Sanatkumāra’s Bhāgavata Tantra: Tattvas, Māyā-Bonds, Embodiment, and the Necessity of Dīkṣā
शौनकः सूतं कृष्णकथाप्रवचनाय स्तौति, सनकादिसमवाये कः संवाद इति पृच्छति। सूतः सनन्दनात् मोक्षधर्मं श्रुत्वा नारदस्य प्रश्नान् निवेदयति—मन्त्रेण विष्णोः पूजनविधिः, वैष्णवैः के देवाः पूज्याः, तथा भागवततन्त्रे गुरु–शिष्यपरम्परा, दीक्षा, प्रातःकृत्यं, मासविधानं, जपपाठाः, होमश्च। सनत्कुमारः चतुर्पादं महातन्त्रं (भोग–मोक्ष–क्रिया–चर्या) निरूप्य पशुपति–पशु–पाशत्रयं, मल–कर्म–मायाजन्यपाशान् च विवृणोति। ततः तत्त्वक्रमः—शक्तिः, नादबिन्दु, सदाशिव–ईश्वर–विद्या, शुद्धाध्वा; अशुद्धाध्वनि कालादि, नियतिः, कला, रागः, पुरुषः, प्रकृतिः, गुणाः, मनोऽहङ्कारादि, इन्द्रियाणि, भूतानि, देहजातयः, मनुष्यजन्म च। अन्ते उपदिशति—दीक्षैव पाशच्छेदिनी; गुरुभक्त्या नित्यनैमित्तिकानुष्ठानेन च मोक्षः, वर्णाश्रमधर्मे स्थित्या; मन्त्रदोषे गुरोः प्रायश्चित्तं विधीयते।
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच । सूत साधो चिरं जीव सर्वशास्त्रविशारदः । यत्त्वया पायिता विद्वन्वयं कृष्णकथामृतम् ॥ १ ॥
शौनक उवाच । सूत साधो चिरं जीव सर्वशास्त्रविशारदः । यत्त्वया पायिता विद्वन् वयं कृष्णकथामृतम् ॥
Verse 2
श्रुत्वा तु मोक्षधर्मान्वै नारदो भगवत्प्रियः । सनंदनमुखोद्गीतान्किं पप्रच्छं ततः परम् ॥ २ ॥
श्रुत्वा तु मोक्षधर्मान्वै नारदो भगवत्प्रियः । सनन्दनमुखोद्गीतान् किं पप्रच्छ ततः परम् ॥
Verse 3
मानसा ब्रह्मणः पुत्राः सनकाद्या मुनीश्वराः । चरंति लोकानन्तसिद्धा लोकोद्धरणतत्पराः ॥ ३ ॥
मानसा ब्रह्मणः पुत्राः सनकाद्या मुनीश्वराः । चरन्ति लोकानन्तसिद्धा लोकोद्धरणतत्पराः ॥
Verse 4
नारदोऽपि महाभाग नित्यं कृष्णपरायणः । तेषां समागमे भद्रा का कथा लोकपावनी ॥ ४ ॥
नारदोऽपि महाभाग नित्यं कृष्णपरायणः । तेषां समागमे भद्रे का कथा लोकपावनी ॥
Verse 5
सूत उवाच । साधु पृष्टं महाभाग त्वया लोकोपकारिणा । कथयिष्यामि तत्सर्वं यत्पृष्ट नारदर्षिणा ॥ ५ ॥
सूत उवाच । साधु पृष्टं महाभाग त्वया लोकोपकारिणा । कथयिष्यामि तत्सर्वं यत्पृष्टं नारदर्षिणा ॥
Verse 6
श्रुत्वा सनंदनप्रोक्तान्मोक्षधर्मान्सनातनान् । नारदो भार्गवश्रेष्ठ पुनः पप्रच्छ तान्मुनीन् ॥ ६ ॥
सनन्दनेन प्रोक्तान् सनातनान् मोक्षधर्मान् श्रुत्वा नारदः, हे भार्गवश्रेष्ठ, पुनरेव तान् मुनीन् पप्रच्छ ॥
Verse 7
नारद उवाच । सर्वदेवेश्वरो विष्णुर्वेदे तंत्रे च कीर्तितः । समाराध्यः स एवात्र सर्वैः सर्वार्थकांक्षिभिः ॥ ७ ॥
नारद उवाच—सर्वदेवेश्वरो विष्णुर्वेदे तन्त्रे च कीर्तितः। अतः स एव लोकेऽस्मिन् सर्वार्थकाङ्क्षिभिः सम्यक् समाराध्यः ॥
Verse 8
कैर्मंत्रैर्भगवान्विष्णुः समाराध्यो मुनीश्वराः । के देवाः पूजनीयाश्च विष्णुपादपरायणैः ॥ ८ ॥
कैर्मन्त्रैर्भगवान् विष्णुः सम्यक् समाराध्यः, हे मुनीश्वराः? के देवाः पूजनीयाश्च विष्णुपादपरायणैः? ॥
Verse 9
तंत्रं भागवतं विप्रा गुरुशिष्यप्रयोजकम् । दीक्षणं प्रातराद्यं च कृत्यं स्याद्यत्तदुच्यताम् ॥ ९ ॥
तन्त्रं भागवतं विप्राः गुरुशिष्यप्रयोजकम्। दीक्षां प्रातराद्यं च कृत्यं यत्, तद् उच्यताम् ॥
Verse 10
यैर्मासैः कर्मभिर्यैर्वा जप्यैर्होमादिभिस्तथा । प्रीयेत परमात्मा वै तद्ब्रूत मम मानदाः ॥ १० ॥
यैर्मासैः कर्मभिर्यैर्वा जप्यैर्होमादिभिस्तथा। प्रीयेत परमात्मा वै, तद् ब्रूत मम मानदाः ॥
Verse 11
सूत उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः । सनत्कुमारो भगवानुवाचार्कसमद्युतिः ॥ ११ ॥
सूत उवाच—एतद्वचः श्रुत्वा महात्मनः नारदस्य, सूर्यसमद्युतिः भगवान् सनत्कुमारः प्रत्युवाच।
Verse 12
सनत्कुमार उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि तंत्रं भागवतं तव । यज्ज्ञात्वाऽमलया भक्त्या साधयेद्विष्णुमव्ययम् ॥ १२ ॥
सनत्कुमार उवाच—शृणु नारद, वक्ष्यामि ते भागवततन्त्रं; यज्ज्ञात्वा निर्मलया भक्त्या अव्ययं विष्णुं साधयेत्।
