Hayagrīva-pūjā-vyākhyāna (Worship Procedure and Mantra-Siddhi of Hayagrīva)
सनत्कुमारः प्रणवप्रधानं विष्णुसम्बद्धं मन्त्रतन्त्रं निरूपयति—ऋषिरिन्दुः, छन्दो विराट्, देवता दधिवामनः, बीजं तारा/ॐ, शक्तिर्वह्निजाया इति लक्षणैः सह। देहन्यासविधानं, अष्टादशमन्त्रप्रतिष्ठां, ततः पूजाहोमविधिं च वदति—त्रिलक्षजपः, तस्य दशांशहोमः घृतसिक्ताहुतिभिः; पायस-दध्यान्न-रक्तपद्म-अपामार्गाहुतिभेदैः समृद्धि-भयनाश-रोगशमन-वशीकरण-बन्धमोचन-अन्नवृद्धिफलप्राप्तिः। अनन्तरं यन्त्र-मण्डलरचना—कर्णिकायां पूजनं, केसर-पत्रेषु षडङ्गपूजा, चतुर्व्यूह-शक्त्यायुध-दिक्पाल-अष्टदिग्गज-तत्पत्नीनां न्यासः। द्वितीयमन्त्रप्रवाहे तु हयग्रीव-तुरगाननः, ऋषिर्ब्रह्मा, छन्दोऽनुष्टुप् इति; बहिर्वलयेषु वेदाङ्ग-मातरः-भैरवाः-अवताराः-नद्यः-ग्रहाः-गिरयः-नक्षत्राणि च। अन्ते अभिमन्त्रिततोय-विधिः, ग्रहणकर्म च, बीजसंस्कारयुक्तं सरस्वतसिद्धिदं—वाक्शास्त्रविद्याप्रभुत्वप्रदं—वर्ण्यते।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । प्रणवो हृदयं विष्णुर्नेन्तः सुरपतिस्तथा । महाबलाय स्वाहांतो मंत्रो वसुधराक्षरः ॥ १ ॥
सनत्कुमार उवाच—प्रणवोऽयं विष्णोर्हृदयम्; तस्मिन्नन्तः सुरपतिरपि निहितः। महाबलाय स्वाहान्तो मन्त्रो वसुधराक्षरः॥
Verse 2
मुनिरिंन्दुर्विराट् छन्दो देवता दधिवामनः । तारो बीजं तथा शक्तिर्वह्निजाया प्रकीर्तिता ॥ २ ॥
ऋषिरिन्दुः, छन्दो विराट्, देवता दधिवामनः। बीजं तारः प्रणवः, शक्तिर्वह्निजाया प्रकीर्तिता॥
Verse 3
चंद्राक्षिरामबाणेंषु नेत्रसंख्यैर्मनूद्भवैः । वर्णैः षडंगं कृत्वा च मूर्ध्नि भाले च नेत्रयोः ॥ ३ ॥
चन्द्राक्षि-राम-बाणादि-समूहे, नेत्रसंख्यैर्मनूद्भवैर्वर्णैः षडङ्गन्यासं कृत्वा, मूर्ध्नि भाले च नेत्रयोश्च विन्यसेत्॥
Verse 4
कर्णयोर्घ्राणयोरोष्टतालुकण्ठभुजेषु च । पृष्टे हृद्युदरे नाभौ गुह्ये चोरुस्थले पुनः ॥ ४ ॥
कर्णयोर्घ्राणयोरोष्ठ-तालु-कण्ठ-भुजेषु च। पृष्ठे हृदि उदरे नाभौ गुह्ये चोरुस्थले पुनः॥
Verse 5
जानुद्वयं जङ्घयोश्च पादयोर्विन्यसेत्क्रमात् । अष्टादशैव मंत्रोत्थास्ततो देवं विचिंन्तयेत् ॥ ५ ॥
जानुद्वये जङ्घयोश्च पादयोश्च क्रमाद्विन्यसेत्। अष्टादश मन्त्रान् संस्थाप्य ततः देवं विचिन्तयेत्॥
Verse 6
मुक्तागौरं रत्नभूषं चन्द्रस्थं भृङ्गसन्निभैः । अलकैर्विलसद्वक्त्रं कुम्भं शुद्धांबुपूरितम् ॥ ६ ॥
