्कोण-चतुरस्ररूपं मण्डलं स्थाप्य, आधारं वह्निमण्डलं च प्रतिष्ठाप्य, गोमुद्रया कवचेन च अर्घ्यजलम् अमृतत्वेन संस्करोति। अङ्गन्यासेन मन्त्राङ्गनिग्रहः, सूर्य-चन्द्रकलापूजनम्, तीर्थावाहनम्, मत्स्यमुद्रया अस्त्रेण च मुद्रणं वर्ण्यते। ततः पाद्य-अर्घ्य-आचमनीय-मधुपर्क-स्नान-वस्त्र-यज्ञोपवीत-गन्ध-पुष्प-धूप-दीप-नैवेद्य-ताम्बूलादि षोडशोपचाराः, देवतानुसारं निषिद्धार्पणनियमाश्च कथ्यन्ते। दिक्पाल-वाहन-आयुधसहितं आवरणार्चनं, आरती-प्रणामः, व्याहृतिभिः पञ्चविंशत्याहुतिहोमः, उग्रपरिचरबलिः, जपसमर्पणं, प्रदक्षिणाविधिः, विस्तीर्णा क्षमापणप्रार्थनाश्च निरूप्यन्ते। अन्ते आतुरी-सौतिकी-त्रासीविधयः शुद्ध्यभावे भयादौ मानसिकपूजाप्रधानाः, दुष्टभावेन कृतस्य अनुकल्पस्य निषेधश्च उपदिश्यते।
Gaṇeśa Mantra-vidhi: Mahāgaṇapati Gāyatrī, Vakratuṇḍa Mantra, Nyāsa, Homa, Āvaraṇa-pūjā, and Caturthī Vrata
अस्मिन्नध्याये सनत्कुमारो नारदं प्रति गणेशसाधनस्य समग्रं विधानं उपदिशति। भोगमोक्षप्रदगणेशमन्त्राः, मन्त्ररचना तथा अष्टाविंशत्यक्षरमन्त्रस्य ऋषिच्छन्दोदेवतादयः कथ्यन्ते। षडङ्गन्यासः, भूर्-भुवः-स्वरादिषु भुवनन्यासः, वर्ण/पदन्यासश्च संख्याक्रमसंकेतैः निर्दिश्यते। महागणपतिगायत्री (विद्महे-धीमहि-प्रचोदयात्), ध्यानरूपवर्णनं, जपसंख्या, अष्टद्रव्यैः होमविधिश्च प्रदीयते। षट्कोण-त्रिकोण-अष्टदलपद्म-भूपुरयुक्ते यन्त्रे मण्डले च पीठपूजा, आवरणदेवताः शक्तयश्च, दिक्षु सहपत्नीगणेशरूपन्यासः वर्ण्यते। पुष्प-समिध्-घृत-मध्वाद्युपहारभेदेन फलविशेषाः कथ्यन्ते। मासिकचतुर्थीव्रतक्रमः, ग्रहणपूजा, रक्षानियमाः, तथा पृथग्वक्रतुण्डमन्त्रस्य ऋष्यादि-आवरणविधानं च उपन्यस्यते। दीक्षापूर्वशर्ताः, ऐश्वर्य-प्रजाजनन-प्रश्नादिकर्माणि, गोपनीयताविधिः, श्रद्धाभक्त्या सिद्धि-मुक्तिप्राप्तिश्च उपसंह्रियते।
Śeṣoditya-Sūrya-nyāsa, Soma-sādhana, Graha-pūjā, and Bhauma-vrata-vidhi
सनत्कुमारो ब्रह्माणं प्रति सूर्यकेन्द्रितां ‘त्रिरूपा’ विधिं (शेषोदित्य-रविविद्या) उपदिशति, या सोमग्रहादिषु विस्तर्यते। अत्र मन्त्राणां ऋषि-छन्दो-देवतादि-निर्देशः (देवभाग/गायत्री/रविः; भृगु/पङ्क्तिः/सोमः; विरूपाक्ष/गायत्री/कुजः), षडङ्ग-न्यासः, मण्डल-न्यासः (सोम-सूर्य-अग्नि), व्यापकजपः, हृदयकमलस्थ-रविध्यानं, महाजपः दशांश-होमसहितश्च कथ्यते। पिठपूजा, आवरणदेवताः शक्तयश्च, दिक्-विदिक्-स्थापनं, नित्यं सरलः शक्तिमान् अर्घ्यविधिश्च वर्ण्यते। उत्तरभागे मासिक-सोमार्घ्यविधानं, सन्तान-ऋणमोचनार्थं पूर्णो भौमव्रतविधिः (रक्तद्रव्यैः, एकविंशतिवार-क्रमैः, स्तुतिप्रदक्षिणैः, दान-दक्षिणान्तः) प्रदर्श्यते। अन्ते बुध-गुरु-शुक्रमन्त्रपूजाविधयः तथा गोपनीयता-अधिकारनियमाश्च निर्दिश्यन्ते।
Mahāviṣṇu-Mantras: Aṣṭākṣarī, Sudarśana-Astra, Nyāsa Systems, Āvaraṇa-Pūjā, and Prayogas