Verse 13
त्रिपदार्थं चतुष्पादं महातंत्रं प्रचक्षते । भोगमोक्षक्रियाचर्याह्वया पादाः प्रकीर्तिताः ॥ १३ ॥
त्रिपदार्थं चतुष्पादं महातन्त्रं प्रचक्षते; भोगमोक्षक्रियाचर्याह्वयाः पादाः प्रकीर्तिताः।
Verse 14
पादार्थास्तु पशुपतिः पशुपाशास्त्रय एव हि । पतिस्तत्र शिवोह्येको जीवास्तु पशवः स्मृताः ॥ १४ ॥
पदार्थास्तु त्रय एव—पशुपतिः, पशवः, पाशाश्च; तत्र पतिः शिव एक एव, जीवास्तु पशवः स्मृताः।
Verse 15
यावन्मोहादिसंयोगाः स्वरूपाबोधलक्षणाः । तावत्पशुत्वमेतेषां द्वैतवत्पश्य नारद ॥ १५ ॥
यावन्मोहादिसंयोगाः स्वरूपाबोधलक्षणाः, तावत् एतेषां पशुत्वं भवति; द्वैतवत् पश्य, नारद।
Verse 16
पाशाः पंचविधास्त्वेषां प्रत्येकं तेषु लक्षणम् । पशवस्त्रिविधाश्चापि विज्ञाताः कलसंज्ञिकाः ॥ १६ ॥
एतेषां पाशाः पञ्चविधाः सन्ति; तेषां प्रत्येकस्य स्वलक्षणं निर्दिष्टम्। पशवोऽपि त्रिविधा विज्ञेयाः, ये ‘कलस’ इति संज्ञया प्रसिद्धाः॥
Verse 17
तलपाकलसंज्ञश्च सकलश्चेति नामतः । तत्राद्यो मलसंयुक्तो मलकर्मयुतः परः ॥ १७ ॥
ते नामतः ‘तलपाकलसंज्ञः’ ‘सकलः’ चेति द्वौ। तत्राद्यः मलसंयुक्तः, परः मलकर्मयुतः स्मृतः॥
Verse 18
मलमायाकर्मयुतस्तृतीयः परिकीर्तितः । आद्यस्तु द्विविधस्तत्र समासकलुषस्तथा ॥ १८ ॥
तृतीयः मलमायाकर्मयुत इति परिकीर्तितः। आद्यस्तु तत्र द्विविधः—समासकलुषश्चैव तथा॥
Verse 19
असमासमलश्चेति द्वितीयोऽपि पुनस्तथा । पक्वापक्वमलेनैव द्विविधः परिकीर्तितः ॥ १९ ॥
द्वितीयोऽपि ‘असमासमल’ इति कथ्यते। स च पुनः पक्वापक्वमलेनैव द्विविधः परिकीर्तितः॥
Verse 20
शुद्धेऽध्वनि गतावेतौ विज्ञानप्रलयाकलौ । कलादितत्त्वनियतः सकलः पर्यटत्ययम् ॥ २० ॥
शुद्धेऽध्वनि प्रविष्टयोः विज्ञानप्रलयाकलयोः, कलादितत्त्वनियतः अयं सकलः संसारे पर्यटति॥
Verse 21
कर्मानुगशरीरेषु तत्तद्भुवनगेषु च । पाशाः पंच तथा तत्र प्रथमौ मलकर्मजौ ॥ २१ ॥
कर्मानुसारोत्पन्नेषु शरीरेषु तत्तद्भुवनगतिषु च पञ्च पाशाः प्रकीर्तिताः। तेषु प्रथमौ द्वौ मलजौ कर्मजौ च॥
Verse 22
मायेयश्च तिरोधानशक्तिजो बिंदुजः परः । एकोऽप्यनेकशक्तिर्दृक्क्रियाच्छादनकोमलः ॥ २२ ॥
स मायेयः तिरोधानशक्तिजः, परो बिन्दुजश्च। एकोऽपि अनेकशक्तिः, दृक्क्रिययोः आच्छादनं कोमलतया करोति॥
Verse 23
तुषकंचुकवद्देहनिमित्तं चात्मनामिह । धर्माधर्मात्मकं कर्म विचित्रफलभोगदम् ॥ २३ ॥
इह देहनिमित्तं आत्मनाम् तुषकञ्चुकवत् कर्म प्रवर्तते। तत् धर्माधर्मात्मकं, विचित्रफलभोगदं च॥
Verse 24
प्रवाहनित्यं तद्बीजांकुरन्यायेन संस्थितम् । इत्येतौ प्रथमौ चाथ मायेयाद्यान् श्रृणुद्विज ॥ २४ ॥
तत् प्रवाहनित्यं, बीजाङ्कुरन्यायेन संस्थितम्। इत्येतौ प्रथमौ; अथ मायेयादीन् शृणु, द्विज॥
Verse 25
सञ्चिदानंदविभवः परमात्मा सनातनः । पतिर्जयति सर्वेषामेको बीजं विभुः परम् ॥ २५ ॥
सच्चिदानन्दविभवः सनातनः परमात्मा। स एव सर्वेषां पतिः जयति; एको बीजं, परो विभुः॥
Verse 26
मनस्यति न चोदेति निवृत्तिं च प्रयच्छति । वर्वर्ति दृक्क्रियारूपं तत्तेजः शांभवं परम् ॥ २६ ॥
मनसि संवेत्ति न च प्रेरयति, निवृत्तिं च प्रयच्छति। दृक्क्रियारूपेणैव वर्तते—तत् परं शांभवं तेजः॥
Verse 27
शक्तो मया हरौ भुक्तो पशुगणस्य हि । तच्छक्तिमाद्यामेकांतां विद्रूपाख्यां वदंति हि ॥ २७ ॥
मया शक्तो हरौ नियोजितो हि पशुगणस्य हिताय। तामाद्यां एकान्तां शक्तिं ‘विद्रूपा’ इति वदन्ति॥
Verse 28
तया चोज्जृंभितो बिंदुर्दिक्क्रियात्मा शिवाभिधः । अशेषतत्त्वजातस्य कारणं विभुरव्ययम् ॥ २८ ॥
तया बिन्दुरुज्जृम्भितो दिक्क्रियात्मा ‘शिव’ इति संज्ञितः। अशेषतत्त्वजातस्य कारणं विभुरव्ययम्॥
Verse 29
अस्मिन्निलीना निखिला इच्छायाः शक्तयः स्वकम् । कृत्यं कुर्वंति तेनेदं सर्वानुग्राहकं मुने ॥ २९ ॥
अस्मिन्नेव निखिला इच्छाशक्तयः लीनाः स्वस्वं कृत्यं कुर्वन्ति। तेनैतत् सर्वानुग्राहकं मुने॥
Verse 30
चिज्जडानुग्रहार्थाय यस्य विश्वं सिसृक्षतः । आद्योन्मेषोऽस्य नादात्मा शांत्यादिभुवनात्मकः ॥ ३० ॥