मुक्तागौरं रत्नभूषितं चन्द्रलाञ्छितं भृङ्गसन्निभैः श्यामालकैर्विलसद्वक्त्रं कुम्भं शुद्धाम्बुपूरितं बभूव।
Verse 7
दध्यन्नपूर्णचषकं दोर्भ्यां संदधतं भजेत् । लक्षत्रयं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं घृतप्लुतैः ॥ ७ ॥
दध्यन्नपूर्णचषकं दोर्भ्यां संदधतं देवतां भजेत्। ततः मन्त्रं लक्षत्रयं जपेत्, तद्दशांशं घृतप्लुतैर्हविर्भिः जुहुयात्।
Verse 8
पायसान्नैः प्रजुहुयाद्दध्यन्नेन यथाविधि । चन्द्रांते कल्पिते पीठे पूर्वोक्तें पूजयेच्च तम् ॥ ८ ॥
पायसान्नैः प्रजुहुयात्, दध्यन्नेनापि यथाविधि। चन्द्रान्ते कल्पिते पीठे पूर्वोक्ते तं देवतां पूजयेत्।
Verse 9
संकल्पमूर्तिमूलेन संपूज्य च विधानतः । केसरेषु षडंगानि संपूज्य दिग्दलेषु च ॥ ९ ॥
संकल्पमूर्तिं मूलदेशे विधानतः संपूज्य, केसरेषु षडङ्गानि संपूज्य, दिग्दलेषु च तानि पूजयेत्।
Verse 10
वासुदेवं संकर्षणं प्रद्युम्नमनिरुद्धकम् । कोणपत्रेषु शांतिं च श्रियं सरस्वतीं रतिम् ॥ १० ॥
वासुदेवं संकर्षणं प्रद्युम्नमनिरुद्धकं च न्यसेत्। कोणपत्रेषु शान्तिं श्रियं सरस्वतीं रतिं च स्थापयेत्।
Verse 11
ध्वजं च वैनतेयं च कौस्तुभं वनमालिकम् । शंखं चक्रं गदां शार्ङ्गं दलेष्वष्टसु पूजयेत् ॥ ११ ॥
अष्टदलपद्मस्य दलेष्वष्टसु ध्वजं वैनतेयं कौस्तुभं वनमालिकम् । शंखं चक्रं गदां शार्ङ्गं च यथाविधि पूजयेत् ॥
Verse 12
दलाग्रेषु केशवादीन्दिक्पालांस्तदनंतरम् । तदस्त्राणि च सम्पूज्य गजानष्टौ समर्चयेत् ॥ १२ ॥
दलाग्रेषु ततः केशवादीन् दिक्पालांश्च समर्चयेत् । तदस्त्राणि च सम्पूज्य पश्चादष्टौ गजान् पूजयेत् ॥
Verse 13
ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोंऽजनः । पुष्पदंतः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ १३ ॥
ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः । पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥
Verse 14
करिण्योऽभ्रमुकपिलोपिंगलानुपमाः क्रमात् । ताम्रकर्णी शुभ्रदंती चांगना ह्यंजना वती ॥ १४ ॥
करिण्यः क्रमादभ्रमुखा कपिला पिङ्गला चानुपमा । ताम्रकर्णी शुभ्रदन्ती चाङ्गना चाञ्जनवती तथा ॥
Verse 15
एवमाराधितो मंत्री दद्यादिष्टानि मंत्रिणे । श्रीकामः पायसाज्येन सहस्रं जुहुयात्सुधीः ॥ १५ ॥
एवमाराधितो मन्त्री दद्यादिष्टानि मन्त्रिणे । श्रीकामः पायसाज्येन सहस्रं जुहुयात्सुधीः ॥
Verse 16
महतीं श्रियमाप्नोति धान्याप्तिर्धान्य होमतः । शतपुष्पासमुत्थैश्च बीजैर्हुत्वा सहस्रतः ॥ १६ ॥
