Hanūmaccarita (The Account of Hanumān)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथापरं वायुसूनोश्चरितं पापनाशनम् । यदुक्तं स्वासु रामेण आनन्दवनवासिना ॥ १ ॥

सनत्कुमार उवाच । अथापरं वायुसूनोश्चरितं पापनाशनम् । यदुक्तं स्वजनैः सार्धं रामेणानन्दवनवासिना ॥ १ ॥

Verse 2

सद्योजाते महाकल्पे श्रुतवीर्ये हनूमति । मम श्रीरामचन्द्रस्य भक्तिरस्तु सदैव हि ॥ २ ॥

सद्योजाते महाकल्पे श्रुतवीर्ये हनूमति । मम श्रीरामचन्द्रेऽस्मिन् भक्तिर्भवतु शाश्वती ॥ २ ॥

Verse 3

श्रृणुष्व गदतो मत्तः कुमारस्य कुमारक । चरितं सर्वपापघ्नं श्रृण्वतां पठतां सदा ॥ ३ ॥

शृणुष्व गदतो मत्तः कुमारस्य कुमारक । चरितं सर्वपापघ्नं शृण्वतां पठतां सदा ॥ ३ ॥

Verse 4

वांछाम्यहं सदा विप्र संगमं कीशरूपिणा । रहस्यं रहसि स्वस्य ममानन्दवनोत्तमे ॥ ४ ॥

वाञ्छाम्यहं सदा विप्र सङ्गमं कीशरूपिणा । रहस्यं रहसि स्वस्य ममानन्दवनोत्तमे ॥ ४ ॥

Verse 5

परीतेऽत्र सखायो मे सख्यश्च विगतज्वराः । क्रीडंति सर्वदा चात्र प्राकट्येऽपि रहस्यपि ॥ ५ ॥

अत्र मे सखायः सख्यश्च सर्वे विगतज्वराः सन्तः नित्यं क्रीडन्ति; अत्र रहस्यं अपि प्राकट्ये सति सन्निहितमेव भवति ॥

Verse 6

कस्मिंश्चिदवतारे तु यद्वृत्तं च रहो मम । तदत्र प्रकटं तुभ्यं करोमि प्रीतमानसः ॥ ६ ॥

कस्मिंश्चिदवतारे मम यद् रहो वृत्तं तदिदानीं तुभ्यं प्रीतमानसः अत्र प्रकटं करोमि ॥

Verse 7

आविर्भूतोऽस्म्यहं पूर्वं राज्ञो दशरथक्षये । चतुर्यूहात्मकस्तकत्र तस्य भार्यात्रये मुने ॥ ७ ॥

पूर्वं राज्ञो दशरथस्य यज्ञकालेऽहं आविर्भूतः; चतुर्यूहात्मकः सन्, मुने, तस्य भार्यात्रये प्रादुर्भवम् ॥

Verse 8

ततः कतिपयैरब्दैरागतो द्विजपुंगवः । विश्वामित्रोऽर्थयामास पितरं मम भूपतिम् ॥ ८ ॥

ततः कतिपयैरब्दैः पश्चात् द्विजपुङ्गवः विश्वामित्रः आगत्य मम पितरं भूपतिं अर्थयामास ॥

Verse 9

यक्षरक्षोविघातार्थं लक्ष्मणेन सहैव माम् । प्रेषयामास धर्मात्मा सिद्धाश्रममरम्यकम् ॥ ९ ॥

यक्षरक्षोविघातार्थं धर्मात्मा सः मम पिताऽहं लक्ष्मणेन सह सिद्धाश्रमं रम्यं प्रेषयामास ॥

Verse 10

तत्र गत्वाश्रममृबेर्दूषयन्ती निशाचरौ । ध्वस्तौ सुबाहुमारीचौ प्रसन्नोऽभूत्तदा मुनिः ॥ १० ॥

तत्र गत्वा मुन्याश्रमं दूषयन्तौ निशाचरौ । सुबाहु-मारीचौ ध्वस्तौ दृष्ट्वा मुनिः प्रसन्नोऽभूत्तदा ॥

Verse 11

अस्त्रग्रामं ददौ मह्यं मासं चावासयत्तथा । ततो गाधिसुतोधीमान् ज्ञात्वा भाव्यर्थमादरात् ॥ ११ ॥

अस्त्रग्रामं मम ददौ मासं चावासयत्तथा । ततः गाधिसुतो धीमान् भाव्यर्थं ज्ञात्वा सादरम् ॥

Verse 12

मिथिलामनयत्तत्र रौद्रं चादर्शयद्ध्वनुः । तस्य कन्यां पणीभूतां सीतां सुरसुतोपमाम् ॥ १२ ॥

मिथिलामनयत्तत्र रौद्रं चादर्शयद्धनुः । तस्य कन्यां पणीभूतां सीतां सुरसुतोपमाम् ॥

Verse 13

धनुर्विभज्य समिति लब्धवान्मानिनोऽस्य च । ततो मार्गे भृगुपतेर्दर्प्पमूढं चिरं स्मयन् ॥ १३ ॥

धनुर्विभज्य समितौ लब्धवान् मानिनोऽस्य च । ततः मार्गे भृगुपतेर्दर्पमूढं चिरं स्मयन् ॥

Verse 14

व्यषनीयागमं पश्चादयोध्यां स्वपितुः पुरीम् । ततो राज्ञाहमाज्ञाय प्रजाशीलनमानसः ॥ १४ ॥

व्यषनीयागमं पश्चादयोध्यां स्वपितुः पुरीम् । ततो राज्ञाज्ञया ज्ञात्वा प्रजाशीलनमानसः ॥

Verse 15

यौवराज्ये स्वयं प्रीत्या सम्मंत्र्यात्पैर्विकल्पितः । तच्छुत्वा सुप्रिया भार्या कैकैयी भूपतिं मुने ॥ १५ ॥

स स्वयं नृपतिः प्रीत्या मन्त्रिभिः सह सम्मन्त्र्य रामस्य यौवराज्याभिषेकं निश्चिच्छेद। तत् श्रुत्वा सुप्रिया भार्या कैकेयी, मुने, भूपतिं समुपागमत्॥

Verse 16

देवकार्यविधानार्थं विदूषितमतिर्जगौ । पुत्रो मे भरतो नाम यौवराज्येऽभिषिच्यताम् ॥ १६ ॥

देवकार्यविधानच्छलेन विदूषितमतिर्नृपतिं प्रति जगाद— ‘मम पुत्रो भरतो नाम यौवराज्येऽभिषिच्यताम्’ इति॥

Verse 17

रामश्चतुर्दशसमा दंडकान्प्रविवास्यताम् । तदाकर्ण्या हमुद्युक्तोऽरण्यं भार्यानुजान्वितः ॥ १७ ॥

‘रामश्चतुर्दश समाः दण्डकान् प्रविवास्यताम्’ इति। तदाकर्ण्याहमप्युद्युक्तोऽरण्यं भार्यാനुजान्वितो जगाम॥

Verse 18

गंतुं नृपतिनानुक्तोऽप्यगमं चित्रकूटकम् । तत्र नित्यं वन्यफलैर्मांसैश्चावर्तितक्रियः ॥ १८ ॥

गन्तुं नृपतिना नानुक्तोऽप्यहं चित्रकूटकं जगाम। तत्र नित्यं वन्यफलैर्मांसैश्च निर्वर्तितक्रियः॥

Verse 19

निवसन्नेव राज्ञस्तु निधनं चाप्यवागमम् । ततो भरतशत्रुघ्नौ भ्रातरौ मम मानदौ ॥ १९ ॥

निवसन्नेव तत्र राज्ञो निधनमप्यवागमम्। ततः भरतशत्रुघ्नौ मम भ्रातरौ मानदौ (समभवताम्)॥

Verse 20

मांतृवर्गयुतौ दीनौ साचार्यामात्यनागरौ । व्यजिज्ञपतमागत्यपंचवट्यां निजाश्रमम् ॥ २० ॥

मातृवर्गसमन्वितौ दीनौ साचार्यैः सचिवैर्नागरैश्च सह । पञ्चवट्यां निजाश्रमं समागत्य विनयेन याच्ञां व्यजिज्ञपताम् ॥२०॥

Verse 21

अकल्पयं भ्रातृभार्यासहितश्च त्रिवत्सरम् । ततस्त्रयोदशे वर्षे रावणो नाम राक्षसः ॥ २१ ॥

भ्रातृभार्यासहितोऽहं त्रिवत्सरं सर्वमकल्पयम् । ततस्त्रयोदशे वर्षे रावणो नाम राक्षसः प्रादुरभूत् ॥२१॥

Verse 22

मायया हृतवान्सीतां प्रियां मम परोक्षतः । ततोऽहं दीनवदन ऋष्यमूकं हि पर्वतम् ॥ २२ ॥

मायया हृतवांस्तेन सीता मम प्रिया परोक्षतः । ततोऽहं दीनवदनो ऋष्यमूकं पर्वतं गतवान् ॥२२॥

Verse 23

भार्यामन्वेषयन्प्राप्तः सख्यं हर्यधिपेन च । अथ वालिनमाहत्य सुग्रीव स्तत्पदे कृतः ॥ २३ ॥

भार्यामन्वेषयन् प्राप्तः सख्यं हर्यधिपेन च । अथ वालिनं हत्वा सुग्रीवः तत्पदे प्रतिष्ठितः ॥२३॥

Verse 24

सह वानरयूथैश्च साहाय्यं कृतवान्मम । विरुध्य रावणेनालं मम भक्तो विभीषणः ॥ २४ ॥

सह वानरयूथैश्च मम साहाय्यं कृतवान् महान् । रावणं विरुध्य दृढं मम भक्तो विभीषणः ॥२४॥

Verse 25

आगतो ह्यभिषिच्याशुलंकेशो हि विकल्पितः । हत्वा तु रावणं संख्ये सपुत्रामात्यबांधवम् ॥ २५ ॥

आगत्य स शीघ्रमभिषिक्तो लङ्काधिपतिरभवत्, यथाविधि निश्चयेन प्रतिष्ठापितः; यतः स रणमध्ये रावणं सपुत्रामात्यबान्धवं हत्वा विजयी बभूव ॥२५॥

Verse 26

सीतामादाय संशुद्ध्वामयोध्यां समुपागतः । ततः कालांतरे विप्रसुग्रीवश्च विभीषणः ॥ २६ ॥