चिज्जडानुग्रहार्थं विश्वं सिसृक्षतो यस्य, आद्योन्मेषोऽस्य नादात्मा—शान्त्यादिभुवनात्मकः॥
Verse 31
तच्छक्तितत्त्वं विप्रेंद्र प्रोक्तं सावयवं परम् । ततो ज्ञानक्रियाशक्त्योस्तथोत्कर्षापकर्षयोः ॥ ३१ ॥
तच्छक्तितत्त्वं विप्रेन्द्र सावयवं परं मया प्रोक्तम्। अधुना ज्ञानक्रियाशक्त्योः तथा उत्कर्षापकर्षयोः क्रमो निरूप्यते॥
Verse 32
प्रसरश्चाप्यभावेन तत्त्वं चैतत्सदाशिवम् । दृक्शक्तिर्यत्र न्यग्भूता क्रियाशक्तिर्विशिष्यते ॥ ३२ ॥
प्रसराभावे चैतत् तत्त्वं सदाशिवसंज्ञितम्। यत्र दृक्शक्तिर्न्यग्भूता क्रियाशक्तिर्विशिष्यते॥
Verse 33
ईश्वराख्यं तु तत्तत्त्वं प्रोक्तं सर्वार्थकर्तृकम् । यत्र क्रिया हि न्यग्भूता ज्ञानाख्योद्रेकमश्नुते ॥ ३३ ॥
ईश्वराख्यं तु तत्तत्त्वं सर्वार्थकर्तृकं स्मृतम्। यत्र क्रिया न्यग्भूता स्यात् ज्ञानोद्रेकः प्रवर्तते॥
Verse 34
तत्तत्त्वं चैव विद्याख्यं ज्ञानरूपं प्रकाशकम् । नादो बिंदुश्च सकलः सदाख्यं तत्त्वमाश्रितौ ॥ ३४ ॥
तत्तत्त्वं विद्याख्यं ज्ञानरूपं प्रकाशकम्। नादो बिन्दुश्च सकलः सदाख्ये तत्त्वे प्रतिष्ठिताः॥
Verse 35
विद्येशाः पुनरैशं तु मंत्रा विद्याभिधं पुनः । इमानि चैव तत्त्वानि शुद्धाध्वेति प्रकीर्तितम् ॥ ३५ ॥
विद्येशाः पुनरैशे तु मन्त्राः विद्याभिधाः पुनः। इमानि तत्त्वानि शुद्धाध्वेति प्रकीर्तितम्॥
Verse 36
साक्षान्निमित्तमीशोऽत्रेत्युपादानसबिंदुराट् । पंचानां कालराहित्याक्रमो नास्तीति निश्चितम् ॥ ३६ ॥
अत्र साक्षान्निमित्तकारणं भगवान् ईश्वर एव; स एवोपादानकारणस्यापि सम्राड् मूलबिन्दुरिति। पञ्चानां तत्त्वानां कालातीतत्वात् तेषां क्रमो नास्तीति निश्चयः॥
Verse 37
व्यापारवसतो ह्येषां विहिता खलु कल्पना । तत्त्वं वस्तुत एकं तु शिवाख्यं चित्रशक्तिकम् ॥ ३७ ॥
एषां तु व्यापारवशात् कल्पना विहिता खलु; वस्तुतस्तत्त्वमेकमेव—शिवाख्यं चित्रशक्तिकं॥
Verse 38
शक्तं यां वृत्तिभेदात्तुविहिताः खलु कल्पनाः । चिज्जडानुग्रहार्थाय कृत्वा रूपाणि वै प्रभुः ॥ ३८ ॥
वृत्तिभेदात् तस्यैव शक्तेः कल्पनाः खलु विहिताः। प्रभुश्चिज्जडानुग्रहार्थं रूपाणि कृत्वा विराजते॥
Verse 39
अनादिमलरुद्धानां कुरुतेऽनुग्रहं चिताम् । मुक्तिं च विश्वेषां स्वव्यापारे समर्थेताम् ॥ ३९ ॥
अनादिमलरुद्धचित्तानामनुग्रहं करोति; स्वव्यापारेण समर्थो हि सर्वेषां भूतानां मुक्तिं दातुम्॥
Verse 40
विधत्ते जडवर्गस्य सर्वानुग्राहकः शिवः । शिवसामान्यरूपो हि मोक्षस्तु चिदनुग्रहः ॥ ४० ॥
जडवर्गस्य सर्वस्य शिवः सर्वानुग्राहकः कृपां विधत्ते। शिवसामान्यरूपो हि मोक्षः; विशेषतो मोक्षश्चिदनुग्रह एव॥
Verse 41
सोऽनादित्वात्कर्मणो हि तत्तद्भोगं विना भवेत् । तेनानुग्राहकः शम्भुस्तद्भुक्त्यै प्रभुर्व्ययः ॥ ४१ ॥
कर्मणो ह्यनादित्वात् तत्तद्भोगं विना तस्य स्थितिर्भवेत्। तस्मात् शम्भुः कृपानुग्राहकः प्रभुरव्ययः, तद्भोगाय जीवस्य सहायो भवति॥
Verse 42
कुरुते सूक्ष्मकरणभुवनोत्पत्तिमंजसा । कर्त्तोपादानकरणैर्विना कार्ये न दृश्यते ॥ ४२ ॥
सूक्ष्मकरणानां भुवनानां चोत्पत्तिं सुलभं करोति; तथापि कार्ये कर्तृ-उपादान-करणैर्विना कदापि न दृश्यते॥
Verse 43
शक्तयः करणं चात्र मायोपादानमिष्यते । नित्यैका च शिवा शक्त्या ह्यनादिनिधना सती ॥ ४३ ॥
अत्र शक्तयः करणत्वेन निर्दिश्यन्ते, मायोपादानं चेष्यते। तथापि शिवशक्तिः नित्या एका, अनादिनिधना सती॥
Verse 44
साधारणी नराणां वै भुवनानां च कारणम् । स्वभावान्मोहजननी स्वचिताजनकर्मभिः ॥ ४४ ॥
नराणां सर्वेषां भुवनानां च साधारणी कारणभूता। सा स्वभावतः मोहजननी, स्वचित्तजनितकर्मभिः॥
Verse 45
विश्वी सूक्ष्मा परा माया विकृतैः परत्तु सा । कर्माण्यावेक्ष्य विद्येशो मायां विक्षोभ्य शक्तिभिः ॥ ४५ ॥
विश्व्या सूक्ष्मा परा माया, विकृतिभ्यः परा तु सा। कर्माण्यवेक्ष्य विद्येशो मायां शक्तिभिर्विक्षोभयति॥
Verse 46
विधत्ते जीवभोगार्थं वपूंषि करणानि च । सृजत्यादो कालतत्त्वं नानाशक्तिमयी च सा ॥ ४६ ॥