महतीं श्रियमवाप्नोति; धान्यहोमेन धान्यसमृद्धिर्भवति। शतपुष्पासमुत्थैर्बीजैः सहस्रशो हुत्वा तद् फलमाप्नोति॥
Verse 17
महाभयं नाशयेद्धि नात्र कार्या विचारणा । दद्ध्योदनेन शुद्धेन हुत्वा मुच्यते दुर्गतेः ॥ १७ ॥
महाभयं नाशयत्येव, नात्र विचारणा। शुद्धदध्योदनेन हुत्वा दुर्गतिं पापभाग्यं च विमुच्यते॥
Verse 18
ध्यात्वा त्रैविक्रमं रूपं जपेन्मंत्रं समाहितः । कारागृहाद्भवन्मुक्तो बद्धो मंत्रप्रभावतः ॥ १८ ॥
त्रैविक्रमं रूपं ध्यात्वा समाहितचित्तो मन्त्रं जपेत्। मन्त्रप्रभावेन बद्धोऽपि कारागृहात् मुक्तो भवति॥
Verse 19
भित्तौ संपाद्य देवेशं फलके वा प्रपूजयेत् । नित्यं सुगंधकुसुमैर्महतीं श्रियमाप्नुयात् ॥ १९ ॥
भित्तौ देवेशं संपाद्य फलके वा विधिवत् प्रपूजयेत्। नित्यं सुगन्धकुसुमैः पूजयन् महतीं श्रियमाप्नुयात्॥
Verse 20
हुत्वा रक्तोत्पलैर्मंत्री वशयेत्सकलं जगत् । अन्नाज्यैर्जुहुयान्नित्यमष्टाविंशतिसंख्यया ॥ २० ॥
रक्तोत्पलैर्हुत्वा मन्त्री सकलं जगद्वशं नयेत्। अन्नाज्यैर्नित्यं जुहुयादष्टाविंशतिसंख्यया॥
Verse 21
सिताज्यान्नं च विधिवत्प्राप्नुयादन्नमक्षयम् । अपूपैः षड्रसोपेतैर्हुनेद्वसुसहस्रकम् ॥ २१ ॥
विधिवत् सिताज्ययुक्तमन्नं प्राप्य अन्नमक्षयं लभेत् । षड्रसोपेतैरपूपैः सहस्रं वसुसंख्या हुत्वा वह्नौ समर्पयेत् ॥
Verse 22
अलक्ष्मीं च पराभूय महतीं श्रियमाप्नुयात् । जुहुयादयुतं मंत्री दध्यन्नं च सितान्वितम् ॥ २२ ॥
अलक्ष्मीं पराभूय महतीं श्रियमाप्नुयात् । मन्त्रविद् दध्यन्नं सितायुक्तं जुहुयादयुतं हुतम् ॥
Verse 23
यत्र यत्र वसेत्सोऽपि तत्रान्नगिरिमाप्नुयात् । पद्माक्षरैर्युतं बिल्वांतिकस्थो जुहुयान्नरः ॥ २३ ॥
यत्र यत्र वसेत् स तत्रैव अन्नगिरिं प्राप्नुयात् । बिल्वान्तिकस्थो नरः पद्माक्षरयुक्तैर्मन्त्रैर्जुहुयात् ॥
Verse 24
महालक्ष्मीं स लभते तत्र तत्र न संशयः । जुहुयात्पायसैर्लक्षं वाचस्पतिसमो भवेत् ॥ २४ ॥
स तत्र तत्र महालक्ष्मीं लभते न संशयः । पायसैर्लक्षं जुहुयात् वाचस्पतिसमो भवेत् ॥
Verse 25
लक्षं जप्त्वा तद्दशांशं पुत्रजीवफलैर्हुनेत् । तत्काष्टैरेधिते वह्नौ श्रेष्टं पुत्रमवाप्नुयात् ॥ २५ ॥
लक्षं जप्त्वा तद्दशांशं पुत्रजीवफलैर्हुनेत् । तत्काष्ठैरेधिते वह्नौ श्रेष्ठं पुत्रमवाप्नुयात् ॥
Verse 26
ससाध्यतारं विलसत्कर्णिकं च सुवर्णकैः । विलसत्केसरं मंत्राक्षरद्वंद्वाष्टपत्रकम् ॥ २६ ॥