सीतामादाय तस्याः शुद्धिं स्थापयित्वा स अयोध्यां समुपागतः। ततः कालान्तरे, हे विप्र, सुग्रीवश्च विभीषणश्चापि समाययाताम् ॥२६॥

Verse 27

निमंत्रितौ पितुः श्राद्ध्वे षटेकुलाश्च द्विजोत्तमाः । अयोध्यायां समाजग्मुस्ते तु सर्वे निमंत्रिताः ॥ २७ ॥

पितुः श्राद्धे निमन्त्रिताः षटेकुलाश्च द्विजोत्तमाः। अयोध्यायां समाजग्मुस्ते सर्वे हि निमन्त्रिताः ॥२७॥

Verse 28

ऋते विभीषिणं तत्र चिंतयाने रघूत्तमे । शंभुर्ब्राह्मणरूपेण षट्कुलैश्च सहागतः ग ॥ २८ ॥

विभीषणं विना तत्र रघूत्तमे चिन्तयति सति, शम्भुर्ब्राह्मणरूपेण षट्कुलैः सह समागतः ॥२८॥

Verse 29

अथ पृष्टो मया शंभुर्विभीषणसमागमे । नीत्वा मां द्रविडे देशे मोचय द्विजबंधनात् ॥ २९ ॥

अथ विभीषणसमागमे शम्भुर्मया पृष्टः— “मां द्रविडदेशं नीत्वा, द्विजबन्धनात् मोचय” इति ॥२९॥

Verse 30

मया निमंत्रिताः श्रद्धे ह्यगस्त्याद्या मुनीश्वराः । संभोजितास्तु प्रययुः स्वस्वमाश्रममंडलम् ॥ ३० ॥

हे श्रद्धे! मया निमन्त्रिताः अगस्त्याद्या मुनीश्वराः; सम्यक् सम्भोजिताः सत्कृताश्च ते स्वस्वाश्रममण्डलं प्रययुः॥

Verse 31

ततः कालांतरे विप्रा देवा दैत्या नरेश्वराः । गौतमेन समाहूताः सर्वे यज्ञसभाजिताः ॥ ३१ ॥

ततः कालेन विप्राः देवा दैत्या नरेश्वराश्च; गौतमेन समाहूताः सर्वे यज्ञसभायां समुपाविशन्॥

Verse 32

ते सर्वे स्फाटिकं लिंगं त्र्यंबकाद्रौ निवेशितम् । संपूज्य न्यवंसस्तत्र देवदैत्यनृपाग्रजाः ॥ ३२ ॥

ते सर्वे देवदैत्यनृपाग्रजाः स्फाटिकं लिङ्गं त्र्यम्बकाद्रौ निवेश्य; सम्यक् सम्पूज्य तत्र न्यवसन्॥

Verse 33

तस्मिन्समाजे वितते सर्वौर्लिंगे समर्चिते । गौतमोऽप्यथ मध्याह्ने पूजयामास शंकरम् ॥ ३३ ॥

तस्मिन् समाजे वितते सर्वैर्लिङ्गे समर्चिते; गौतमोऽपि अथ मध्याह्ने शङ्करं पूजयामास॥

Verse 34

सर्वे शुक्लांबरधरा भस्मोद्धूलितविग्रहाः । सितेन भस्मना कृत्वा सर्वस्थाने त्रिपुंड्रकम् ॥ ३४ ॥

सर्वे शुक्लाम्बરधराः भस्मोद्धूलितविग्रहाः; सितेन भस्मना सर्वस्थाने त्रिपुण्ड्रकं कृत्वा॥

Verse 35

नत्वा तु भार्गवं सर्वे भूतशुद्धिं प्रचक्रमुः । हृत्पद्ममध्ये सुषिरं तत्रैव भूतपञ्चकम् ॥ ३५ ॥

भार्गवं नत्वा सर्वे भूतशुद्धिं प्रचक्रमुः। हृत्पद्ममध्ये सुषिरं ध्यायित्वा तत्रैव भूतपञ्चकं न्यदधुः॥

Verse 36

तेषां मध्ये महाकाशमाकाशे निर्मलामलम् । तन्मध्ये च महेशानं ध्यायेद्दीप्तिमयं शुभम् ॥ ३६ ॥

तेषां मध्ये महाकाशं ध्यायेदाकाशे निर्मलामलम्। तन्मध्ये महेशानं दीप्तिमयं शुभं च चिन्तयेत्॥

Verse 37

अज्ञानसंयुतं भूतं समलं कर्मसंगतः । तं देहमाकाशदीपे प्रदहेज्ज्ञानवह्निना ॥ ३७ ॥

अज्ञानसंयुतं भूतं समलं कर्मसंगतम्। तं देहमाकाशदीपे ज्ञानवह्निना प्रदहेत्॥

Verse 38

आकाशस्यावृत्तिं चाहं दग्ध्वाकाशमथो दहेत् । दग्ध्वाकाशमथो वायुमग्निभूतं तथा दहेत् ॥ ३८ ॥

आकाशस्यावृत्तिं दग्ध्वा आकाशमथ दहेत्। दग्ध्वाकाशे ततो वायुमग्निभूतं दहेत्॥

Verse 39

अब्भूतं च ततो दग्ध्वा पृथिवीभूतमेव च । तदाश्रितान्गुणान्दग्ध्वा ततो देहं प्रदाहयेत् ॥ ३९ ॥

अब्भूतं ततः दग्ध्वा पृथिवीभूतमेव च। तदाश्रितान् गुणान् दग्ध्वा ततो देहं प्रदाहयेत्॥

Verse 40

एवं प्रदग्ध्वा भूतार्दि देही तज्ज्ञानवह्निना । शिखामध्यस्थितं विष्णुमानंदरसनिर्भरम् ॥ ४० ॥

एवं तज्ज्ञानवह्निना भूतार्तिं देहं च प्रदग्ध्वा देही शिखामध्यस्थितं विष्णुम् आनन्दरसनिर्भरं पश्यति ॥

Verse 41

निष्पन्नचंद्रकिरणसंकाशकिरणं किरणं शिवम् । शिवांगोत्पन्नकिरणैरमृतद्रवसंयुतैः ॥ ४१ ॥

निष्पन्नचन्द्रकिरणसंकाशं किरणं शिवं; शिवाङ्गोत्पन्नकिरणैरमृतद्रवसंयुतैः परिवृतं पश्येत् ॥

Verse 42

सुशीतला ततो ज्वाला प्रशांता चंद्ररश्मिवत् । प्रसारितसुधारुग्भिः सांद्रीभूतश्च संप्लवः । अनेन प्लावितं भूतग्रामं संचिंतयेत्परम् ॥ ४२ ॥

ततः सा ज्वाला सुशीतला प्रशान्ता चन्द्ररश्मिवत् भवति। प्रसारितसुधारुग्भिः सांद्रीभूतः संप्लवः; अनेन प्लावितं भूतग्रामं परं संचिन्तयेत् ॥

Verse 43

इत्थं कृत्वा भूतशुद्धिं क्रियार्हो मर्त्यः शुद्धो जायते ह्येव सद्यः । पूजां कर्तुं जप्यकर्मापि पश्चादेवं ध्यायेद्ब्रह्महत्यादिशुद्ध्यै ॥ ४३ ॥

इत्थं भूतशुद्धिं कृत्वा मर्त्यः सद्य एव शुद्धो भवति क्रियार्हश्च। ततः पूजां कर्तुं जप्यकर्म च, ब्रह्महत्यादिशुद्ध्यै एवमेव ध्यायेत् ॥

Verse 44

एवं ध्यात्वा चद्रंदीप्तिप्रकाशं ध्यानेनारोप्याशु लिंगे शिवस्य । सदाशिवं दीपमध्ये विचिंत्य पञ्चाक्षरेणार्चनमव्ययं तु ॥ ४४ ॥

एवं चन्द्रदीप्तिप्रकाशं ध्यात्वा ध्यानेनाशु शिवलिङ्गे आरोप्य; दीपमध्ये सदाशिवं विचिन्त्य पञ्चाक्षरेण अव्ययम् अर्चनं कुर्यात् ॥

Verse 45

आवाहनादीनुपचारांरतथापि कृत्वा स्नानं पूर्ववच्छंकरस्य । औदुंबरं राजतं स्वर्णपीठं वस्त्रादिच्छन्नं सर्वमेवेह पीठम् ॥ ४५ ॥

आवाहनाद्युपचारान् यथाविधि समाचर्य, पूर्वोक्तविधिना शङ्करस्य स्नानं कुर्यात्। अत्र पीठं औदुम्बरकाष्ठनिर्मितं वा, राजतं वा, स्वर्णमयं वा; वस्त्रादिभिः सम्यक् आच्छादितं सर्वमेव पीठं भवेत्॥

Verse 46

अंते कृत्वा बुद्बुदाभ्यां च सृष्टिं पीठे पीठे नागमेकं पुरस्तात् । कुर्यात्पीठे चोर्द्ध्वके नागयुग्मं देवाभ्याशे दक्षिणे वामतश्च ॥ ४६ ॥

अन्ते बुद्बुदद्वयेन सृष्टिं कृत्वा, पीठे पीठे पुरस्तान्नागमेकं स्थापयेत्। ऊर्ध्वपीठेऽपि देवसमीपे दक्षिणे वामतश्च नागयुग्मं विन्यसेत्॥

Verse 47

जपापुष्पं नागमध्ये निधाय मध्ये वस्त्रं द्वादशप्रातिगुण्ये । सुश्वेतेन तस्य मध्ये महेशं लिंगाकारं पीठयुक्तं प्रपूज्यम् ॥ ४७ ॥

नागमध्यं जपापुष्पं निधाय, तन्मध्ये द्वादशगुणितवस्त्रं स्थापयेत्। तस्य मध्ये सुश्वेतवस्त्रे लिङ्गाकारं पीठयुक्तं महेशं यथाविधि प्रपूजयेत्॥

Verse 48

एवं कृत्वा साधकास्ते तु सर्वे दत्त्वा दत्त्वा पंचगंधाशष्टगंधम् । पुष्पैः पत्रैः श्रीतिलैरक्षतैश्च तिलोन्मिश्रैः केवलैश्चप्रपूज्य ॥ ४८ ॥