जीवस्य भोगार्थं सा देहान् करणानि च विधत्ते; आदौ च कालतत्त्वं सृजति, नानाशक्तिमयी सा देवी॥
Verse 47
भावि भूतं मवञ्चेदं जगत्कलयते लयम् । सूते ह्यनंतरं माया शक्तिं नियमनात्मिकाम् ॥ ४७ ॥
भवद्भूतसमेतं जगदिदं लयं कलयते; तदनन्तरं माया नियमनात्मिकां शक्तिं सूते॥
Verse 48
सर्वं नियमयत्येषा तेनेयं नियतिः स्मृता । अनंतरं च सा माया नित्या विश्वविमोहिनी ॥ ४८ ॥
सर्वं नियमयत्येषा, तेनैषा ‘नियतिः’ स्मृता; तदनन्तरं माया नित्या विश्वविमोहिनी॥
Verse 49
अनादिनिधना तत्त्वं कलाख्यं जनयत्यपि । एकतस्तु नृणां येन कलयित्वा मलं ततः ॥ ४९ ॥
अनादिनिधनं तत्त्वं ‘कलाख्यं’ तत्त्वमपि जनयति; येनैकतः नृणां मलं कलयित्वा विभज्यते॥
Verse 50
कर्तृशक्तिं व्यंजयति तेनेदं तु कलाभिधम् । कालेन च नियत्योपसर्गतां समुपेतया ॥ ५० ॥
कर्तृशक्तिं व्यञ्जयति, तेनैतत् ‘कलाभिधं’; कालसहितं च नियत्युपसर्गतां समुपेत्य प्रवर्तते॥
Verse 51
व्यापारं विदधात्येषा भूपर्यंतं स्वकीयकम् । प्रदर्शनाथ वै पुंसो विषयाणां च सा पुनः ॥ ५१ ॥
एषा शक्तिः स्वकीयव्यापारं भूपर्यन्तं विदधाति; पुनश्च पुंसः विषयान् प्रदर्शनार्थं प्रवर्तते ॥
Verse 52
प्रकाशरूपं विद्याख्यं तत्त्वं सूते कलैव हि । विद्या त्वावरणं भित्वा ज्ञानशक्तेः स्वकर्मणा ॥ ५२ ॥
प्रकाशस्वरूपं विद्याख्यं तत्त्वं कलां सूते; सा विद्या स्वकर्मणा ज्ञानशक्तेरावरणं भित्त्वा प्रकाशयति ॥
Verse 53
विषयान्दर्शयत्येषात्मनांशाकारणं ह्यतः । करोति भोग्यं यानासौ करणेन परेण वै ॥ ५३ ॥
एष करणं विषयान् दर्शयति; अत आत्मनः अंशकारणं परिगण्यते। परेण करणेन तान् भोग्यत्वेन विनियुङ्क्ते ॥
Verse 54
उद्बुद्धशक्तिः पुरुषः प्रचोद्य महदादिकान् । भोग्ये भोगं च भोक्तारं तत्परं करणं तु सा ॥ ५४ ॥
उद्बुद्धशक्तिः पुरुषः प्रचोद्य महदादिकान् विकारान् जनयति; भोग्ये भोगं भोक्तारं च तत्परं करणं च—तत्करणं सा प्रकृतिरिति ॥
Verse 55
भोग्येस्य भोग्यतिर्मासाञ्चिद्व्यक्तिर्भोग उच्यते । सुखादिरूपो विषयाकारा बुद्धिः समासतः ॥ ५५ ॥
भोग्ये विषये चितः यद् भोग्यतिरूपेण व्यक्तिः स भोग इति कथ्यते; सुखादिरूपेण विषयाकारां बुद्धिं संक्षेपतः भोग इति विदुः ॥
Verse 56
भोग्यं भोक्तुश्च स्वेनैव विद्याख्यं करणं तु तत् । यद्यर्कवत्प्रकाशा धीः कर्मत्वाञ्च तथापि हि ॥ ५६ ॥
भोग्यं भोक्तारं च स्वकीयैव विद्या—बुद्धिरेव—करणं भवति। यद्यपि सा धीः सूर्यवत् प्रकाशते, तथापि कर्मरूपेण प्रवृत्तत्वात् कर्मत्वेनैव गण्यते॥
Verse 57
करणांतरसापेक्षा शक्ता ग्राहयितुं च तम् । संबन्धात्कारणाद्यैस्तद्भोगौत्सुक्येन चोदनात् ॥ ५७ ॥
करणान्तरसापेक्षा सा शक्तिः तं विषयं ग्रहीतुं समर्था। सम्बन्धात् कारणादिभ्यः, तथा भोगौत्सुक्यजन्यचोदनया च प्रवर्तते॥
Verse 58
तञ्चष्टाफलयोगाञ्च संसिद्धा कर्तृतास्य तु । अकर्तृत्वाभ्युपगमे भोक्तृत्वाख्या वृथास्य तु ॥ ५८ ॥
तस्य कर्तृत्वाभ्युपगमे एव इष्टफलयोगः सिद्ध्यति। अकर्तृत्वे तु स्वीकृते, भोक्तृत्वसंज्ञा अस्य व्यर्थैव भवति॥
Verse 59
किं च प्रधानचरितं व्यर्थं सर्वं भवेत्ततः । कर्तृत्वरहिते पुंसि करणाद्यप्रयोजके ॥ ५९ ॥
किं च, कर्तृत्वविरहिते पुंसि करणाद्यप्रयोजके सति, प्रधानचरितं सर्वं ततः व्यर्थमेव भवेत्॥
Verse 60
भोगस्यासंभवस्तस्मात्स एवात्र प्रवर्तकः । करणादिप्रयोक्तॄत्वं विद्ययैवास्य संमतम् ॥ ६० ॥
भोगस्य स्वयमसंभवात् स एवात्र प्रवर्तकः। करणादिप्रयोक्तृत्वं च अस्य विद्ययैव संमतं भवति॥
Verse 61
अनंतरं कलारागं सूते भिद्यंगरूपकम् । येन भोग्याय जनिता भिद्यंगे पुरुषे पुनः ॥ ६१ ॥
अनन्तरं कलारागाख्यः स्नेहः प्रादुर्भवति, स चाङ्गभेदरूपकं भिद्यङ्गरूपं सूते। येन हेतुना भोग्योपभोगार्थं पुनरपि पुरुषोऽङ्गभेदेन जन्यते॥
Verse 62
क्रियाप्रवृत्तिर्भवति तेनेदं रागसंज्ञिकम् । एभिस्तत्त्वैश्च भोक्तृत्वदशायां कलितो यदा ॥ ६२ ॥
क्रियायाः प्रवृत्तौ सत्यां तदिदं रागसंज्ञकं भवति। एभिरेव तत्त्वैः यदा भोक्तृत्वदशायां कलितो भवति, तदा बन्धभावः सुदृढो जायते॥