अस्मिन्नध्याये सनत्कुमारो नारदं दुर्लभैर्महाविष्णुमन्त्रैः शिक्षयति, ये सृष्टिमपि समर्थयन्ति। अष्टाक्षरी “नारायण” मन्त्रस्य ऋषि-छन्दस्-देवता-बीज-शक्ति-विनियोगान् निरूप्य पञ्चाङ्ग/षडङ्गविन्यासान्, द्वादशाक्षरं सुदर्शनास्त्रमन्त्रं दिग्बन्धं च विस्तारयति। विभूतिपञ्जरन्यासः, तत्त्वाभिध/तत्त्वन्यासः (अष्टप्रकृतयः, द्वादश तत्त्वानि), तथा द्वादशमूर्तीनां द्वादशादित्यैः सह (केशव-पद्मनाभादि) प्रतिष्ठा वर्ण्यते। श्री-भू-सहितनारायणध्यानं, जपफलक्रमः (लक्षादि मोक्षपर्यन्तम्), होमासनमन्त्राः, पद्मचक्रे वासुदेव-सङ्कर्षण-प्रद्युम्न-अनिरुद्धपूजा तथा शान्ति-श्रीप्रभृतिशक्तिपूजा च कथ्यते। उत्तरार्धे विषनाश-सर्पदंशशान्ति (गरुड-नृसिंह), आरोग्य-आयुष्य, ऐश्वर्य-भूमिलाभ, पुरुषोत्तम-श्रीकर-आदिवराह-धरणी-जगन्नाथमन्त्रप्रयोगाः (आकर्षण-मोहनादयः) संकल्य, सिद्धमन्त्रस्य विष्णुसाम्यपर्यन्तं सर्वार्थप्रदत्वं प्रतिपाद्यते।
The Exposition of Nṛsiṁha Worship-Mantras, Nyāsa, Mudrās, Yantras, Kavaca, and Nṛsiṁha Gāyatrī
अस्मिन्नध्याये सनत्कुमारो नारदं प्रति नरहरि/नृहरि-उपासना-क्रमं बहुपटलं निरूपयति। एकाक्षरादि-नरसिंह-मन्त्राणां मन्त्रलक्षणं (ऋषिरत्रिः, जगतीच्छन्दः, देवता नृहरिः, बीज-शक्ति-विनियोगः सर्वार्थसिद्धये) तथा ध्यान-रूपवर्णनं, जपलक्षं, तदशांश-होमः घृत-पायसैः च कथ्यते। वैष्णवपीठे पद्ममण्डल-पूजा, दिक्पाल-परिवारदेवताः, उग्र-नामानि द्वात्रिंशत् च निर्दिश्यन्ते। षडङ्ग-दशधा-नवस्थापन-हरिन्यासादि नानान्यासाः, अन्तःस्थानक्रमः (मूलात् नाभिं हृदं भ्रूमध्यं तृतीयनेत्रं) च व्यवस्थितः। नरसिंही-चक्र-दंष्ट्रादि मुद्राः, शान्त-रौद्रकर्मणोः नियमाः, शत्रुनिग्रह-प्रयोगाश्चोक्ताः। रोग-ग्रहपीडा-निवारणं, स्तम्भन-विजयादि राजोपयोगाः भस्म-हविर्द्रव्य-कालबद्धजपैः सह विस्तर्यन्ते। त्रैलोक्यमोहनादि, अष्टार- द्वादशार-कालान्तक, ‘यन्त्रराज’ इत्यादि यन्त्राणि, कवच-वर्मास्त्र-क्रमाः, नृसिंहगायत्री च उपदिश्यते; फलश्रुतौ सिद्धि-रक्षा-समृद्धि-निर्भयत्वं प्रतिपाद्यते।
Hayagrīva-pūjā-vyākhyāna (Worship Procedure and Mantra-Siddhi of Hayagrīva)
सनत्कुमारः प्रणवप्रधानं विष्णुसम्बद्धं मन्त्रतन्त्रं निरूपयति—ऋषिरिन्दुः, छन्दो विराट्, देवता दधिवामनः, बीजं तारा/ॐ, शक्तिर्वह्निजाया इति लक्षणैः सह। देहन्यासविधानं, अष्टादशमन्त्रप्रतिष्ठां, ततः पूजाहोमविधिं च वदति—त्रिलक्षजपः, तस्य दशांशहोमः घृतसिक्ताहुतिभिः; पायस-दध्यान्न-रक्तपद्म-अपामार्गाहुतिभेदैः समृद्धि-भयनाश-रोगशमन-वशीकरण-बन्धमोचन-अन्नवृद्धिफलप्राप्तिः। अनन्तरं यन्त्र-मण्डलरचना—कर्णिकायां पूजनं, केसर-पत्रेषु षडङ्गपूजा, चतुर्व्यूह-शक्त्यायुध-दिक्पाल-अष्टदिग्गज-तत्पत्नीनां न्यासः। द्वितीयमन्त्रप्रवाहे तु हयग्रीव-तुरगाननः, ऋषिर्ब्रह्मा, छन्दोऽनुष्टुप् इति; बहिर्वलयेषु वेदाङ्ग-मातरः-भैरवाः-अवताराः-नद्यः-ग्रहाः-गिरयः-नक्षत्राणि च। अन्ते अभिमन्त्रिततोय-विधिः, ग्रहणकर्म च, बीजसंस्कारयुक्तं सरस्वतसिद्धिदं—वाक्शास्त्रविद्याप्रभुत्वप्रदं—वर्ण्यते।
The Description of the Worship of Rāma and Others (Rāmādi-pūjā-vidhāna)