एवं कृत्वा सर्वे साधकाः पुनः पुनः पञ्चगन्धान् अष्टगन्धान् वा दत्त्वा, पुष्पैः पत्रैः श्रीतिलैः अक्षतैश्च तिलोन्मिश्रैः केवलतिलैर्वा सम्यक् प्रपूजयन्तु॥

Verse 49

धूपं दत्त्वा विधिवत्संप्रयुक्तं दीपं दत्त्वा चोक्तमेवोपहारम् । पूजाशेषं ते समाप्याथ सर्वे गीतं नृत्यं तत्र तत्रापि चक्रुः ॥ ४९ ॥

धूपं विधिवत् समर्प्य, दीपं चोक्तोपहारसहितं दत्त्वा, पूजाशेषं समाप्य सर्वे तत्र तत्रैव गीतं नृत्यं च चक्रुः॥

Verse 50

काले चास्मिन्सुव्रते गौतमस्य शिष्यः प्राप्तः शंकरात्मेति नाम्ना ॥ ५० ॥

कालेऽस्मिन्सुव्रते गौतमस्य शिष्यः शंकरात्मेति नाम्ना समुपागतः ॥५०॥

Verse 51

उन्मत्तवेषो दिग्वासा अनेकां वृत्तिमास्थितः । क्वचिद्द्विजातिप्रवरः क्वचिञ्चंडालसन्निभः ॥ ५१ ॥

उन्मत्तवेषो दिग्वासा नानावृत्तिमुपाश्रितः । क्वचिद्द्विजातिप्रवरः क्वचिच्चाण्डालसन्निभः ॥५१॥

Verse 52

क्वचिच्छूद्रसमो योगी तापसः क्वचिदप्युत । गर्जत्युत्पतते चैव नृत्यति स्तौति गायति ॥ ५२ ॥

क्वचिच्छूद्रसमो योगी क्वचित्तापसवेषधृक् । गर्जत्युत्पतते चैव नृत्यति स्तौति गायति ॥५२॥

Verse 53

रोदिति श्रृणुतेऽत्युक्तं पतत्युत्तिष्ठति क्वचित् । शिवज्ञानैकसंपन्नः परमानंदनिर्भरः ॥ ५३ ॥

रोदिति न शृणुतेऽत्युक्तं पतत्युत्तिष्ठति क्वचित् । शिवज्ञानैकसंपन्नः परमानन्दनिर्भरः ॥५३॥

Verse 54

संप्राप्तो भोज्यवेलायां गौतमस्यांतिकं ययौ । बुभुजे गुरुणा साकं क्वचिदुच्छिष्टमेव च ॥ ५४ ॥

भोज्यवेलायां संप्राप्तो गौतमस्यान्तिकं ययौ । गुरुणा सह बुभुजे क्वचिदुच्छिष्टमेव च ॥५४॥

Verse 55

क्वचिल्लिहति तत्पात्रं तूष्णीमेवाभ्यगात्क्वचित् । हस्तं गृहीत्वैव गुरोः स्वयमेवाभुनक्क्वचित् ॥ ५५ ॥

क्वचित् स एव पात्रं लिलिहे, क्वचित् तूष्णीमेवोपससर्प। क्वचित् गुरोर्हस्तं गृहीत्वा स्वयमेवाभुनक्त।

Verse 56

क्वचिद् गृहांतरे मूत्रं क्वचित्कर्दमलेपनम् । सर्वदा तं गुरुर्दृष्ट्वा करमालंब्य मंदिरम् ॥ ५६ ॥

क्वचिद् गृहान्तरे मूत्रं, क्वचित् कर्दमलेपनम्। तथापि गुरुस्तं नित्यं दृष्ट्वा करमालम्ब्य गृहं निनाय।

Verse 57

प्रविश्य स्वीयपीठे तमुपवेश्याप्यभोजयत् । स्वयं तदस्य पात्रेण बुभुजेगौतमो मुनिः ॥ ५७ ॥

प्रविश्य स्वीयपीठे तमुपवेश्य भोजयामास। तत्पात्रेणैव गौतमो मुनिः स्वयं बुभुजे।

Verse 58

तस्य चित्तं परिज्ञातुं कदाचिदथ सुंदरी । अहल्या शिष्यमाहूय भुङ्क्ष्वेति प्राह तं मुदा । निर्दिष्टो गुरुपत्न्या तु बुभुजे सोऽविशेषतः ॥ ५८ ॥

तस्य चित्तं परिज्ञातुं कदाचिदहल्या सुन्दरी। शिष्यमाहूय मुदाभाषत—“भुङ्क्ष्व” इति; गुरुपत्न्याः निर्देशात् स अविशेषतः बुभुजे।

Verse 59

यथा पपौ हि पानीयं तथा वह्निमपि द्विजा । कंटकानन्नवद्भुक्त्वा यथापूर्वमतिष्ठत ॥ ५९ ॥

यथा पपौ पानीयं तथा वह्निमपि, हे द्विजाः। कंटकान् अन्नवद् भुक्त्वा यथापूर्वमवतस्थे।

Verse 60

पुरो हि मुनिकन्याभिराहूतो भोजनाय च । दिनेदिने तत्प्रदत्तं लोष्टमंबु च गोमयम् ॥ ६० ॥

पुरो हि मुनिकन्याभिराहूतो भोजनाय च । दिनेदिने तत्प्रदत्तं लोष्टमम्बु च गोमयम् ॥

Verse 61

कर्दमं काष्ठदंडं च भुक्त्वा पीत्वाथ हर्षितः । एतादृशो मुनिरसौ चंडालसदृशाकृतिः ॥ ६१ ॥

कर्दमं काष्ठदण्डं च भुक्त्वा पीत्वाथ हर्षितः । एतादृशो मुनिरसौ चण्डालसदृशाकृतिः ॥

Verse 62

सुजीर्णोपानहौ हस्ते गृहीत्वा प्रलपन्हसन् । अंत्यजोचितवेषश्च वृषपर्वाणमभ्यगात् ॥ ६२ ॥

सुजीर्णोपानहौ हस्ते गृहीत्वा प्रलपन्हसन् । अन्त्यजोचितवेषश्च वृषपर्वाणमभ्यगात् ॥

Verse 63

वृषपर्वेशयोर्मध्ये दिग्वासाः समतिष्टत । वृषपर्वा तमज्ञात्वा पीडयित्वा शिरोऽच्छिनत् ॥ ६३ ॥

वृषपर्वेशयोर्मध्ये दिग्वासाः समतिष्ठत । वृषपर्वा तमज्ञात्वा पीडयित्वा शिरोऽच्छिनत् ॥

Verse 64

हते तस्मिन्द्विजश्रेष्ठे जगदेतञ्चराचरम् । अतीव कलुषं ह्यासीत्तत्रस्था मुनयस्तथा ॥ ६४ ॥

हते तस्मिन्द्विजश्रेष्ठे जगदेतञ्चराचरम् । अतीव कलुषं ह्यासीत्तत्रस्था मुनयस्तथा ॥

Verse 65

गौतमस्य महाशोकः संजातः सुमहात्मनः । निर्ययौ चक्षुषो वारि शोकं संदर्शयन्निव ॥ ६५ ॥

गौतमस्य सुमहात्मनः महाशोकः समुत्पन्नः; तस्य नेत्राभ्यां वारि निर्गतं, शोकं प्रत्यक्षं दर्शयन्निव॥

Verse 66

गौतमः सर्वदैत्तयानां सन्निधौ वाक्यमुक्तवान् । किमनेन कृते पापं येन च्छिन्नमिदं शिरः ॥ ६६ ॥

गौतमः सर्वदैत्तयानां सन्निधौ वाक्यमिदमब्रवीत्— किमनेन कृतं पापं येनास्य शिरश्छिन्नम्?॥

Verse 67

मम प्राणाधिकस्येह सर्वदा शिवयोगिनः । ममापि मरणं सत्यं शिष्यच्छद्मा यतो गुरुः ॥ ६७ ॥

अयं शिवयोगी मम प्राणाधिकः सदा; तथापि ममापि मरणं ध्रुवं, यतो गुरुः शिष्यच्छद्मा बभूव॥

Verse 68

शैवानां धर्मयुक्तानां सर्वदा शिववर्तिनाम् । मरणं यत्र दृष्टं स्यात्तत्र नो मरणं ध्रुवम् ॥ ६८ ॥

शैवानां धर्मयुक्तानां नित्यं शिववर्तिनाम्; यत्र मरणं दृश्यते तत्रापि तेषां मरणं न ध्रुवम्॥

Verse 69

तच्छ्रुत्वा ह्यसुराचार्यः सुक्रः प्राह विदांवरः । एनं संजीवयिष्यामि भार्गवं शंकरप्रियम् ॥ ६९ ॥

तच्छ्रुत्वा असुराचार्यः शुक्रो विदांवरः प्राह— भार्गवं शंकरप्रियं एनं संजीवयिष्यामि॥

Verse 70

किमर्थं म्रियते ब्रह्मन्पश्य मे तपसो बलम् । इति वादिनि विप्रेंद्रे गौतमोऽपि ममार ह ॥ ७० ॥

किमर्थं म्रियते ब्रह्मन्? पश्य मे तपसो बलम्—इति वदति विप्रेन्द्रे, गौतमोऽपि ह तदा ममार॥

Verse 71

तस्मिन्मृतेऽथ शुक्रोऽपि प्राणांस्तत्याज योगतः । तस्यैवं हतिमाज्ञाय प्रह्लादाद्या दितीश्वराः ॥ ७१ ॥

तस्मिन्मृतेऽथ शुक्रोऽपि योगबलात् प्राणान् त्यक्तवान्। तस्यैवं हतिमाज्ञाय प्रह्लादाद्या दितीश्वराः बुबुधिरे॥

Verse 72

देवा नृपा द्विजाः सर्वे मृता आसंस्तदद्भुतम् । मृतमासीदथ बलं तस्य बाणस्य धीमतः ॥ ७२ ॥

देवा नृपा द्विजाः सर्वे मृता आसन्—तदद्भुतम्। अथ तस्य धीमतः बाणस्य बलमपि मृतवत् जडं बभूव॥

Verse 73

अहल्या शोकसंतप्ता रुरोदोञ्चैः पुनःपुनः । गौतमेन महेशस्य पूजया पूजितो विभुः ॥ ७३ ॥

अहल्या शोकसंतप्ता पुनःपुनरुच्चै रुरोद। गौतमेन च महेशस्य पूजया विभुः सम्यक् पूजितः॥