Verse 63
नित्यस्तदायमात्मा तु लभते पुरुषाभिधाम् । कलैव प्रश्चादव्यक्तं सूते भोग्याय चास्य तु ॥ ६३ ॥
स नित्य आत्मा तदा तस्मिन् भावे पुरुषाभिधां लभते। ततः परं कलायाः सदृशेन अव्यक्तं तस्य भोग्याय जगत् सूते॥
Verse 64
सप्तग्रंथिविधानस्य यत्तद्गौणस्यकारणम् । गुणानामविभागोऽत्र ह्याधारे क्ष्मादिभागवत् ॥ ६४ ॥
सप्तग्रन्थिविधानस्य यद्गौणत्वेन कथनं, तस्य कारणमिदम्—अत्राधारे गुणानामविभागः; यथा क्ष्मादिभागा आधारभूते न पृथक् पृथगुपलभ्यन्ते॥
Verse 65
आधारोऽपि च यस्तेषां तदव्यक्तं च गीयते । त्रय एव गुणा ह्यषामव्यक्तादेव संभवः ॥ ६५ ॥
तेषामाधारो यश्च स एवाव्यक्तं इति गीयते। अव्यक्तादेव हि एते त्रयो गुणाः संभवन्ति॥
Verse 66
सत्त्वं रजस्तमःप्रख्या व्यापारनियमात्मिका । गुणतो धीश्च विषयाध्यवसायस्वरूपिणी ॥ ६६ ॥
धीः सत्त्व-रजस्-तमःप्रख्या त्रिविधा परिकीर्तिता। सा व्यापार-नियमात्मिका, गुणभेदात् विषयेषु निश्चयस्वरूपिणी॥
Verse 67
गुणतस्त्रिविधा सापि प्रोक्ता कर्मानुसारतः । महत्तत्तवादहंकारो जातः संरंभवृत्तिमान् ॥ ६७ ॥
गुणतः त्रिविधा सापि कर्मानुसारतो मता। महत्तत्त्वादहंकारो जातः संरम्भवृत्तिमान्॥
Verse 68
संभोदादस्य विषयः प्राप्नोति व्यवहार्यताम् । सत्त्वा द्विगुणभेदेन स पुनस्त्रिविधो भवेत् ॥ ६८ ॥
संभोदादस्य विषयः प्राप्नोति व्यवहार्यताम्। सत्त्वं द्विगुणभेदेन पुनस्त्रिविधं भवेत्॥
Verse 69
तैजसो राजसश्चैव तामसश्चेति नामतः । तत्र तैजसतो ज्ञानेंद्रियाणि मनसा सह ॥ ६९ ॥
तैजसो राजसश्चैव तामसश्चेति नामतः। तत्र तैजसतो ज्ञानेंद्रियाणि मनसा सह॥
Verse 70
प्रकाशान्व यतस्तस्माद्वोधकानि भवन्ति हि । राजसाञ्च क्रियाहेतोस्तथा कर्मेंद्रियाणि तु ॥ ७० ॥
प्रकाशान्वयतोऽस्मात् बोधकानि भवन्ति हि। राजसात् क्रियाहेतोश्च कर्मेंद्रियाणि जायन्ते॥
Verse 71
तामसाञ्चैव जायन्ते तन्मात्रा भूतयोनयः । इच्छारूपं च संकल्पव्यापारं तत्र वै मनः ॥ ७१ ॥
तामसात् एव जायन्ते तन्मात्राणि भूतयोनयः। तत्र मनः इच्छारूपं संकल्पव्यापारं च करोति॥
Verse 72
द्विधाधिकारि तञ्चित्तं भोक्तृभोगोपपादकम् । बहिः करणभावेन स्वोचितेन यतः सदा ॥ ७२ ॥
तच्चित्तं द्विधाधिकारि भोक्तृभोगोपपादकम्। बहिःकरणभावेन स्वोचितेन सदा यतः॥
Verse 73
इंद्रियाणां च सामर्थ्यं संकल्पेनात्मवृत्तिना । करोत्यंतःस्थितं भूयस्ततोऽन्तः करणं मनः ॥ ७३ ॥
संकल्पेनात्मवृत्त्या च इन्द्रियाणां सामर्थ्यम्। अन्तःस्थितं भूयः करोति ततोऽन्तःकरणं मनः॥
Verse 74
मनोऽहंकारबुद्ध्याख्यमस्त्यन्तः कारणं त्रिधा । इच्छासंरंभबोधाख्या वृत्तयः क्रमतोऽस्य तु ॥ ७४ ॥
मनोऽहंकारबुद्ध्याख्यम् अन्तःकरणं त्रिधा। इच्छासंरंभबोधाख्या वृत्तयः क्रमतोऽस्य तु॥
Verse 75
ज्ञानेंद्रियाणि श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा च नासिका । ग्राह्याश्च विषया ह्येषां ज्ञेयाः शब्दादयो मुने ॥ ७५ ॥
ज्ञानेंद्रियाणि श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा च नासिका। एषां ग्राह्यविषयाः शब्दादयो ज्ञेयाः मुने॥
Verse 76
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः शब्दादयो मताः । वाक्पाणिपादपायूपस्थास्तु कर्मेंद्रियाण्यपि ॥ ७६ ॥
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः शब्दादयः पञ्च विषयाः परिकीर्तिताः। वाक् पाणि पादौ पायुरुपस्थश्च—एतानि कर्मेन्द्रियाणि अपि॥
Verse 77
वचनादानगमनोत्सर्गानंदेषु कर्मसु । करणानि च सिद्धिना न कृतिः करणैर्विना ॥ ७७ ॥
वचनदानगमनोत्सर्गानन्दादिषु कर्मसु सिद्धिः करणैरेव भवति। करणैर्विना कृतिः कदापि न सम्भवति॥
Verse 78
दशधा करणैश्चेष्टां कार्यमाविश्य कार्यते । चेष्टंते कार्यमालंब्य विभुत्वात्करणानि तु ॥ ७८ ॥
दशधा करणैः सह चेष्टा कार्यमाविश्य कार्यते। कार्यमालम्ब्य करणानि चेष्टन्ते, विभुत्वात् तु सर्वतः॥
Verse 79
तन्मात्राणि तु खवायुस्तेजोऽम्भः क्ष्मेति पञ्च वै । तेभ्यो भूतान्येकगुणान्याख्यातानि भवंति हि ॥ ७९ ॥