सनत्कुमारो वैष्णवमन्त्रपद्धतौ राममन्त्राणां परमश्रेष्ठतां पापहर्तृत्वं मोक्षप्रदत्वं च निरूपयति। ऋषिच्छन्दोदेवताबीजशक्तिविनियोगान्, षडङ्गन्यासं देहस्थाक्षरन्यासं च विधाय, सीतालक्ष्मणसमेतं रामं हृदयस्थं ध्येयमिति उपदिशति। पूजाविधानं—परिवारदेवताः, शार्ङ्गधनुः शराश्च, हनूमत्सुग्रीवभरतविभीषणादयः सहायाः, पद्ममण्डले पूजनं च—विस्तरेण कथ्यते। पुरश्चरणहॊमविधयः, ऐश्वर्यआरोग्यराज्यकवित्वरोगशमनाद्यर्थं हविर्द्रव्यविशेषाश्च निर्दिश्यन्ते, परलोकविस्मृत्या केवलोपयोगपरककर्मणि चेतावनी दत्ता। यन्त्रराजस्य षट्कोणपद्मसूर्यपत्ररचना, लेखनद्रव्याणि, धारणविधिः, शुभदिननक्षत्रानुसारकर्म च वर्ण्यते। षडष्टदशदशत्रयोदशाष्टादशनवदशाद्यनेकाक्षरमन्त्ररूपाणि समानविधानेन निर्दिष्टानि; अन्ते सीतालक्ष्मणोपपूजा तथा मोक्षादिराज्यप्रतिष्ठापर्यन्तं प्रयोगाः कथिताः।
Hanumān-mantra-kathana: Mantra-bheda, Nyāsa, Yantra, and Prayoga
अस्मिन्नध्याये सनत्कुमारः सनकादि-परम्परायां नारदं प्रति हनूमन्मन्त्राणां क्रमिकं संहितां तेषां च विधिव्यवस्थां कथयति—बीजसंयोजनानि, हृदयान्तं द्वादशाक्षरं मन्त्रराजं, ततः अष्टाक्षर-दशाक्षर-द्वादशाक्षर-अष्टादशाक्षरभेदान् ऋषि-छन्दो-देवता-निर्देशैः बीज-शक्ति-न्यासैश्च सह। षडङ्गाङ्गन्यासाः शिरो-नेत्र-कण्ठ-बाहु-हृदय-नाभि-पादेषु विन्यस्यन्ते; सूर्यप्रभं जगदुद्वेजकं चाञ्जनेयध्यानं विधीयते। वैष्णवपीठे पूजनं, पत्रसूत्रेष्वङ्गपूजा, वानर-लोकपालादिभ्य उपहाराः च निर्दिश्यन्ते। भयशमनं, राजशत्रुनिवारणं, ज्वर-विष-अपस्मारसदृशरोगप्रशमनं, भस्मोदक-रक्षाकर्म, यात्रास्वप्नरक्षा, रणविजयश्च प्रयोगाः कथ्यन्ते। वलयत्रयादि-भूपुरत्रिशूल-वज्रचिह्नयुक्त-षट्कोण-पद्म-ध्वजयान्त्राणि, लेखनद्रव्य-रञ्जक-प्राणप्रतिष्ठा-धारणनियमाः, अष्टमी-चतुर्दशी-मङ्गलवार-रविवारादिकालाश्च निर्दिष्टाः। अन्ते जप-होम-भक्त्या रामदूतहनूमत्सेवया सिद्धिं श्रीसमृद्धिं च क्रमशो मोक्षं च प्रतिजानाति।
Dīpa-vidhi-vyākhyānam (Procedure for Lamp-Offering to Hanumān)
अस्मिन्नध्याये सनत्कुमारः हनूमतः नित्यदीप-दीपदानविधिं रहस्यसहितं उपदिशति। दीपपात्रस्य तैलमानस्य च निर्देशः, तैल-धान्य-चूर्ण-वर्ण-गन्धानां विविधप्रयोगैः (समृद्धि, आकर्षण, रोगनाश, उच्चाटन, विद्वेष, मारण, यात्रानिवर्तन) सह संबन्धः कथ्यते। पला-प्रसृत-कुडव-प्रस्थ-आढक-द्रोण-खारी-मानानि, सूत्रसंख्या-वर्णाः, तैलग्रहण-पीषण-लेपननियमाश्च निरूप्यन्ते। हनूमदर्चा, शिवालयः, चतुष्पथः, ग्रह-भूतस्थानानि, स्फटिकलिङ्गं शालग्रामश्च पूजास्थानत्वेनोक्ताः; षट्कोण-अष्टदलपद्म-रूपेण यागः, षडङ्गन्यासः, वसुपद्मे प्रमुखवानरपूजनं च वर्ण्यते। कवच-मालामन्त्र-द्वादशाक्षरीविद्या-सूर्यबीजादिमन्त्रप्रयोगाः, रक्षायुद्धोपयोगौ द्वौ विस्तरेण, तथा षड्विंशत्यक्षर-तत्त्वज्ञानमन्त्रस्य (ऋषिः वसिष्ठः, अनुष्टुप्) लक्षणं, ग्रहभूतनिवारणाय शस्त्रमन्त्रस्य (ऋषिः ब्रह्मा, गायत्री) च निरूप्य, गोपनीयता-शिष्याधिकारनियमैः समाप्यते।
Mantra-Māhātmya and Sādhana of Kārtavīryārjuna (Nyāsa, Yantra, Homa, and Dīpa-Vrata)