Verse 74

वीरभद्रो महायोगी सर्वं दृष्ट्वा चुकोप ह । अहो कष्टमहोकष्टं महेशा बहवो हताः ॥ ७४ ॥

वीरभद्रो महायोगी सर्वं दृष्ट्वा चुकोप ह। “अहो कष्टं महाकष्टं! महेशस्य बहवो गणाः हताः” इति॥

Verse 75

शिवं विज्ञापयिष्यामि तेनोक्तं करवाण्यथ । इति निश्चित्य गतवान्मंदराचलमव्ययम् ॥ ७५ ॥

शिवं विज्ञापयिष्यामि तेनोक्तं करवाण्यथ । इति निश्चित्य स गत्वा मन्दराचलमव्ययम् ॥

Verse 76

नमस्कृत्वा विरूपाक्षं वृत्तसर्वमथोक्तवान् । ब्रह्माणं च हरिं तत्र स्थितौ प्राह शिवो वचः ॥ ७६ ॥

नमस्कृत्वा विरूपाक्षं वृत्तसर्वमथोक्तवान् । ब्रह्माणं च हरिं तत्र स्थितौ प्राह शिवो वचः ॥

Verse 77

मद्भक्तैः साहसं कर्म कृतं ज्ञात्वा वरप्रदम् । गत्वा पश्यामि हे विष्णो सर्वं तत्कृतसाहसम् ॥ ७७ ॥

मद्भक्तैः साहसं कर्म कृतं ज्ञात्वा वरप्रदम् । गत्वा पश्यामि हे विष्णो सर्वं तत्कृतसाहसम् ॥

Verse 78

इत्युक्त्वा वृषमारुह्य वायुना धूतचामरः । नन्दिकेन सुवेषेण धृते छत्रेऽतिशोभने ॥ ७८ ॥

इत्युक्त्वा वृषमारुह्य वायुना धूतचामरः । नन्दिकेन सुवेषेण धृते छत्रेऽतिशोभने ॥

Verse 79

सुश्वेते हेमदंडे च नान्ययोग्ये धृते विभो । महेशानुमतिं लब्ध्वा हरिर्नागांतके स्थितः ॥ ७९ ॥

सुश्वेते हेमदण्डे च नान्ययोग्ये धृते विभो । महेशानुमतिं लब्ध्वा हरिर्नागान्तके स्थितः ॥

Verse 80

आरक्तनीलच्छत्राभ्यां शुशुभे लक्ष्मकौस्तुभः । शिवानुमत्या ब्रह्मापि हंसारूढोऽभवत्तदा ॥ ८० ॥

आरक्तनीलच्छत्राभ्यां शोभितौ लक्ष्मी-कौस्तुभौ विराजेते स्म। शिवस्य अनुमत्या तदा ब्रह्मापि हंसवाहनमारूढोऽभवत्॥

Verse 81

इंद्रगोपप्रभाकारच्छत्राभ्यां शुशुभे विधिः । इन्द्रादिसर्वदेवाश्च स्वस्ववाहनसंयुताः ॥ ८१ ॥

इन्द्रगोपप्रभाकारच्छत्राभ्यां विधिः शुशुभे। इन्द्रादयः सर्वदेवाश्च स्वस्ववाहनसंयुताः समुपस्थिताः॥

Verse 82

अथ ते निर्ययुः सर्वे नानावाद्यानुमोदिताः । कोटिकोटिगणाकीर्णा गौतमस्याश्रमं गताः ॥ ८२ ॥

अथ ते सर्वे नानावाद्यनिनादैः अनुमोदिताः निर्ययुः। कोटिकोटिगणाकीर्णा गौतमस्याश्रमं जग्मुः॥

Verse 83

ब्रह्मविष्णु महेशाना दृष्ट्वा तत्परमाद्भुतम् । स्वभक्तं जीवयामास वामकोणनिरीक्षणात् ॥ ८३ ॥

तत्परमाद्भुतं दृष्ट्वा ब्रह्म-विष्णु-महेशानाः। वामकोणनिरीक्षणमात्रेण स्वभक्तं जीवयामासुः॥

Verse 84

शंकरो गौतमं प्राह तुष्टोऽहं ते वरं वृणु । तदाकर्ण्य वचस्तस्य गौतमः प्राह सादरम् ॥ ८४ ॥

शंकरो गौतमं प्राह—तुष्टोऽहं ते, वरं वृणु। तद्वचः श्रुत्वा गौतमः सादरं प्रत्युवाच॥

Verse 85

यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम । त्वल्लिंगार्चनसामर्थ्यं नित्यमस्तु ममेश्वर ॥ ८५ ॥

यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम । त्वल्लिङ्गार्चनसामर्थ्यं नित्यमस्तु ममेश्वर ॥ ८५ ॥

Verse 86

वृतमेतन्मया देव त्रिनेत्र श्रृणु चापरम् । शिष्योऽयं मे महाभागो हेयादेयादिवर्जितः ॥ ८६ ॥

वृत्तमेतन्मया देव त्रिनेत्र शृणु चापरम् । शिष्योऽयं मे महाभागो हेयादेयादिवर्जितः ॥ ८६ ॥

Verse 87

प्रेक्षणीयं ममत्वेन न च पश्यति चक्षुषा । न घ्राणग्राह्यं देवेश न पातव्यं न चेतरत् ॥ ८७ ॥

प्रेक्षणीयं ममत्वेन न च पश्यति चक्षुषा । न घ्राणग्राह्यं देवेश न पातव्यं न चेतरत् ॥ ८७ ॥

Verse 88

इति बुद्ध्व्या तथा कुर्वन्स हि योगी महायशः । उन्मत्तविकृताकारः शंकरात्मेति कीर्तितः ॥ ८८ ॥

इति बुद्ध्वा तथा कुर्वन्स हि योगी महायशः । उन्मत्तविकृताकारः शंकरात्मेति कीर्तितः ॥ ८८ ॥

Verse 89

न कश्चित्तं प्रति द्वेषी न च तं हिंसयेदपि । एतन्मे दीयतां देव मृतानाममृतिस्तथा ॥ ८९ ॥

न कश्चित्तं प्रति द्वेषी न च तं हिंसयेदपि । एतन्मे दीयतां देव मृतानाममृतिस्तथा ॥ ८९ ॥

Verse 90

तच्छ्रुत्वोमापतिः प्रीतो निरीक्ष्य हरिमव्ययः । स्वांशेन वायुना देहमाविशज्जगदीश्वरः ॥ ९० ॥

तच्छ्रुत्वोमापतिः प्रीतो हरिमव्ययं निरीक्ष्य । स्वांशशक्त्या वायुमार्गेण जगदीश्वरो देहमाविवेश ॥ ९० ॥

Verse 91

हरिरूपः शंकरात्मा मारुतिः कपिसत्तमः । पर्यायैरुच्यतेऽधीशः साक्षाद्विष्णुः शिवः परः ॥ ९१ ॥

हरिरूपः शंकरात्मा मारुतिः कपिसत्तमः । पर्यायैः स्तूयतेऽधीशः साक्षाद्विष्णुः शिवः परः ॥ ९१ ॥

Verse 92

आकल्पतेषु प्रत्येकं कामरूपमुपाश्रितः । ममाज्ञाकारको रामभक्तः पूजितविग्रहः ॥ ९२ ॥

आकल्पेषु प्रतियुगं कामरूपमुपाश्रितः । ममाज्ञाकारको रामभक्तः पूज्यविग्रहः ॥ ९२ ॥

Verse 93

अनंतकल्पमीशानः स्थास्यति प्रीतमानसः । त्वया कृतमिदं वेश्म विस्तृतं सुप्रतिष्टितम् ॥ ९३ ॥

अनन्तकल्पमीशानः प्रीतमानसः स्थास्यति । त्वया कृतमिदं वेश्म विस्तृतं सुप्रतिष्ठितम् ॥ ९३ ॥

Verse 94

नित्यं वै सर्वरूपेण तिष्ठामः क्षणमादरात् । समर्चिताः प्रयास्यामः स्वस्ववासं ततः परम् ॥ ९४ ॥

नित्यं वयं सर्वरूपेण तिष्ठामः; क्षणमादरात् समर्चयत । समर्चिताः पश्चात् स्वस्ववासं प्रयास्यामः ॥ ९४ ॥

Verse 95

अथाबभाषे विश्वेशं गौतमो मुनिपुंगवः । अयोग्यं प्रार्थयामीश ह्यर्थी दोषं न पश्यति ॥ ९५ ॥

अथ गौतमो मुनिपुङ्गवो विश्वेशं प्रभुमभाषत— “ईश, अयोग्यं याचामि; अर्थी जनः स्वदोषं न पश्यति।”

Verse 96

ब्रह्माद्यलभ्यं देवेश दीयतां यदि रोचते । अथेशो विष्णुमालोक्य गृहीत्वा तत्करं करे ॥ ९६ ॥

“ब्रह्माद्यलभ्यं देवेश, यदि रोचते तदा दीयताम्।” अथेशो विष्णुमालोक्य तस्य करं स्वकरे गृहीत्वा।

Verse 97

प्रहसन्नंबुजाभाक्षमित्युवाच सदाशिवः । क्षामोदरोऽसि गोविंद देयं ते भोजनं किमु ॥ ९७ ॥

प्रहसन् सदाशिवोऽम्बुजाभाक्षं प्रत्युवाच— “गोविन्द, क्षामोदरः असि; किं ते भोजनं देयम्?”