तन्मात्राणि पञ्चैव—खं वायुः तेजोऽम्भः क्ष्मा च। एतेभ्यः स्थूलभूतानि एकैकगुणयुक्तानि प्रादुर्भवन्ति॥
Verse 80
इति पञ्चसु शब्दोऽयं स्पर्शो भूतचतुष्टये । रूपं त्रिषु रसश्चैव द्वयोर्गंधः क्षितौ तथा ॥ ८० ॥
इति पञ्चसु भूतेषु शब्दः सर्वत्र विद्यते; स्पर्शो भूतचतुष्टये। रूपं त्रिषु, रसः द्वयोः, गन्धः क्षितौ एव तथा॥
Verse 81
कार्याण्येषां क्रमेणैवावकाशो व्यूहकल्पनम् । पाकश्च संग्रहश्चैव धारणं चेति कथ्यते ॥ ८१ ॥
एषां कार्याणि क्रमेणैव कथ्यन्ते—अवकाशप्रदानं, व्यूहकल्पनं, पाकः, संग्रहः, धारणं च ॥
Verse 82
आशीतोष्णौ महा वाद्यौ शीतोष्णौ वारितेजसोः । भास्वदग्नौ जले शुक्लं क्षितौ शुक्लाद्यनेकधा ॥ ८२ ॥
आशीतोष्णौ महावातौ; शीतोष्णौ वारितेजसोः। भास्वदग्निः; जले शुक्लं; क्षितौ शुक्लाद्यनेकधा ॥
Verse 83
रूपं त्रिषु रसोंऽभः सु मधुरः षड्विधः क्षितौ । गन्धः क्षितावसुरभिः सुरभिश्च प्रकीर्तितः ॥ ८३ ॥
रूपं त्रिषु भूतेषु; रसः सलिले मधुरः; क्षितौ षड्विधः। गन्धः क्षितौ द्विविधः—असुरभिः सुरभिश्च ॥
Verse 84
तन्मात्रं तद्भूतगुणं करणं पोषणं तथा । भूतस्य तु विशेषोऽयं विशेषरहितं तु तत् ॥ ८४ ॥
तन्मात्रं तद्भूतगुणः करणं पोषणं च—एष भूतस्य विशेषः; तन्मात्रं तु विशेषरहितम् ॥
Verse 85
इमानि पञ्चभूतानि संनिविष्टानि सर्वतः । पञ्चभूतात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ८५ ॥
इमानि पञ्चभूतानि सर्वतः संनिविष्टानि; स्थावरजङ्गमात्मकं जगत् सर्वं पञ्चभूतमयम् ॥
Verse 86
शरीरसंनिविष्टत्वमेषां तावन्निरूप्यते । देहेऽस्थिमांसकेशत्वङ्नखदन्ताश्च पार्थिवाः ॥ ८६ ॥
एषां शरीरसंनिविष्टत्वं तावन्निरूप्यते—देहेऽस्थि-मांस-केशाः तथा नख-दन्ताश्च पार्थिवतत्त्वसम्भवाः।
Verse 87
मूत्ररक्तकफस्वेदशुक्रादिषु जलस्थितिः । हृदि पंक्तौ दृशोः पित्ते तेजस्तद्धर्मदर्शनात् ॥ ८७ ॥
मूत्र-रक्त-कफ-स्वेद-शुक्रादिषु जलस्य स्थितिः; हृदि पंक्तौ दृशोः पित्ते च तेजः, तद्धर्मदर्शनात्।
Verse 88
प्राणादिवृत्तिभेदेन वायुश्चैवात्र संस्थितः । वियत्सर्वासु नाडीषु गर्भवृत्यनुषंगतः ॥ ८८ ॥
प्राणादिवृत्तिभेदेन वायुरत्र संस्थितः; वियत् सर्वासु नाडीषु गर्भवृत्त्यनुषङ्गतः व्याप्तम्।
Verse 89
प्रयोक्त्यादिमहीप्रांतमेतदंडार्थसाधनम् । प्रत्यात्मनियतं भोगभेदतो व्यवसीयते ॥ ८९ ॥
प्रयोक्त्यादिमहीप्रान्तमेतदण्डार्थसाधनम्; प्रत्यात्मनियतं भोगभेदतो व्यवसीयते।
Verse 90
तत्त्वान्येवं कलाद्यानि प्रतिपुंनियतानि हि । देहेषु कर्मवशतः सर्वेषु विचरंति हि ॥ ९० ॥
एवं कलाद्यानि तत्त्वानि प्रतिपुंनियतानीह; कर्मवशतः सर्वेषु देहेषु विचरन्ति।
Verse 91
मायेयश्चैव पाशोऽयं येनावृतमिदं जगत् । अशुद्धाध्वामतो ह्येष धरण्यादिकलावधिः ॥ ९१ ॥
अयं मायामयः पाशो यैनैतज्जगत्सर्वमावृतम्। तस्मादेषोऽशुद्धाध्वा इति कथ्यते, धरण्यादिकलावधिः॥
Verse 92
तत्र भूमण्डलस्थोऽसौ स्थावरो जङ्गमात्मकः । स्थावरा गिरिवृक्षाद्या जङ्गमस्त्रिविधः पुनः ॥ ९२ ॥
तत्र भूमण्डले स्थितं सृष्टिरियं स्थावरजङ्गमात्मिका। स्थावरा गिरिवृक्षाद्याः, जङ्गमस्त्रिविधः पुनः॥
Verse 93
स्वेदजाश्चांडजाश्चैव तथैव च जरायुजाः । चराचरेषु लक्षाणां चतुराशीतियोनयः ॥ ९३ ॥
स्वेदजाश्चाण्डजाश्चैव तथा चैव जरायुजाः। चराचरेषु भूतानां चतुरशीतिलक्षयोनयः॥
Verse 94
भ्रममाणस्तेषु जीवः कदाचिन्मानुषं वपुः । प्राप्नोति कर्मवशतः परं सर्वार्थसाधकम् ॥ ९४ ॥
भ्रममाणोऽसौ जीवः कदाचिन्मानुषं वपुः। प्राप्नोति कर्मवशतः परं सर्वार्थसाधकम्॥
Verse 95
तत्रापि भारते खण्डे ब्राह्मणादिकुलेषु च । महापुण्यवशेनैव जनिर्भवति दुर्लभा ॥ ९५ ॥
तत्रापि भारते खण्डे ब्राह्मणादिकुलेषु च। महापुण्यवशादेव जनिर्भवति दुर्लभा॥
Verse 96
जनिश्च पुंस्त्रियोर्योगः शुक्रशोणितयोगतः । बिंदुरेकः प्रविशति यदा गर्भे द्वयात्मकः ॥ ९६ ॥
पुंस्त्रियोः संयोगात् शुक्रशोणितसंयोगेन जनिः सम्भवति। यदा एको बिन्दुः गर्भे द्वयात्मकतत्त्वतया प्रविशति तदा गर्भधारणं जायते॥