नारदः कर्मवशात् राज्ञां उदयव्ययौ दृष्ट्वा पृच्छति—किं कारणं यत् कर्तवीर्यार्जुनः जगता विशेषेण सेव्यते। सनत्कुमारः तस्य सुदर्शनचक्रावतारत्वं, दत्तात्रेयपूजनात् परमतेजःप्राप्तिं च वर्णयति; तस्य स्मरणमात्रेण जयः नष्टलाभश्च भवति। ततः पूर्वं गूढं तन्त्रविधानं प्रकाशयति—न्यासकवचस्थापनानि, मन्त्रपरीक्षा, विनियोगः (ऋषिः दत्तात्रेयः, छन्दः अनुष्टुप्, देवता कर्तवीर्यार्जुनः, बीजशक्ती ध्रुवः), देहाङ्गन्यासः ध्यानमूर्तिवर्णनं च। अनन्तरं जपसंख्या, होमभागाः द्रव्याणि, षट्कोणत्रिकोणादि-रेखाविन्यासः, अष्टशक्तिपूजा, पूर्णयन्त्ररचना, कुम्भाभिषेकफलानि ग्रामरक्षणोपयोगश्च कथ्यते। उच्यते च फलविशेषानुसारं होमद्रव्यभेदः—उच्चाटनं वश्यं शान्तिः स्तम्भनं श्रीवृद्धिः चौरनिवारणं च, आहुतिसंख्यानियमाश्च। मन्त्रकुलानि छन्दांसि च निर्दिश्य गायत्रीप्रयोगे सावधानता, रात्रौ जपवर्जनादि चेतयति। अन्ते विस्तीर्णं दीपव्रतं—शुभमासतिथिनक्षत्रयोगाः, दीपपात्रमानं वर्तिकासंख्या, स्थापना, संकल्पमन्त्रः, शकुनलक्षणानि, आचारनियमाः, गुर्वनुज्ञा, समापनं ब्राह्मणभोजनदक्षिणाभ्यां; उपसंहारे कोलोफोनः।
The Account of Kārtavīrya’s Protective Kavaca (Kārtavīrya-kavaca-vṛttānta)
नारदः गूढतन्त्रविधेः प्रकाशनाय सनत्कुमारं स्तौति, कीर्तवीर्यस्य/कार्तवीर्यस्य कवचं च याचते। सनत्कुमारः सर्वकार्येषु सिद्धिदं अद्भुतं रक्षाकवचं उपदिशति—सहस्रबाहुं आयुधधरं तेजोमय-रथस्थं नृपं ध्यायेत, हरिचक्रावताररूपं स्मरेत, ‘रक्षा’ इति जपेत। दिक्पाल-आवरणशक्तिभिः सह अङ्गाङ्ग-मर्मानुसारं रक्षणक्रमः, ततः चौर-शत्रु-अभिचार-जनपद-स्वप्नदोष-ग्रह-भूत-प्रेत-वेताल-विष-सर्प-वन्यपशु-अपशकुन-ग्रहनिग्रहादिषु प्रयोगः। अन्ते कार्तवीर्यगुणस्तोत्रवत् वर्णनं, फलश्रुतिः च—चौर्यवस्तुप्राप्तये, विवादजयाय, रोगशमनाय, बन्धमोचनाय, सुरक्षितयात्राय जपसंख्याः। दत्तात्रेयप्रोक्तमिति निर्दिश्य, इष्टसिद्धिकरं इदं नारदाय धारयितुं आज्ञापयति।
The Exposition of Hanumān’s Protective Kavaca (Māruti-kavaca)
सनत्कुमारो नारदं प्रति कथयति—कार्तवीर्यकवचोपदेशानन्तरं मोहविनाशकं विघ्ननिवारकं जयप्रदं मārutikavacaṃ (हनूमत्कवचं) प्रवक्ष्यामि। पूर्वं स आनन्दवनिकायां देवैः पूजितं श्रीरामं ददर्श; रामो रावणवधपर्यन्तकथाश्रवणान्ते एतत्कवचं दत्त्वा अविवेकतः प्रकाशनं मा भूत्विति आज्ञापयामास। ततः कवचे दिक्पालने ऊर्ध्वाधोमध्यरक्षणे च शिरःपादपर्यन्तं सर्वाङ्गरक्षा, तथा भूमौ नभसि वह्नौ सागरे वने, रणसङ्कटे च रक्षणं वर्ण्यते। डाकिनीशाकिनी, कालरात्रि, पिशाच, सर्प, राक्षसी, व्याधि, शत्रुमन्त्रादयः हनूमतो घोरदिव्यरूपेण शम्यन्ते। अन्ते हनूमान् वेदप्रणवरूपः ब्रह्म वायुः ब्रह्माविष्णुमहेश्वरात्मकश्च स्तूयते। गोपनीयता, अष्टगन्धैः लेखनं, कण्ठे दक्षिणबाहौ धारणं, जपसिद्ध्या ‘असम्भव’साधनं च फलरूपेण निगद्यते।
Hanūmaccarita (The Account of Hanumān)
सनत्कुमारः आनन्दवने श्रीरामेणोक्तं पापनाशकं हनूमच्चरितं निवेदयति। रामः स्वस्य रामायणवृत्तान्तं अयोध्याप्रत्यागमनपर्यन्तं कथयित्वा त्र्यम्बकपर्वते गौतमसभायां शैवप्रसङ्गं वर्णयति—लिङ्गप्रतिष्ठा, पूजनं, भूतशुद्धिध्यानं, विस्तीर्णा लिङ्गपूजाविधयः। शङ्करात्मा नाम मद्योगी शिष्यः हतः, ततो लोकमलिनता; गौतमशुक्रौ च मृतौ। त्रिमूर्तयः आगत्य भक्तान् जीवयन्ति, वरान् ददति। हरिशङ्करैक्यरूपत्वेन हनूमतः महिमा प्रतिपाद्यते; भस्मस्नानं, न्यासः, सङ्कल्पः, मुक्तिधाराभिषेकः, उपचाराश्च सहितं शिवार्चनविधिः उपदिश्यते। पिठहरणपरीक्षायां वीरभद्रः जगद्दाहं करोति, शिवः तं निवर्तयति, हनूमद्भक्तिं प्रमाणयन्। अन्ते हनूमान् गीतपूजनाभ्यां शिवं तोषयति; कल्पान्तपर्यन्तायुः, विघ्नजयशक्तिः, शास्त्रप्रावीण्यं, बलं च लभते। अस्य श्रवणकीर्तनं पावनं मोक्षप्रदं च इति घोषितम्।