Verse 98

स्वयं प्रविश्य यदि वा स्वयं भुंक्ष्व स्वगेहवत् । गच्छ वा पार्वतीगेहं या कुक्षिं पूरयिष्यति ॥ ९८ ॥

स्वयं प्रविश्य स्वयं वा भुङ्क्ष्व स्वगेहवत्। अथवा पार्वतीगेहं गच्छ; सा ते कुक्षिं पूरयिष्यति।

Verse 99

इत्युक्त्वा तत्करालंबी ह्येकांतमगमद्विभुः । आदिश्य नंदिनं देवो द्वाराध्यक्षं यथोक्तवत् ॥ ९९ ॥

इत्युक्त्वा तस्य करालम्बी विभुरेकान्तमगमत्। देवो नन्दिनं द्वाराध्यक्षं यथोक्तवत् समादिश्य।

Verse 100

स गत्वा गौतमं वाथ ह्युक्तवान्विष्णुभाषणम् । संपादयान्नं देवेशा भोक्तुकामा वयं मुने ॥ १०० ॥

ततः स गौतमं गत्वा विष्णोर्भाषितमब्रवीत्— “देवेश मुनिवर, अन्नं संपादय; वयं देवाधिपा भोक्तुकामा इहागताः।”

Verse 101

इत्युक्त्वैकांतमगमद्वासुदेवेन शंकरः । मृदुशय्यां समारुह्य शयितौ देवतोत्तमौ ॥ १०१ ॥

इत्युक्त्वा वासुदेवेन सह शंकर एकान्तमगमत्। मृदुशय्यां समारुह्य देवतोत्तमौ उभौ शयितौ।

Verse 102

अन्योन्यं भाषणं कृत्वा प्रोत्तस्थतुरुभावपि । गत्वा तडागं गंभीरं स्रास्यंतौ देवसत्तमौ ॥ १०२ ॥

अन्योन्यं संभाष्य तौ उभौ प्रोत्तस्थतुः। गत्वा तडागं गंभीरं देवसत्तमौ जलं अवगाह्य प्रविविशतुः।

Verse 103

करांबुपातमन्योन्यं पृथक्कृत्वोभयत्र च । मुनयो राक्षसाश्चैव जलक्रीडां प्रचक्रिरे ॥ १०३ ॥

कराम्बुपातं परस्परं पृथक्कृत्वा उभयतः। मुनयः राक्षसाश्चैव जलक्रीडां प्रचक्रिरे।

Verse 104

अथ विष्णुर्महेशश्च जलपानानि शीघ्रतः । चक्रतुः शंकरऋ पद्मकिंजल्कांजलिना हरेः ॥ १०४ ॥

अथ विष्णुर्महेशश्च शीघ्रं जलपानं चक्रतुः। शंकरोऽपि हरेः सन्निधौ पद्मकिञ्जल्काञ्जलिना पपौ।

Verse 105

अवाकिरन्मुखे तस्य पद्मोत्फुल्लविलोचने । नेत्रे केशरसंपातात्प्रमीलयत केशवः ॥ १०५ ॥

तस्य मुखे तेऽवाकिरन्; पद्मोत्फुल्लविलोचनः केशवः केशरसंपातेन नेत्रे प्रमीलयामास ॥

Verse 106

अत्रांतरे हरेः स्कंधमारुरोह महेश्वरः । हर्युत्तमांगं बाहुभ्यां गृहीत्वा संन्यमज्जयत् ॥ १०६ ॥

अत्रान्तरे महेश्वरो हरेः स्कन्धमारुरोह; बाहुभ्यां हर्युत्तमाङ्गं गृहीत्वा संन्यमज्जयत् ॥

Verse 107

उन्मज्जयित्वा च पुनः पुनश्चापि पुनःपुनः । पीडितः स हरिः सूक्ष्मं पातयामास शंकरम् ॥ १०७ ॥

उन्मज्जयित्वा पुनः पुनश्च; पीडितोऽसौ हरिः सूक्ष्मं शंकरं पातयामास ॥

Verse 108

अथ पादौ गृहीत्वा तं भ्रामयन्विचकर्ष ह । अताडयद्ध्वरेर्वक्षः पातयामास चाच्युतम् ॥ १०८ ॥

अथ तस्य पादौ गृहीत्वा भ्रामयन् विचकर्ष; ध्वरेर्वक्षः अताडयत्, अच्युतं च पातयामास ॥

Verse 109

अथोत्थितो हरिस्तोयमादायांजलिना ततः । शीर्षे चैवाकिरच्छंभुमथ शंभुरथो हरिः ॥ १०९ ॥

अथ हरिरुत्थितः अञ्जलिना तोयमादाय शंभोः शीर्षे अवाकिरत्; ततः शंभुरपि हरेः शिरसि तथैव चकार ॥

Verse 110

जलक्रीडैवमभवदथ चर्षिगणांतरे । जलक्रीडासंभ्रमेण विस्रस्तजटबंधनाः ॥ ११० ॥

तदा ऋषिगणमध्य एव जलक्रीडा समभवत्। तस्यां जलक्रीडासंभ्रमेण विस्रस्ता जटाबन्धना अभवन्॥

Verse 111

अथ संभ्रमतां तेषामन्योन्यजटबंधनम् । इतरेतरबद्ध्वासु जटासु च मुनीश्वराः ॥ १११ ॥

अथ तेषां संभ्रमतां परस्परजटाबन्धनम् अभवत्। इतरेतरबद्धजटासु मुनीश्वराः संलग्ना बभूवुः॥

Verse 112

शक्तिमंतोऽशक्तिमत आकर्षंति च सव्यथम् । पातयंतोऽन्यतश्चापि क्त्रोशंतो रुदतस्तथा ॥ ११२ ॥

शक्तिमन्तोऽशक्तिमतः सव्यथम् आकर्षन्ति। अन्यत्रापि पातयन्ति; आक्रोशन्तो रुदन्तश्च तथा॥

Verse 113

एवं प्रवृत्ते तुमुले संभूते तोयकर्मणि । आकाशे वानरेशस्तु ननर्त च ननाद च ॥ ११३ ॥

एवं तुमुले तोयकर्मणि प्रवृत्ते संभूते च। आकाशे वानरेशः ननर्त ननाद च॥

Verse 114

विपंचीं वादयन्वाद्यं ललितां गीतिमुज्जगौ । सुगीत्या ललिता यास्तु आगायत विधा दश ॥ ११४ ॥

विपञ्चीं वादयन् वाद्यं ललितां गीतिम् उज्जगौ। सुगीत्या ललिता यास्तु आगायन्ति विधा दश॥

Verse 115

शुश्राव गीतिं मधुरां शंकरो लोकभावतः । स्वयं गातुं हि ललितं मंदंमंदं प्रचक्रमे ॥ ११५ ॥

मधुरां गीतिं श्रुत्वा शंकरो लोकभावतः प्रेरितः । स्वयमेव ललितं मन्दं मन्दं गातुं प्रचक्रमे ॥

Verse 116

स्वयं गायति देवेशे विश्रामं गलदेशिकम् । स्वरं ध्रुवं समादाय सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ ११६ ॥

स्वयं देवेशस्य पुरतः गायति, गलदेशिकं विश्रामं न्यस्य । ध्रुवस्वरं समादाय सर्वलक्षणसंयुतम् ॥

Verse 117

स्वधारामृतसंयुक्तं गानेनैवमपोनयन् । वासुदेवो मर्दलं च कराभ्यामप्यवादयत् ॥ ११७ ॥

स्वधारामृतसंयुक्तेन गानेनैवमपोनयन् । वासुदेवोऽपि मर्दलं कराभ्यामप्यवादयत् ॥

Verse 118

अम्बुजांगश्चतुर्वक्रस्तुंबुरुर्मुखरो बभौ । तानका गौतमाद्यास्तु गयको वायुजोऽभवत् ॥ ११८ ॥

अम्बुजाङ्गश्चतुर्वक्रोऽभवत्, तुंबुरुर्मुखरो बभौ । तथा तानका गौतमाद्याश्च, गयको वायुजः समभवत् ॥

Verse 119

गायके मधुरं गीतं हनूमति कपीश्वरे । म्लानमल्मानमभवत्कृशाः पुष्टास्तदाभवन् ॥ ११९ ॥

गायकेन मधुरं गीतं हनूमति कपीश्वरे । म्लानाः प्रसन्ना अभवन्, कृशाः पुष्टास्तदा अभवन् ॥

Verse 120

स्वां स्वां गीतिमतः सर्वे तिरस्कृत्यैव मूर्च्छिता । तूष्णीभूतं समभवद्देवर्षिगणदानवम् ॥ १२० ॥

स्वां स्वां गीतिमतः सर्वे तिरस्कृत्येव मूर्च्छिताः। तेषां गीतिरिवाच्छन्ना; देवर्षिगणदानवाः तूष्णीभूताः समभवन्॥

Verse 121

एकः स हनुमान् गाता श्रोतारः सर्व एव ते । मध्याह्नकाले वितते गायमाने हनूमति । स्वस्ववाह नमारुह्य निर्गताः सर्वदेवताः ॥ १२१ ॥

एक एव हनुमान् गाता, श्रोतारः सर्व एव ते। मध्याह्नकाले विस्तीर्णं गायमाने हनूमति, स्वस्ववाहनमारुह्य निर्गताः सर्वदेवताः॥

Verse 122

गानप्रियो महेशस्तु जग्राह प्लवगेश्वरम् । प्लवग त्वं मयाज्ञप्तो निःशंको वृषमारुह ॥ १२२ ॥

गानप्रियः महेशस्तु जग्राह प्लवगेश्वरम्। उवाच—प्लवग त्वं मयाज्ञप्तो निःशङ्को वृषमारुह॥

Verse 123

मम चाभिमुखो भूत्वा गायस्वानेकगायनम् । अथाह कपिशार्दूलो भगवंतं महेश्वरम् ॥ १२३ ॥

मम चाभिमुखो भूत्वा गायस्वानेकगायनम्। इत्युक्त्वा कपिशार्दूलो भगवन्तं महेश्वरम् अब्रवीत्॥

Verse 124

वृषभारोहसामर्थ्यं तव नान्यस्य विद्यते ष । तव वाहनमारुह्य पातकी स्यामहं विभो ॥ १२४ ॥

वृषभारोहसामर्थ्यं तव नान्यस्य विद्यते। तव वाहनमारुह्य पातकी स्यामहं विभो॥

Verse 125

मामेवारुह देवेश विहंगः शिवधारणः । तव चाभिमुखँ गानं करिष्यामि विलोकय ॥ १२५ ॥

मामेव आरुह देवेश, विहङ्गः शिवधारणः अहम्। तवाभिमुखं गानं करिष्यामि—विलोकय॥

Verse 126

अथेश्वरो हनूमंतमारुरोह यथा वृषम् । आरूढे शंकरे देवे हनुमत्कंधरां शिवः ॥ १२६ ॥

अथेश्वरो हनूमन्तम् आरुरोह यथा वृषम्। आरूढे शङ्करे देवे, हनुमत्कन्धरां शिवः॥

Verse 127

छित्वा त्वचं परावृत्य सुखं गायति पूर्ववत् । श्रृण्वन्गीतिसुधां शंभुर्गौत मस्य गृहं ततः ॥ १२७ ॥