Verse 97
तदा रजोऽधिके नारी भवेद्रेतोऽधिके पुमान् । मलकर्मादिपाशेन कश्चिदात्मा नियंत्रितः ॥ ९७ ॥
तदा रजोऽधिके नारी, रेतोऽधिके पुमान् भवति। मलकर्मादिपाशैः कश्चिदात्मा नियन्त्रितो भवति॥
Verse 98
जीवभावं तदा तस्मिन्सकलः प्रतिपद्यते । अथ तत्राहृतैर्मात्रा पानान्नाद्यैश्च पोषितः ॥ ९८ ॥
तदा तस्मिन् देहे सकलः जीवभावं प्रतिपद्यते। अनन्तरं मातृणा आहृतैः पानान्नाद्यैश्च पोषितः स तिष्ठति॥
Verse 99
पक्षमासादिकालेन वर्धते वपुरत्र हि । दुःखाद्यः पीडितश्चैवाच्छन्नदेहो जरायुणा ॥ ९९ ॥
पक्षमासादिकालेनात्र वपुः वर्धते हि। दुःखादिभिः पीडितश्च, जरायुणा आच्छन्नदेहः सन्॥
Verse 100
एवं तत्र स्थितो गर्भे प्राग्जन्मोत्थं शुभाशुभम् । स्मरंस्तिष्टति दुःखात्मापीड्यमानो मुहुर्मुहुः ॥ १०० ॥
एवं गर्भे स्थितः सन् प्राग्जन्मोत्थं शुभाशुभं स्मरन्। दुःखात्मा मुहुर्मुहुः पीड्यमानो तिष्ठति॥
Verse 101
कालक्रमेण बालोऽसौ मातरं पीडयन्नपि । संपीडितो निःसरति योनियंत्रादवाङ्मुखः ॥ १०१ ॥
कालक्रमेण स बालो मातरं पीडयन्नपि, संपीडितः सन् योनियन्त्राद् अवाङ्मुखो निःसरति।
Verse 102
क्षणं तिष्ठति निश्चेष्टस्ततो रोदितुमिच्छति । ततः क्रमेण स शिशुर्वर्धमानो दिनेदिने ॥ १०२ ॥
क्षणं स निश्चेष्टः तिष्ठति, ततः रोदितुम् इच्छति; अनन्तरं स शिशुः क्रमेण दिनेदिने वर्धते।
Verse 103
बालपौगंडभेदेन युवत्वं प्रतिपद्यते । एवं क्रमेण लोकेऽस्मिन्देहिनां देहसंभवः ॥ १०३ ॥
बालपौगण्डभेदेन युवत्वं प्रतिपद्यते; एवं क्रमेण लोकेऽस्मिन् देहिनां देहसंभवः।
Verse 104
मानुषं दुर्लभं प्राप्य सर्वलोकोपकारकम् । यस्तारयति नात्मानं तस्मात्पापतरोऽत्र कः ॥ १०४ ॥
मानुषं दुर्लभं प्राप्य सर्वलोकोपकारकम्, यः न आत्मानं तारयति, तस्मात् अत्र कः पापतरो भवेत्?
Verse 105
आहारश्चैव निद्रा च भयं मैथुनमेव च । पश्वादीनां च सर्वेषां च सर्वेषां साधारणमितीरितम् ॥ १०५ ॥
आहारः निद्रा भयं मैथुनं च—एतानि पश्वादीनां सर्वेषां सर्वेषां च साधारणानीति कीर्तितम्।
Verse 106
चतुर्ष्वेवानुरक्तो यः स मूर्खो ह्यात्मधातकः । मनुष्याणामयं धर्मः रवबंधच्छेदनात्मकः ॥ १०६ ॥
चतुर्ष्वेव विषयेष्वनुरक्तो यः स मूर्खो ह्यात्मघातकः। मनुष्याणामयं धर्मो रवबन्धच्छेदनात्मकः॥
Verse 107
पाशबंधनविच्छेदो दीक्षयैव प्रजायते । अतो बंधनविच्छित्त्यै मंत्रदीक्षां समाचरेत् ॥ १०७ ॥
पाशबन्धनविच्छेदो दीक्षयैव प्रजायते। अतो बन्धनविच्छित्त्यै मन्त्रदीक्षां समाचरेत्॥
Verse 108
दीक्षाज्ञानाख्यया शक्त्या ह्यपध्वंसितबन्धनः । शुद्धात्मतत्त्वनामासौ निर्वाणपदमश्नुते ॥ १०८ ॥
दीक्षाज्ञानाख्यया शक्त्या ह्यपध्वंसितबन्धनः। शुद्धात्मतत्त्वनिष्ठोऽसौ निर्वाणपदमश्नुते॥
Verse 109
स्वशक्त्यात्मिकया दृष्ट्या शिवं ध्यायति पश्यति । यजते शिवमंत्रैश्च स्वपरेषां हिताय सः ॥ १०९ ॥
स्वशक्त्यात्मिकया दृष्ट्या शिवं ध्यायति पश्यति। यजते शिवमन्त्रैश्च स्वपरेषां हिताय सः॥
Verse 110
शिवार्कशक्तिदीधित्या समर्थीकृतचिद्दृशा । शिवशक्त्यादिभिः सार्द्धं पश्यत्यात्मगतावृतिः ॥ ११० ॥
शिवार्कशक्तिदीधित्या समर्थीकृतचिद्दृशा। शिवशक्त्यादिभिः सार्द्धं पश्यत्यात्मगतावृतिः॥
Verse 111
अंतःकरणवृत्तिर्या बोधाख्या सा महेश्वरम् । न प्रकाशयितुं शक्ता पाशत्वान्निगडादिवत् ॥ १११ ॥
अन्तःकरणस्य या वृत्तिर्बोधाख्या, सा पाशबद्धत्वान्निगडादिवत् महेश्वरं प्रकाशयितुं न शक्ताऽस्ति ॥
Verse 112
दीक्षैव परमो हेतुः पाशविच्छेदने पुनः । अतः शास्त्रोक्तविधिना मन्त्रदीक्षां समाचरेत् ॥ ११२ ॥
पाशविच्छेदने दीक्षैव परमो हेतुः; अतः शास्त्रोक्तविधिना मन्त्रदीक्षां समाचरेत् ॥
Verse 113
दीक्षितस्तंत्रविधिना स्ववर्णाचारतत्परः । अनुष्ठानं प्रकुर्वीत नित्यनैमित्तिकात्मकम् ॥ ११३ ॥
तन्त्रविधिना दीक्षितः स्ववर्णाचारतत्परः; नित्यनैमित्तिकात्मकमनुष्ठानं प्रकुर्वीत ॥
Verse 114
निजवर्णाश्रमाचारान्मनसापि न लंघयेत् । यो यस्मिन्नाश्रमे तिष्ठन्दीक्षां प्राप्नोति मानवः ॥ ११४ ॥