The Exposition of the Krishna Mantra (Kṛṣṇa-mantra-prakāśa): Nyāsa, Dhyāna, Worship, Yantra, and Prayoga
सूतो वदति—पूर्वरक्षास्तोत्रश्रवणानन्तरं नारदः पुनः सनत्कुमारं पृच्छति। सनत्कुमारः भोगमोक्षप्रदकृष्णमन्त्राणां विस्तरं प्रकाशयति—ऋषिच्छन्दोदेवताबीजशक्तिनियोगलक्षणानि, ऋष्यादिन्यासः, पञ्चाङ्गतत्त्वन्यासः जीवात् महाभूतपर्यन्तं, ततः मातृकाव्यापकन्यासौ तथा सृष्टिस्थितिसंहारन्यासाः। सुदर्शनदिग्बन्धनं रक्षाकर्म, वेणु-बिल्व-वर्म-शस्त्रविमोचनमुद्राश्च कथ्यन्ते। वृन्दावन-द्वारकाध्यानं, आवरणार्चनं (परिकरदेव्यः, पटराण्यः, आयुधानि, लोकपालाः), जपहोमसंख्याः, द्रव्यविशेषैस्तर्पणविधिः निषेधाश्च निर्दिश्यन्ते। काम्यहोमप्रयोगाः—समृद्धिवशीकरणवृष्टिज्वरशमनप्रजासाधनशत्रुनिवारणादयः, हिंसाकर्मणि निषेधवचनं च। अन्ते गोपालयन्त्रनिर्माणं, दशाक्षरः मन्त्रराजः स्वन्यासविधिना सह, फलश्रुतिः—मन्त्रसिद्धिः, अष्टसिद्धयः, ऐश्वर्यं, विष्णुलोकप्राप्तिश्च।
Kṛṣṇādi-mantra-varga-varṇana (Classification of Krishna and Related Mantras)
अस्मिन्नध्याये सनत्कुमारो नारदं प्रति कृष्णगोविन्दमन्त्राणां क्रमबद्धं वर्गीकरणं उपदिशति। दाशार्णसम्बद्धान् त्रयः मनून् निर्दिश्य मन्त्रलक्षणं—ऋषिर्नारदः, छन्दो गायत्री, देवता कृष्णो गोविन्दश्च—स्थापयति। ततः अङ्गन्यासः चक्रचिह्नैः, शिरोमात्रानिर्णयः, सुदर्शनदिग्बन्धनं, दाशार्णव्रतं हरिध्यानं च साधनक्रमेण वर्ण्यते। विविधध्यानानि—आयुधैः सह वेणुधरः, बालकृष्णः दुग्धान्नोपहारैः, ग्रन्थमातृकारुद्राक्षमालाधरः गुरुरूपः, लीलादण्डहरिः, गोवल्लभः—प्रदर्श्यन्ते। मन्त्रसमूहानां जपसंख्या (लक्षं, अष्टलक्षं, द्वात्रिंशलक्षं) तथा होमः दशांशः, पायस-दुग्धशर्करा-तिल-पुष्पाद्याहुतयः, पुत्र-धन-वाक्सिद्धि-रोगनाशार्थं तर्पणं च निर्दिष्टम्। ज्वर-विवाह-विषनिवारणार्थं गरुडकर्मादि रक्षोपचाराः कथ्यन्ते, अन्ते सिद्धिं तथा उपनिषदर्थनिर्विकल्पज्ञानफलमपि साधनपरिपाकात् प्रतिपादयति।
The Recitation of the Thousand Names of Rādhā and Kṛṣṇa (Yugala-Sahasranāma) and Śaraṇāgati-Dharma
सनत्कुमारो नारदं पूर्वकल्पज्ञान-स्मरणाय प्रेरयति—शिवात् प्रत्यक्षं लब्धं युगलरूपं गुह्यं कृष्णमन्त्रं। ध्यानात् नारदः पूर्वजन्मकर्माणि स्मरति; सरस्वतकल्पस्य पूर्वचक्रे ‘काश्यपरूपेण नारदः’ कैलासस्थं शिवं परब्रह्मविषये पृच्छति इति सनत्कुमारः कथां स्थापयति। शिवः मन्त्रविधानं सहाङ्गं प्रकाशयति—ऋषिः मनुः, छन्दः सुरभि/गायत्री, देवता गोपीप्रियः सर्वव्यापी भगवान्, विनियोगः शरणागति-केन्द्रितः; सिद्ध्यादि-पूर्वकर्म, शुद्धि, न्यासादयः न आवश्यकाः, केवलं चिन्तनात् नित्यलीला प्रकटेति। ततः शरणागतस्य अन्तरधर्मः निर्दिश्यते—गुरुभक्तिः, शरणागतधर्माध्ययनम्, वैष्णवसम्मानः, निरन्तरं कृष्णस्मरणम् अर्चासेवा च, देहासक्तित्यागः, गुरु-साधु-वैष्णवापराध तथा नामापराधस्य दृढपरिहारः। मुख्यं युगलसहस्रनामपाठः—कृष्णनामानि व्रजलीलां मथुरा-द्वारकाकर्माणि च वर्णयन्ति; राधानामानि तस्याः परत्वं रस-शक्ति-विश्वसृष्टि-स्थितिलयकर्तृत्वं च प्रतिपादयन्ति। फलश्रुतौ पापनाशः, दारिद्र्य-रोगशमनम्, सन्तानप्राप्तिः, राधामाधवभक्तिवृद्धिः इति, अध्यायकोलफोनेन समापनम्।