छित्वा त्वचं परावृत्य, सुखं गायति पूर्ववत्। श्रुत्वा गीतिसुधां शम्भुः, गौतमस्य गृहं ततः॥

Verse 128

सर्वे चाप्यागतास्तत्र देवर्षिगणदानवाः । पूजिता गौतमेनाथ भोजनावसरे सति ॥ १२८ ॥

सर्वे चाप्यागतास्तत्र देवर्षिगणदानवाः। पूजिता गौतमेनाथ, भोजनावसरे सति॥

Verse 129

यच्छुष्कं दारुसंभूतं गृहो पकरणादिकम् । प्ररूढमभवत्सर्वं गायमाने हनूमति ॥ १२९ ॥

यच्छुष्कं दारुसंभूतं गृहोपकरणादिकम्। प्ररूढमभवत्सर्वं, गायमाने हनूमति॥

Verse 130

तस्मिन्गाने समस्तानां चित्रं दृष्टिरतिष्टत ॥ १३० ॥

तस्मिन्गाने प्रवृत्ते सर्वेषां जनानां दृष्टिः चित्रतया विस्मयेन स्थिरा बभूव ॥

Verse 131

द्विबाहुरीशस्य पदाभिवं दनः समस्तगात्राभरणोपपन्नः । प्रसन्नमूर्तिस्तरुणः सुमध्ये विन्यस्तमूर्द्ध्वांजलिभिः शिरोभिः ॥ १३१ ॥

द्विबाहोः ईशस्य पादयोः स प्रणम्य स्थितः; सर्वाङ्गाभरणोपेतः, तरुणः सुमध्यः, प्रसन्नवदनः, ऊर्ध्वाञ्जलिभिः शिरसा च भक्त्या नतश्च ॥

Verse 132

शिरः कराभ्यां परिगृह्य शंकरो हनूमतः पूर्वमुखं चकार । पद्मासनासीनहनूमतोंऽजलौ निधाय पादं त्वपरं मुखे च ॥ १३२ ॥

हनूमतः शिरः कराभ्यां परिगृह्य शंकरः पूर्वाभिमुखं तस्य मुखं चकार। पद्मासनासीनस्य हनूमतोऽञ्जलौ एकं पादं न्यधात्, अपरं पादं मुखे न्यधात् ॥

Verse 133

पादांगुलीभ्यामथ नासिकां विभुः स्नेहेन जग्राह च मन्दमन्दम् । स्कन्धे मुखे त्वंसतले च कण्ठे वक्षस्थले च स्तनमध्यमे हृदि ॥ १३३ ॥

अथ विभुः स्नेहेन मन्दं मन्दं पादाङ्गुलीभ्यां नासिकां जग्राह। तथा स्कन्धे मुखे अंसतले कण्ठे वक्षस्थले स्तनमध्यमे हृदि च मृदु स्पर्शं चकार ॥

Verse 134

ततश्च कुक्षावथ नाभिमंडलं पादं द्वितीयं विदधाति चांजलौ । शिरो गृहीत्वाऽवनमय्य शंकरः पस्पर्श पृष्ठं चिबुकेन सोऽध्वनि ॥ १३४ ॥

ततः कुक्षौ नाभिमण्डले च द्वितीयं पादं स अञ्जलौ विदधाति। शिरो गृहीत्वा अवनमय्य शंकरः तस्मिन्नेव क्रमेण चिबुकेन पृष्ठं पस्पर्श ॥

Verse 135

हारं च मुक्तापरिकल्पितं शिवो हनूमतः कंठगतं चकार ॥ १३५ ॥

अथ शिवो हनूमतः कण्ठे मुक्तापरिकल्पितं हारं समर्प्य तं कण्ठगतं चकार ॥

Verse 136

अथ विष्णुर्महेशानमिह वचनमुक्तवान् । हनूमता समो नास्ति कृत्स्नब्रह्माण्डमण्डले ॥ १३६ ॥

अथ विष्णुः महेशानमिदं वचनमब्रवीत्— कृत्स्नब्रह्माण्डमण्डले हनूमता समो नास्ति ॥

Verse 137

श्रुतिदेवाद्यगम्यं हि पदं तव कपिस्थितम् । सर्वोपनिषदव्यक्तं त्वत्पदं कपिसर्वयुक् ॥ १३७ ॥

श्रुतिदेवाद्यगम्यं तव यत् परं पदं तत् कपिस्थितं प्रतिष्ठितम्। सर्वोपनिषदव्यक्तं त्वत्पदं कपिसर्वयुक् ॥

Verse 138

यमादिसाधनैंर्योगैर्न क्षणं ते पदं स्थिरम् । महायोगिहृदंभोजे परं स्वस्थं हनूमति ॥ १३८ ॥

यमादिसाधनैर्योगैर्न क्षणमपि ते पदं स्थिरं भवति। महायोगिहृदम्बोजे परं स्वस्थं हनूमति त्वं विश्राम्यसि ॥

Verse 139

वर्षकोटिसहस्रं तु सहस्राब्दैरथान्वहम् । भक्त्या संपूजितोऽपीश पादो नो दर्शितस्त्वया ॥ १३९ ॥

वर्षकोटिसहस्रं तु सहस्राब्दैरथान्वहम्। भक्त्या संपूजितोऽपीश पादो नो दर्शितस्त्वया ॥

Verse 140

लोके वादो हि सुमहाञ्छंभुर्नारायणप्रियः । हरिप्रियस्तथा शंभुर्न तादृग्भाग्यमस्ति मे ॥ १४० ॥

लोके खलु महावादः—शंभुर्नारायणप्रियः, हरिप्रियस्तथा शंभुः; किंतु तादृशं सौभाग्यं मम नास्ति ॥

Verse 141

तच्छ्रुत्वा वचनं शंभुर्विष्णोः प्राह मुदान्वितः । न त्वया सदृशो मह्यं प्रियोऽन्योऽस्ति हरे क्वचित् ॥ १४१ ॥

तद्विष्णोर्वचनं श्रुत्वा शंभुर्मुदितमानसः प्राह—हे हरे, त्वत्समः प्रियोऽन्यो मे क्वचिदपि नास्ति ॥

Verse 142

पार्वती वा त्वया तुल्या वर्तते नैव भिद्यते । अथ देवाय महते गौतमः प्रणिपत्य च ॥ १४२ ॥

पार्वती तु त्वया तुल्या, न किञ्चिदपि भिद्यते; अथ महादेवाय गौतमः प्रणिपत्य (वचनं प्राह) ॥

Verse 143

व्यजिज्ञपदमेयात्मज्देवैर्हि करुणानिधे । मध्याह्नोऽयं व्यतिक्रांतो भुक्तिवेलाखिलस्य च ॥ १४३ ॥

देवैः करुणानिधे अदितेः सूनुममेयात्मानं व्यजिज्ञपत्—अयं मध्याह्नो व्यतिक्रान्तः, सर्वेषां भुक्तिवेलापि चातिक्रामिता ॥

Verse 144

अथाचम्य महादेवो विष्णुना सहितो विभुः । प्रविश्य गौतमगृहं भोजनायोपचक्रमे ॥ १४४ ॥

अथ महादेवो विभुर्विष्णुना सह आचम्य, गौतमगृहं प्रविश्य भोजनायोपचक्रमे ॥

Verse 145

रत्नांगुलीयैरथनूपुराभ्यां दुकूलबंधेन तडित्सुकांच्या । हारैरनेकैरथ कण्ठनिष्कयज्ञोपवीतोत्तरवाससी च ॥ १४५ ॥

रत्नाङ्गुलीयैः पादनूपुराभ्यां दुकूलबन्धेन तडित्सुकाञ्च्या । हारैः अनेकैः कण्ठनिष्केण यज्ञोपवीतेन चोत्तरवाससा च स विभूषितः ॥

Verse 146

विलंबिचंचन्मणिकुंडलेन सुपुष्पधम्मिल्लवरेण चैव । पंचांगगंधस्य विलेपनेन बाह्वंगदैः कंकणकांगुलीयैः ॥ १४६ ॥

विलम्बिचञ्चन्मणिकुण्डलेन सुपुष्पधम्मिल्लवरेण चैव । पञ्चाङ्गगन्धस्य विलेपनेन बाह्वङ्गदैः कङ्कणकाङ्गुलीयैः स शोभते ॥

Verse 147

अथो विभूषितः शिवो निविष्ट उत्तमासने । स्वसंमुखं हरिं तथा न्यवेशयद्वरासने ॥ १४७ ॥

अथ विभूषितः शिवः निविष्टः उत्तमासने । स्वसंमुखं हरिं चैव न्यवेशयद्वरासने ॥

Verse 148

देवश्रेष्ठौ हरीशौ तावन्योन्याभिमुखस्थितौ । सुवर्णभाजनस्थान्नं ददौ भक्त्या स गौतमः ॥ १४८ ॥

देवश्रेष्ठौ हरीशौ तौ अन्योन्याभिमुखस्थितौ । सुवर्णभाजनस्थ अन्नं ददौ भक्त्या स गौतमः ॥

Verse 149

त्रिंशत्प्रभेदान्भक्ष्यांस्तु पायसं च चतुर्विधम् । सुपक्वं पाकजातं च कल्पितं यच्छतद्वयम् ॥ १४९ ॥

त्रिंशत्प्रभेदान् भक्ष्यान् तु पायसं च चतुर्विधम् । सुपक्वं पाकजातं च कल्पितं च द्विधा यच्छेत् ॥

Verse 150

अपक्कं मिश्रकं तद्वत्त्रिंशतं परिकल्पितम् । शतं शतं सुकन्दानां शाकानां च प्रकल्पितम् ॥ १५० ॥

अपक्वं मिश्रकं तद्वत्त्रिंशत्प्रमाणं परिकल्पितम्। सुकन्दानां शाकानां च शतं शतं प्रकल्पितम्॥

Verse 151

पंचविंशतिधा सर्पिःसंस्कृतं व्यंजनं तथा । शर्कराद्यं तथा चूतमोचाखर्जूरदाडिमम् ॥ १५१ ॥

पञ्चविंशतिधा सर्पिःसंस्कृतं व्यञ्जनं तथा। शर्कराद्यं तथा चूतमोचाखर्जूरदाडिमम्॥

Verse 152

द्राक्षेक्षुनागरंगं च मिष्टं पक्वं फलोत्करम् । प्रियालक्रंजम्बुफलं विकंकतफलं तथा ॥ १५२ ॥

द्राक्षेक्षुनागरङ्गं च मिष्टं पक्वं फलोत्करम्। प्रियालक्रञ्जम्बुफलं जम्बुफलं विकङ्कतं तथा॥

Verse 153

एवमादीनि चान्यानि द्रव्याणीशे समर्प्य च । दत्त्वापोशानकं विप्रो भुंजध्वमिति चाब्रवीत् ॥ १५३ ॥

एवमादीनि चान्यानि द्रव्याणीशे समर्प्य च। दत्त्वापोशानकं विप्रो भुञ्जध्वमिति चाब्रवीत्॥

Verse 154

भुंजानैषु च सर्वेषु व्यजनं सूक्ष्मविस्तृतम् । गौतमः स्वयमादाय शिवविष्णू अवीजयत् ॥ १५४ ॥

भुञ्जानेषु च सर्वेषु व्यजनं सूक्ष्मविस्तृतम्। गौतमः स्वयमादाय शिवविष्णू अवीजयत्॥

Verse 155

परिहासमथो कर्तुमियेष परमेश्वरः । पश्य विष्णो हनूमन्तं कथं भुंक्ते स वानरः ॥ १५५ ॥

अथ परमेश्वरः परिहासं कर्तुमिच्छन् उवाच— “हे विष्णो, पश्य हनूमन्तं; कथं स वानरः भुङ्क्ते!”