निजवर्णाश्रमाचारान्मनसापि न लङ्घयेत्; यतो मानवो यस्मिन्नाश्रमे तिष्ठन् तत्रैव दीक्षां प्राप्नोति ॥
Verse 115
स तस्मिन्नाश्रमे तिष्ठेत्तद्धर्माननुपालयेत् । कृतान्यपि न कर्माणि बंधनाय भवंति हि ॥ ११५ ॥
स तस्मिन्नाश्रमे तिष्ठेत् तद्धर्माननुपालयेत्; यतः कृतान्यपि कर्माणि तद्धर्मानुगतानि बन्धनाय न भवन्ति ॥
Verse 116
एकं तु फलदं कर्म मंत्रानुष्ठानसंभवम् । दीक्षितोऽभिलषेद्भोगान्यद्यल्लोकगतानसौ ॥ ११६ ॥
एकमेव तत्कर्म फलप्रदं यन्मन्त्रानुष्ठानसमुद्भवम् । दीक्षितोऽसौ यद्यल्लोकगतान् भोगान् अभिलषेत् तान् प्राप्नुयात् ॥
Verse 117
मंत्राराधनसामर्थ्यात्तद्भुक्त्वा मोक्षमश्नुते । नित्यं नैमित्तिकं दीक्षां प्राप्य यो नाचरेन्नरः ॥ ११७ ॥
मन्त्राराधनसामर्थ्याद् भुक्त्वा तत्फलमुत्तमम् । पश्चान्मोक्षमवाप्नोति; नित्यनैमित्तिकीं दीक्षां प्राप्य यो नाचरेन्नरः ॥
Verse 118
कंचित्कालं पिशाचत्वं प्राप्यांते मोक्षमश्नुते । तस्मात्तु दीक्षितः कुर्य्यान्नित्यनैमित्तिकादिकम् ॥ ११८ ॥
कञ्चित्कालं पिशाचत्वं प्राप्यापि परतः पुनः । अन्ते मोक्षमवाप्नोति; तस्माद् दीक्षितः कुर्यान्नित्यनैमित्तिकादिकम् ॥
Verse 119
अनुष्ठानं च तेनास्य दीक्षां प्राप्याऽनुमीयते । नित्यनैमित्तिकाचार पालकस्य नरस्य तु ॥ ११९ ॥
तेनैव नित्यनैमित्तिकाचारपालनरूपेणानुष्ठानेन । अस्य दीक्षाप्राप्तिरनुमीयते, यतो नित्यनैमित्तिकाचारपालकस्य नरस्य दीक्षा विद्यते ॥
Verse 120
दीक्षावैकल्यविरहात्सद्यो मुक्तिस्तु जायते । तत्रापि गुरुभक्तस्य गतिर्भवति नान्यथा ॥ १२० ॥
दीक्षावैकल्यविरहात् सद्य एव मुक्तिर्जायते । तत्रापि गुरुभक्तस्यैव गतिर्भवति, नान्यथा ॥
Verse 121
दीक्षया गुरुमूर्तिस्थः सर्वानुग्राहकः शिवः । दृष्टाद्यर्थतया यस्य गुरुभक्तिस्तु कृत्रिमा ॥ १२१ ॥
दीक्षया सर्वानुग्राहकः शिवो गुरुमूर्तिस्थो भवति। यस्य तु दृष्टाद्यर्थतया गुरुभक्तिः, सा गुरुभक्तिः कृत्रिमा भवति॥
Verse 122
कृतेऽपि विफलं तस्य प्रायश्चित्तं पदे पदे । कायेन मनसा वाचा गुरुभक्तिपरस्य च ॥ १२२ ॥
कृतेऽपि कर्मणि तस्य विफलता भवति। गुरुभक्तिपरस्य तु कायेन मनसा वाचा पदे पदे प्रायश्चित्तं भवेत्॥
Verse 123
प्रायश्चित्तं भवेन्नैव सिद्धिस्तस्य पदे पदे । गुरुभक्तियुते शिष्ये सर्वस्वविनिवेदके ॥ १२३ ॥
तस्य प्रायश्चित्तं न भवेत्; पदे पदे सिद्धिर्भवति। गुरुभक्तियुते शिष्ये सर्वस्वविनिवेदके॥
Verse 124
मिथ्याप्रयुक्तमन्त्रस्तु प्रायश्चित्ती भवेद्गुरुः ॥ १२४ ॥
मिथ्याप्रयुक्तमन्त्रे तु गुरुः प्रायश्चित्ती भवति॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames bondage as pāśa—beginningless limitations rooted in mala/karma/māyā that bind the antaḥkaraṇa and prevent direct realization. Dīkṣā is described as pāśa-chedana (bond-cutting) through initiatory knowledge (dīkṣā-jñāna), enabling stable establishment in the Self and making mantra-worship effective for both bhoga and mokṣa.
Nārada’s questions begin with Viṣṇu’s worship and the Bhāgavata Tantra, but Sanatkumāra’s exposition uses Śaiva-tantric categories (paśupati/paśu/pāśa; Śiva–Śakti; Śuddhādhvā). The chapter’s operative point is not sectarian rivalry but a tantra-style soteriology: the Supreme is approached through mantra, guru-mediated initiation, and purity of devotion, with Śiva-language used to articulate grace and liberation.
The initiated practitioner is instructed to maintain varṇa–āśrama duties and perform nitya (daily) and naimittika (occasional) rites without transgression. When aligned with one’s dharma and mantra-discipline, actions are said not to rebind; neglect of the prescribed regimen is censured, and correct mantra-use is emphasized, including expiation rules in cases of misuse.