Pañca-prakṛti-nirūpaṇa and Mantra-vidhi: Rādhā, Mahālakṣmī, Durgā, Sarasvatī, Sāvitrī; plus Sāvitrī-Pañjara
शौनकः सूतं दुर्लभं कुमारोपदिष्टं तान्त्रिकविधिं प्रकाशयितुं प्रशंसति। नारदः सहस्रयुग्मनामश्रवणानन्तरं सनत्कुमारं प्रणम्य शाक्ततन्त्रसारं, विशेषतः राधामाहात्म्यं तदुद्भवांश्च मन्त्रविधानं च पृच्छति। सनत्कुमारः गोलोकप्रधानां देवोत्पत्तिकथां वदति—कृष्णस्य प्रतिरूपा राधा, कृष्णस्य वामभागात् नारायणः, राधायाः वामभागात् महालक्ष्मीः, कृष्णराधयोः रोमकूपेभ्यः गोपगोप्यः, विष्णोः नित्याया मायारूपा दुर्गा, हरिनाभेः ब्रह्मा, कृष्णस्य द्विधाभावेन वामतः शिवः दक्षिणतः कृष्णः, सरस्वती चोत्पद्य वैकुण्ठं प्रेषिता। अनन्तरं पञ्चविधां राधां निरूप्य मन्त्र-ध्यान-आर्चनादिसाधनक्रमान्, मन्त्रलक्षणानि, यन्त्रावरणविन्यासान्, देवतागणान्, जपसंख्याः, होमद्रव्याणि, तथा राजजय, सन्तान, ग्रहपीडाशमन, आयुष्य, ऐश्वर्य, काव्यप्रभा इत्यादिसिद्ध्युपयोगान् राधा-महालक्ष्मी-दुर्गा-सरस्वती-सावित्रीणां विस्तरेण निर्दिशति। अन्ते दिग्बन्धनयुक्तं देह-लोकन्याससमन्वितं सावित्रीपञ्जरं, सावित्र्याः नामावलिं फलश्रुतिं च उपसंहरति।
Bhuvaneśī (Nidrā-Śakti) Mantra-vidhi, Nyāsa–Āvaraṇa Worship, Padma-homa Prayogas, and the Opening of Śrī-Mahālakṣmī Upāsanā
सनत्कुमारः ब्राह्मणं प्रति प्रलयकथां पुरस्कृत्य विधिं निरूपयति—विष्णोः कर्णमलात् मधुकैटभयोः उत्पत्तौ पद्मस्थो ब्रह्मा जगदम्बिकां नारायणनेत्रेषु निद्राशक्तिरूपेण स्तौति। ततः भुवनेशी/भुवनेश्वर्याः साधनाविधिः—बीजमन्त्रस्य ऋषिच्छन्दोदेवतासहितं परिचयः, षडङ्गन्यासः मातृकास्थापनं च, देहदेशेषु मन्त्रन्यासः (ब्रह्मा-विष्णु-रुद्र-कुबेर-काम-गणपतिसम्बन्धैः), ध्यानं जपसंख्या, निर्दिष्टद्रव्यैः होमः। यन्त्र-मण्डलवर्णनं (पद्मदलानि, षट्कोणः, नवशक्तयः, आवरणपूजा) तथा दिक्पूजायां युगलदेवताः सह शक्तिभिः। अन्ते वशीकरण-समृद्धि-काव्यबुद्धि-विवाह-प्रसवप्रयोगाः, ततः महिषासुरकथाप्रवेशः तथा श्रीबीजमन्त्रस्य मेटाडेटा—भृगुऋषिः, निवृत्छन्दः, श्रीर्देवता।
The Classification and Explanation of Yakṣiṇī Mantras (Kālī and Tārā Vidyās)
अस्मिन्नध्याये सनत्कुमारः वाक्शक्तिरूपायाः शक्तेः मन्त्रप्रणालीं उपदिशति—प्रथमं वाग्देव्याः कल्याः (काली) विद्या, ततः ताराकेन्द्रिता विद्या। ऋषि-छन्दो-देवता-बीज-शक्त्यादि मन्त्राङ्गानि, अङ्गन्यासः, मातृकान्यासः, रक्षाविधानानि, तथा कालीध्यानं निरूप्यते। षट्कोण-त्रिकोणान्तराल-सरोज-भूपुरयुक्तस्य यन्त्रस्य रचना, सहचरशक्ती-मातृकाः, जप-होमसंख्याः, रक्तपद्म-बिल्व-करवीरादि द्रव्यैः सिद्ध्युपायाः कथ्यन्ते। तारायाः षोडशविधन्यासे ग्रह-लोकपाल-शिवशक्ति-चक्रस्थापनं, दिग्बन्ध-कवचवत् संरक्षणं च विस्तरेणोक्तम्। अहिंसा-कठोरवाक्यवर्जनादि नीतिसूचनाः, श्मशानविषयकतान्त्रिकचिह्नानि च सन्ति। अन्ते ताबीज-यन्त्रप्रयोगाः रक्षायै, विद्यायै, जयाय, समृद्धये च निर्दिश्यन्ते।