Verse 156

वानरं पश्यति हरौ मण्डकं विष्णुभाजने । चक्षेप मुनिसंषेषु पश्यत्स्वपि महेश्वरः ॥ १५६ ॥

हरौ पश्यति सति, वानरः मण्डकं विष्णुभाजने क्षिप्तवान्; मुनिसंषत्सु पश्यत्स्वपि महेश्वर एव तत् अकरोत्।

Verse 157

हनूमते दत्तवांश्च स्वोच्छिष्टं पायसादिकम् । त्वदुच्छिष्टभोज्यं तु तवैव वचनाद्विभो ॥ १५७ ॥

स हनूमते स्वोच्छिष्टं पायसादिकं दत्तवान्; तवोच्छिष्टभोजनं तु, हे विभो, तवैव वचनात् एव।

Verse 158

अनर्हं मम नैवेद्यं पत्रं पुष्पं फलादिकम् । मह्यं निवेद्य सकलं कूप एव विनिःक्षिपेत् ॥ १५८ ॥

मम नैवेद्ये पत्रं पुष्पं फलादिकं यदनर्हं स्यात्, तत् सर्वं मह्यं निवेद्य, कूपे एव सम्यक् विनिक्षिपेत्।

Verse 159

अभुक्ते त्वर्द्वंचो नूनं भुक्ते चापि कृपा तव । बाणलिंगे स्वयंभूते चन्द्रकांते हृदि स्थिते ॥ १५९ ॥

अभुक्ते तव नूनं वञ्चना, भुक्तेऽपि तव कृपा; हृदि स्थित, बाणलिङ्गे स्वयंभूते, चन्द्रकान्तसमप्रभे प्रभो।

Verse 160

चांद्रायण समं ज्ञेयं शम्भोर्नैवेद्यभक्षणम् । भुक्तिवेलेयमधुना तद्वैरस्यं कथांतरात् ॥ १६० ॥

शम्भोर्नैवेद्यभक्षणं चान्द्रायणव्रतसमं ज्ञेयम्। अधुना तु भुक्तिवेला; तद्वैरस्यं कथान्तरात् पश्चात् कथयिष्यते॥

Verse 161

भुक्त्वा तु कथयिष्यामि निर्विशंकं विभुंक्ष्व तत् । अथासौ जलसंस्कारं कृतवान् गौतमो मुनिः ॥ १६१ ॥

भुक्त्वा तु कथयिष्यामि; निर्विशङ्कं तत् विभुङ्क्ष्व। ततः गौतमो मुनिर्जलसंस्कारं कृतवान्॥

Verse 162

आरक्तसुस्निगन्धसुसूक्ष्मगात्राननेकधाधौतसुशोभितांगान् । तडागतोयैः कतबीजघर्षितैर्विशौधितैस्तैः करकानपूरयत् ॥ १६२ ॥

तडागतोयैः कतकबीजघर्षितैः पुनःपुनर्धौतैः सुगन्धिसूक्ष्मारक्तैः विशौधितैः तोयैः स करकान् सुशोभितान् अपूरयत्॥

Verse 163

नद्याः सैकतवेदिकां नवतरां संछाद्य सूक्ष्मांबरैःशुद्ध्वैः श्वेततरैरथोपरि घटांस्तोयेन पूर्णान्क्षिपेत् । लिप्त्वा नालकजातिमास्तपुटकं तत्कौलकं कारिकाचूर्णं चन्दनचन्द्ररश्मिविशदां मालां पुटांतं क्षिपेत् । यामस्यापि पुनश्च वारिवसनेनाशोध्य कुम्भेन तञ्चंद्प्रन्थिमथो निधाय बकुलं क्षिप्त्वा तथा पाटलम् ॥ १६३ ॥

नद्याः तीरे सैकतवेदिकां नवतरां कृत्वा शुद्धैः श्वेतसूक्ष्माम्बरैः संछाद्य, तस्योपरि तोयपूर्णान् घटान् निक्षिपेत्। ततः नालकजातिं तद्कौलकं कारिकाचूर्णं च लेपयित्वा विन्यस्य, चन्दनचन्द्ररश्मिविशदां मालां पुटान्ते निक्षिपेत्। यामानन्तरं पुनः वारिवसनेन शुद्ध्वा कुम्भेन, चन्द्रप्रन्थिं निधाय, बकुलं पाटलं च क्षिपेत्॥

Verse 164

शेफालीस्तबकमथो जलं च तत्रविन्यस्य प्रथमत एव तोयशुद्धिम् । कृत्वाथो मृदुतरं सूक्ष्मवस्त्रखण्डेनावेष्टेत्सृणिकमुखं च सूक्ष्मचन्द्रम् ॥ १६४ ॥

तत्र शेफालीस्तबकं जलं च विन्यस्य प्रथमत एव तोयशुद्धिं कृत्वा; अनन्तरं मृदुतर-सूक्ष्मवस्त्रखण्डेन आवेष्टेत्, सृणिकमुखं सूक्ष्मचन्द्रं च आच्छादयेत्॥

Verse 165

अनातपप्रदेशे तु निधाय करकानथ । मन्दवातसमोपेते सूक्ष्मव्यजनवीजेते ॥ १६५ ॥

अनातपप्रदेशे तु निधाय करकानथ, मन्दवातसमोपेते सूक्ष्मव्यजनवीजयेत्तु॥

Verse 166

सिंचेच्छीतैर्जलैश्चापि वासितैः सृणिकामपि । संस्कृताः स्वायतास्तत्र नरा नार्योऽथवा नृपाः ॥ १६६ ॥

शीतैर्जलैश्च वासितैः सिंचेत्तथा सृणिकामपि; एवं संस्कृताः स्वायताः स्युर्नरा नार्योऽथवा नृपाः॥

Verse 167

तत्कन्या वा क्षालितांगा धौतपादास्सुवाससः । मधुर्पिगमनिर्यासमसांद्रमगुरूद्भवम् ॥ १६७ ॥

ततः कन्या वा क्षालिताङ्गा धौतपादा सुवाससः, मधुरगन्धनिर्यासं लघ्वगुरूद्भवं प्रलेपयेत्॥

Verse 168

बाहुमूले च कंठे च विलिप्यासांद्रमेव च । मस्तके जापकं न्यस्य पंचगंधविलेपनम् ॥ १६८ ॥

बाहुमूले च कण्ठे च विलिप्य सान्द्रमेव च, मस्तके जापकं न्यस्य पञ्चगन्धैर्विलेपनम्॥

Verse 169

पुष्पनद्ध्वसुकेशास्तु ताः शुभाः स्युः सुनिर्मलाः । एवमेवार्चिता नार्य आप्तकुंकुमविग्रहाः ॥ १६९ ॥

पुष्पनद्धसुकैशास्तु ताः शुभाः स्युः सुनिर्मलाः; एवमेवार्चिता नार्यः आप्तकुङ्कुमविग्रहाः॥

Verse 170

युवत्यश्चारुसर्वांग्यो नितरां भूषणैरपि । एतादृग्वनिताभिर्वा नरैर्वा दापयेज्जलम् ॥ १७० ॥

युवत्यश्चारुसर्वाङ्ग्यः नितरां भूषणैरपि विभूषिताः, एतादृशाभिर्वनिताभिर्वा नरैर्वा यथायोग्यैः जलदानं कारयेत् ॥

Verse 171

तेऽपि प्रादानसमये सूक्ष्मवस्त्राल्पवेष्टनम् । अथवामकरे न्यस्य करकं प्रेक्ष्य तत्र हि ॥ १७१ ॥

तेऽपि प्रादानकाले सूक्ष्मवस्त्रं अल्पवेष्टनं धारयेयुः; अथवा वामकरे करकं निधाय तत्रैव तं करकं प्रेक्ष्य विधिं प्रवर्तयेत् ॥

Verse 172

दोरिकान्यस्तमुन्मुच्य ततस्तोयं प्रदापयेत् । एवं स कारयामास गौतमो भगवान्मुनिः ॥ १७२ ॥

दोरिकान्यस्तं बन्धनं विमुच्य ततः तोयं प्रदापयेत्; एवं स भगवान् गौतमो मुनिः कारयामास ॥

Verse 173

महेशादिषु सर्वेषु भुक्तवत्सु महात्मसु । प्रक्षालितांघ्रिहस्तेषु गंधोद्वर्तितपाणिषु ॥ १७३ ॥

महेशादिषु सर्वेषु महात्मसु भुक्तवत्सु, प्रक्षालिताङ्घ्रिहस्तेषु, गन्धोद्वर्तितपाणिषु च सति ॥

Verse 174

उञ्चासनसमासीने देवदेवे महेश्वरे । अथ नीचसमासीनादेवाः सर्षिगणास्तथा ॥ १७४ ॥

उच्चासनसमासीने देवदेवे महेश्वरे, अथ देवाः सर्षिगणाश्च नीचासनसमासीनाः ॥

Verse 175

मणिपात्रेषु संवेष्ट्थ पूगखंडान्सुधूपितान् । अकोणान्वर्तुलान्स्थूलानसूक्ष्मानकृशानपि ॥ १७५ ॥

मणिमयेषु पात्रेषु सम्यक् संवेष्ट्य सुसुगन्धितान् पूगखण्डान् निक्षिपेत्। अकोणान् वर्तुलान् स्थूलान् नातिसूक्ष्मान् न चातिकृशान् च॥ १७५ ॥

Verse 176

श्वेतपत्राणि संशोध्य क्षिप्त्वा कर्पूरखंडकम् । चूर्णं च शंकरायाथ निवेदयति गौतमे ॥ १७६ ॥

श्वेतपत्राणि संशोध्य तेषु कर्पूरखण्डकं निक्षिप्य। ततः शंकराय चूर्णं निवेदयति, हे गौतमे॥ १७६ ॥

Verse 177

गृहाण देव तांबूलमित्युक्तवचने मुनौ । कपे गृहाण तांबूलं प्रयच्छ मम खंडकान् ॥ १७७ ॥

“गृहाण देव ताम्बूलम्” इत्युक्तवचने मुनौ। कपिः प्राह—“गृहाण ताम्बूलं मुने, मम खण्डकान् प्रयच्छ”॥ १७७ ॥

Verse 178

उवाच वानरो नास्ति मम शुद्धिर्महेश्वर । अनेकफलभोक्तॄत्वाद्वानरस्तु कथं शुचिः ॥ १७८ ॥

उवाच वानरः—नास्ति मम शुद्धिर्महेश्वर। अनेकफलभोक्तृत्वाद् वानरस्तु कथं शुचिः॥ १७८ ॥

Verse 179

तच्छ्रुत्वा तु विरूपाक्षाः प्राह वानरसत्तमम् । मद्वाक्यादखिलं शुद्ध्येन्मद्वाक्यादमृतं विषम् ॥ १७९ ॥

तच्छ्रुत्वा तु विरूपाक्षः प्राह वानरसत्तमम्। मद्वाक्यादखिलं शुद्ध्येत्, मद्वाक्यादमृतं विषम्॥ १७९ ॥

Verse 180

मद्वाक्यादखिला वेदा मद्वाक्याद्देवतादयः । मद्वांक्याद्ध्वर्मविज्ञानं मद्वाक्यान्मोक्ष उच्यते ॥ १८० ॥

मद्वाक्यादेव समुत्पन्ना वेदाः सर्वेऽखिलाः स्मृताः । मद्वाक्यादेव देवाश्च देवताद्याश्च जायते । मद्वाक्याद्धर्मविज्ञानं मद्वाक्यान्मोक्ष उच्यते ॥

Verse 181

पुराणान्यागमाश्चैव स्मृतयो मम वाक्यतः । अतो गृहाण तांबूलं मम देहि सुखंडकान् ॥ १८१ ॥

पुराणान्यागमाश्चैव स्मृतयश्च मम वाक्यतः । अतस्त्वं गृहाण ताम्बूलं मम देहि सुखण्डकान् ॥

Verse 182

हरिर्वामकरेणाधात्तांबूलं पूगखंडकम् । ततः पत्राणि संगृह्य तस्मै खंडान्समर्पयत् ॥ १८२ ॥

हरिर्वामकरेणैव जग्राह ताम्बूलपूगकम् । ततः पत्राणि संगृह्य तस्मै खण्डान् समर्पयत् ॥

Verse 183

कर्पूरमग्रतो दत्तं गृहीत्वाभक्षयच्छिवः । देवे तु कृततांबूले पार्वती मंदराचलात् ॥ १८३ ॥

कर्पूरमग्रतो दत्तं गृहीत्वाभक्षयच्छिवः । देवे तु कृतताम्बूले पार्वती मन्दराचलात् ॥

Verse 184

जयाविजययोर्हस्तं गृहीत्वायान्मुनेर्गृहम् । देवपादौ ततो नत्वा विनम्रवदनाभवत् ॥ १८४ ॥

जयाविजययोर्हस्तं गृहीत्वा ययौ मुनेर्गृहम् । देवपादौ ततः नत्वा विनम्रवदनोऽभवत् ॥

Verse 185

उन्नमय्य मुखि तस्या इदमाह त्रिलोचनः । त्वदर्थं देवदेवेशि अपराधः कृतो मया ॥ १८५ ॥

तस्याः मुखम् उन्नमय्य त्रिलोचनः इदम् अब्रवीत्— “देवदेवेशि, त्वदर्थं मया अपराधः कृतः।”

Verse 186

यत्त्वां विहाय भुक्तं हि तथान्यच्छृणु सुंदरि । यत्त्वां स्वमंदिरे त्यक्त्वा महदेनो मया कृतम् ॥ १८६ ॥

यत् त्वां विहाय भुक्तं हि, तथान्यच्छृणु सुन्दरि। यत् त्वां स्वमन्दिरे त्यक्त्वा, महदेनो मया कृतम्॥

Verse 187

क्षंतुमर्हसि देवेशि त्यक्तकोपा विलोकय । न बभाषेऽप्येवमुक्ता सारुंधत्या विनिर्ययौ ॥ १८७ ॥

क्षन्तुमर्हसि देवेशि, त्यक्तकोपा विलोकय। न बभाषेऽपि एवमुक्ता, सारुन्धत्या विनिर्ययौ॥

Verse 188

निर्गच्छंतीं मुनिर्ज्ञात्वा दंडवत्प्रणनाम ह । अथोवाच शिवा तं चगौतम त्वं किमिच्छसि ॥ १८८ ॥

निर्गच्छन्तीं मुनिर्ज्ञात्वा दण्डवत्प्रणनाम ह। अथोवाच शिवा तं च— “गौतम, त्वं किमिच्छसि?”

Verse 189

अथाह गौतमो देवीं पार्वतीं प्रेक्ष्य सस्मिताम् । कृतकृत्यो भवेयं वै भुक्तायां मद्गृहे त्वयि ॥ १८९ ॥

अथाह गौतमो देवीं पार्वतीं प्रेक्ष्य सस्मिताम्। कृतकृत्यो भवेयं वै, भुक्तायां मद्गृहे त्वयि॥

Verse 190

ततः प्राह शिवा विप्रं गौतमं रचितांजलिम् । भोक्ष्यामि त्वद्गृहे विप्र शंकरानुमतेन वै ॥ १९० ॥

ततः शिवा रचिताञ्जलिं गौतमं विप्रं प्राह— “भो विप्र, शंकरानुमतेनैव अहं त्वद्गृहे भोजनं करिष्यामि।”

Verse 191

अथ गत्वा शिवं विंशे लब्धानुज्ञस्त्वरागतः । भोजयामास गिरिजां देवीं चारुंधतीं तथा ॥ १९१ ॥

अथ विंशे शिवं गत्वा तदनुज्ञां समासाद्य स त्वरया प्रत्यागत्य गिरिजां देवीं चारुन्धतीं च भोजयामास।

Verse 192

भुक्त्वाथ पार्वती सर्वगंधपुष्पाद्यलंकृता । सहानु चरकन्याभिः सहस्राभिर्हरं ययौ ॥ १९२ ॥

भुक्त्वा तु पार्वती सर्वगन्धपुष्पाद्यलङ्कृता सहस्राभिरनुचरकन्याभिः सह हरेः समीपं ययौ।

Verse 193

अथाह र्शकरो देवी गच्छ गौतममंदिरम् । संध्योपास्तिमहं कृत्वा ह्यागमिष्ये तवांतिकम् ॥ १९३ ॥

अथ ऋषकरो देवीं प्राह— “गच्छ गौतममन्दिरम्; अहं संध्योपास्तिं कृत्वा तव अन्तिकम् आगमिष्यामि।”

Verse 194

इत्युक्त्वा प्रययौ देवी गौतमस्यैव मदिरम् । संध्यावदनकामास्तु सर्व एव विनिर्गताः ॥ १९४ ॥

इत्युक्त्वा देवी गौतमस्यैव मन्दिरं प्रययौ; संध्यावन्दनकामाः सर्वेऽपि तदा विनिर्गताः।

Verse 195

कृतसंध्यास्तडागे तु महेशाद्याश्च कृत्स्नशः । अथोत्तरमुखः शंभुर्न्यास कृत्वा जजाप ह ॥ १९५ ॥

तडागे कृतसन्ध्यः सन् महेशाद्यैः समं कृत्स्नशः। अथोत्तरमुखः शम्भुर्न्यासं कृत्वा जपं आरभत्॥

Verse 196

अथ विष्णुर्महातेजा महेशमिदमब्रवीत् । सर्वैर्नमस्यते यस्तु सर्वैरेव समर्च्यते ॥ १९६ ॥

अथ विष्णुर्महातेजा महेशमिदमब्रवीत्। सर्वैर्नमस्यते यस्तु स सर्वैरेव समर्च्यते॥

Verse 197

हूयतं सर्वयज्ञेषु स भवान्किम् जपिष्यति । रचितांजलयः सर्वे त्वामेवैकमुपासिते ॥ १९७ ॥

हूयतां सर्वयज्ञेषु स भवान्किं जपिष्यति। रचिताञ्जलयः सर्वे त्वामेवैकमुपास्महे॥

Verse 198

स भवान्देवदेवेशः कस्मै विरचितांजलिः । नमस्कारादिपुण्यानां फलदस्त्वं महेश्वरर ॥ १९८ ॥

स भवान्देवदेवेशः कस्मै विरचिताञ्जलिः। नमस्कारादिपुण्यानां फलदस्त्वं महेश्वर॥

Verse 199

तव कः फलदो वंद्यः को वा त्वत्तोऽधिको वद । तच्छ्रुत्वा शंकरः प्राह देवदेवं जनार्दनम् ॥ १९९ ॥

तव कः फलदो वन्द्यः को वा त्वत्तोऽधिको वद। तच्छ्रुत्वा शङ्करः प्राह देवदेवं जनार्दनम्॥

Verse 200

ध्याये न किंचिद्गोविंदनमस्ये ह न किंचन । किंतु नास्तिकजंतूनां प्रवृत्त्यर्थमिदं मया ॥ २०० ॥

नाहं किञ्चिदिह ध्यायामि, न च गोविन्दं स्वार्थहेतोर्नमस्यामि। किन्तु नास्तिकजन्तूनां सम्यक्प्रवृत्त्यर्थमेवैतन्मया कृतम्॥२००॥