Yakṣiṇī-Mantra-Sādhana Nirūpaṇa (Lakṣmī-avatāra-vidyāḥ: Bālā, Annapūrṇā, Bagalā)
सनत्कुमारो नारदं प्रति सरस्वत्यावतारात् लक्ष्म्याः मन्त्रावतारविद्याः कथयति। त्रिबीजमन्त्रत्रयं, ऋषिः दक्षिणामूर्तिः, छन्दः पङ्क्तिः, देवता त्रिपुरा-बाला इति मन्त्रप्रमाणं निर्दिश्य, अङ्ग-कर-न्यासाः, नवयोनिपाठः, देवीनामधेयैः स्थापना, पञ्चबीज-कामेशीक्रमः कामनामभिः शरदेवताभिश्च वर्ण्यते। ततः नवयोनिमूलं, अष्टदलावरणं, मातृकापरिधिः, पीठशक्तयः, पीठानि, भैरवाः, दिक्पालाः इत्यादियन्त्रविधानं, जप-होमसंख्याः, वाक्सिद्धि-समृद्धि-आयुरारोग्य-आकर्षणवशीकरणादि-प्रयोगाः, उत्कीलनं, दीपिनीविधानं, गुरुपरम्परापूजनं च। उत्तरार्धे अन्नपूर्णायाः विंशत्यक्षरीविद्या यन्त्र-शक्तिसंयुतं निरूप्य, अनन्तरं बगलामुख्याः स्तम्भनतन्त्रं—मन्त्रबन्धः, ध्यानं, यन्त्रभेदाः, होमद्रव्याणि, स्तम्भन-उच्चाटन-रक्षा-प्रतिविष-शीघ्रगमन-अदृश्यत्वादि कर्माणि—उपदिश्य अध्यायसमाप्तिः।
The Description of the Four Durgā Mantras
सनत्कुमारो द्विजान् प्रति उपदिशन् लक्ष्म्याः प्रादुर्भावान् विहाय दुर्गायाः मन्त्रप्रपञ्चं प्रवर्तयति। प्रथमं छिन्नमस्तायाः दीर्घमन्त्रविधानं—ऋषि-छन्दो-देवतासंकेतः, बीज-शक्तिनिर्देशः, षडङ्ग-रक्षान्यासौ, स्वशिरच्छिन्नदेव्याः सपरिचर्याः ध्यायनं च—वर्ण्यते; ततः महाजप-होमौ तथा दिक्पाल-द्वारपाल-अङ्गदेवताभिः सह मण्डल/पीठपूजाक्रमः। होमद्रव्याणां सूची तेषां सिद्धयश्च (श्री-वाक्-आकर्षण-स्तम्भन-उच्चाटन-आयुः) कथ्यन्ते। अनन्तरं त्रिपुरभैरव्याः मन्त्ररचना (त्रीणि बीजानि, पञ्चकूटः), नवयोनि-बाणन्यासादयः, सूर्यप्रभाध्यायनं, होमविधिश्च। ततः मातङ्ग्याः देहन्यास-रक्षाकवचाक्षरसंख्या, अष्ट/षोडशदलपद्ममण्डलविन्यासः, परिचरदेवताः, वशीकरण-वृष्टि-ज्वरनिवारण-समृद्धिकर्माणि। अन्ते धूमावत्याः ऋषि-छन्दो-देवताविधानं, तीक्ष्णं ध्यायनं, विघ्न-ज्वराद्युपशमनार्थं शत्रुकर्माणि; एवं चतुर्दुर्गावतार-मन्त्रसमूहाः उपदिष्टा इति निष्कर्षः।
Rādhā-sambaddha-mantra-vyākhyā (Rādhā-Related Mantras Explained)
सूतो वदति—यज्ञपूजाविधिं श्रुत्वा नारदः सनत्कुमारं पृच्छति—आद्यमातृरूपायाः श्रीराधायाः सम्यगुपासनां तथा दिव्यप्रकाशानां कलाविभागं च। सनत्कुमारः परमगुह्यं निरूपयन् चन्द्रावलीं ललितां च प्रमुखसखीः, ततः द्वात्रिंशत्सखीपरिवारं च निर्दिशति; षोडशकलासिद्धान्तं वाङ्मये व्याप्तानां उपकलानां च कथयति। अनन्तरं मन्त्रशास्त्रीयं रहस्यं—वर्णतत्त्वसंकेताः, हंसछन्दो-जपभेदाः, त्रिपुरसुन्दरी-श्रीविद्यापरम्परासम्बन्धः—प्रदर्श्यते। अङ्ग-व्यापकन्यासः, यन्त्ररचना (दलपद्म, षट्कोण, चतुरश्र, भूपुर), तथा ध्यानमूर्तेः वर्ण-भुज-आयुध-आभरणादिविशेषाः निर्दिश्यन्ते। नित्यादेव्यः चन्द्रतिथिसम्बद्धाः विद्या-मन्त्राश्च (कामेश्वरी, भगमालिनी, नित्यक्लिन्ना, भेरुण्डा, महावज्रेश्वरी, दूती/वह्निवासिनी, त्वरिता, नीलपताका, विजया, ज्वालामालिनी, मङ्गला इत्यादयः) विन्यस्यन्ते; उपासना सिद्धिं श्रीं पापक्षयं च ददातीत्युपसंहरति।
The Account of the Lalitā Hymn, the Protective Armor (Kavaca), and the Thousand Names (Sahasranāma)
अस्मिन्नध्याये सनत्कुमारो नारदं क्रमशः शाक्त-श्रीविद्योपासनायां शिक्षयति—(१) गुरुध्यानाधिष्ठितं समय-आवरणबोधपूर्वकं पूर्वकर्म, (२) शिवं गुरुरूपेण स्तुवन् गुरुस्रोतः परम्परया अवतीर्णस्य ज्ञानस्य निरूपणम्, (३) देवीमन्त्र-मातृकाध्यानम् यत्र वर्णाः त्रैलोक्यं धारयन्ति, मन्त्रसिद्धेः जगत्परिवर्तकशक्तेः प्रशंसा, (४) ललिताकवचं नवरत्नोपमानैः दिक्-ऊर्ध्वाधः-रक्षणैः सह मनःइन्द्रियप्राण-यमनियमाद्यन्तररक्षणविस्तारः, (५) सहस्रनाम्नः षोडशीविन्यासस्य च घोषणा, देवीरूप-शक्ति-सिद्धि-वर्णवर्ग-योगिनीचक्र-चक्रस्थान-वाक्तत्त्वादीनां अंशतः निरूपणम्, (६) फलश्रुतौ जपस्य क्रमिकफलानि—समृद्धिरक्षा-वशीकरण-विजयादि, अन्ते सहस्रनामं कामपूरकं मोक्षसाधकं च इति प्रतिपादनम्।
Nityā-paṭala-prakaraṇa (The Exposition of the Nityā-paṭala)
अस्मिन्नध्याये सनत्कुमारो नारदं प्रति नित्यपूजायाः प्रदीपवत् उपदेशं करोति, यत्र आद्या ललिता शिवाशक्त्यैक्यरूपेण ध्येया। आरम्भे मन्त्रतत्त्वं निरूप्यते—ललितानाम्नः सङ्क्षिप्तार्थता, जगतो हृल्लेखारूपता, ईकारबिन्दुभ्यां वर्णपरिपूर्णता च। अनन्तरं पिण्डकर्तृबीजमालाभेदाः, पाठविन्यासविधयः, देवी-उद्भव-शिव-विश्रान्तिध्यानं च, अन्ते अद्वयस्वप्रकाशस्फुरत्ता प्रतिपाद्यते। ततः अर्घ्योपयोगिनाम् आसवानां (गौडी-पैष्टी-माध्वी-वनस्पतिज) निर्माणविधिः, भक्षणे नीतिनिषेधाश्च। काम्यपूजाकालक्रमाः मासवार-वारवारोपहाराः, देशविशेषकर्माणि (गिरि-वन-समुद्रतीर-श्मशान), पुष्पद्रव्यफलसम्बन्धाः च कथ्यन्ते। चक्र-यन्त्ररचना (त्रिकोणादि, वर्णलेप, केसरनियम), देवी-नामानि (विवेका, सरस्वती इत्यादि), जप-होम-तर्पण-मार्जन-ब्राह्मणभोजनानां प्रमाणानुपाताः, युगानुसारसंख्याः, श्रीविद्याभेदेषु सिद्ध्यर्थं जपकोट्यादि नियमा इति; सर्वप्रयोगाः यन्त्रसंस्कृताः शुचिव्रताधीनाश्चेति उपसंहरति।
The Exposition of the Maheśa Mantra (Mahēśa-mantra-prakāśana)
अस्मिन्नध्याये सनत्कुमारो नारदं समग्रां शैवमन्त्रसाधनपद्धतिं बोधयति, या भोगमोक्षप्रदा। पञ्चषडष्टाक्षरमन्त्ररूपाणि, ऋषिछन्दोदेवताः, तथा स्तरशः न्यासाः—षडङ्गन्यासः, पञ्चवक्त्राङ्गुलिन्यासः (ईशान-तत्पुरुष-अघोर-वामदेव-सद्योजात), जाति-कलान्यासः (अष्टत्रिंशत्कलासहितः), गोलक-व्यापक-रक्षाविन्यासश्च निर्दिश्यते। पञ्चवक्त्रत्रिनेत्रचन्द्रशेखरायुधधरमहेश्वरध्यानं, जप-होमप्रमाणं द्रव्याणि च (पायस-तिल-आरग्वध-करवीर-शर्करा-दूर्वा-सरषप-अपामार्ग) कथ्यन्ते। शक्तिमातृकालोकपालास्त्रादिभिः सह आवरणपूजा, गणेश-नन्दि-महाकाल-चण्डेश्वर-स्कन्द-दुर्गाद्युपदेवताः च। मृत्युञ्जय-दक्षिणामूर्ति (वाक्सिद्धि/व्याख्या)-नीलकण्ठ (विषहर)-अर्धनारीश्वर-अघोरास्त्र (भूतवेतालनिग्रह)-क्षेत्रपाल-बटुक (बलि/रक्षा)-चण्डेश्वरादिविशेषकर्माणि, अन्ते शिवस्तोत्रं च, यत्र तस्य विश्वव्याप्तिः तारकशक्तिश्च प्रतिपाद्यते।
Read Narada Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.