ससाध्यताराङ्कितविलसत्कर्णिकं सुवर्णकैः केसरैः शोभितम् । मंत्राक्षरद्वन्द्वैः कृताष्टपत्रकं दीप्तं पद्मं ध्यायेत् ॥
Verse 27
शेषयुग्मार्णांत्यपत्रं द्वादशाक्षरवेष्टितम् । तद्बहिर्मातृकावर्णैर्यंत्रं सम्पत्प्रदं नृणाम् ॥ २७ ॥
शेषयुग्मार्णान्त्यपत्रं द्वादशाक्षरमन्त्रेण वेष्टितम् । तद्बहिर्मातृकावर्णैः यन्त्रं विन्यस्य नृणां सम्पत्प्रदं भवेत् ॥
Verse 28
रक्तं त्रिविक्रमं ध्यात्वा प्रसूनै रक्तवर्णकैः । जुहुयादयुतं मंत्री सर्वत्र विजयी भवेत् ॥ २८ ॥
रक्तं त्रिविक्रमं ध्यात्वा रक्तवर्णकैः प्रसूनैः । अयुतं जुहुयाद् मन्त्री सर्वत्र विजयी भवेत् ॥
Verse 29
ध्यायेञ्चंद्रासनगतं पद्मानामयुतं हुनेत् । लभेदकंटकं राज्यं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ २९ ॥
चन्द्रासनगतं देवं ध्यायेत् पद्मानामयुतं हुनेत् । लभेताकण्टकं राज्यं सर्वलक्षणसमन्वितम् ॥
Verse 30
हुत्वा लवंगैर्मध्वाक्तैरपामार्गदलैस्तु वा । अयुतं साध्यनामाढ्यं स वश्यो जायते ध्रुवम् ॥ ३० ॥
लवङ्गैर्मध्वक्तैर्वा अपामार्गदलैस्तथा । अयुतं हुत्वा साध्यनामसमन्वितं स वश्यो जायते ध्रुवम् ॥
Verse 31
अष्टोत्तरशतं हुत्वा ह्यपामार्गदलैः शुभैः । तावज्जप्त्वा च सप्ताहान्महारोगात्प्रमुच्यते ॥ ३१ ॥
अपामार्गदलैः शुभैः अष्टोत्तरशतं हुत्वा, तदनुरूपं जपं सप्ताहपर्यन्तं कृत्वा, महती रोगपीडा नश्यति, महा-रोगात् प्रमुच्यते।
Verse 32
उहिरत्पदमाभाष्य प्रणवोहीय शब्दतः । सर्ववार्गीश्वरेत्यंते प्रवदेदीश्वरेत्यथ ॥ ३२ ॥
“उहिरत्” इति पदं उच्चार्य, ततः शब्दविधिना प्रणवं (ॐ) जपेत्। अन्ते “सर्ववार्गीश्वर” इति वदेत्, तदनन्तरं “ईश्वर” इति प्रवदेत्।
Verse 33
सर्ववेदमयाचिंत्यपदान्ते सर्वमीरयेत् । बोधयद्वितवांतोऽयं मन्त्रस्तारादिरीरितः ॥ ३३ ॥
सर्ववेदमयस्य चिन्त्यपदस्य अन्ते “सर्वम्” इति सम्यगुच्चारयेत्। तारादिना आरभ्य, “द्वि/त” अक्षरान्तोऽयं मन्त्रः बोधकर इति कीर्तितः।
Verse 34
ऋषिर्ब्रह्मास्य निर्दिष्टश्छंदोऽनुष्टुबुदाहृतम् । देवता स्याद्धयग्रीवो वागैश्वर्यप्रदो विभुः ॥ ३४ ॥
अस्य मन्त्रस्य ऋषिर्ब्रह्मा निर्दिष्टः, छन्दोऽनुष्टुप् इति उदाहृतम्। देवता हयग्रीवो विभुः, वागैश्वर्यप्रदः परः।
Verse 35
तारेण पादैर्मंत्रस्य पञ्चांगानि प्रकल्पयेत् । तुषाराद्रिसमच्छायं तुलसीदामभूषितम् ॥ ३५ ॥
तारामन्त्रस्य पादैः पञ्चाङ्गन्यासं सम्यक् प्रकल्पयेत्। ततः तुषाराद्रिसमच्छायं, तुलसीदामभूषितं देवं ध्यायेत्।
Verse 36
तुरंगवदनं वंदे तुंगसारस्वतः पदम् । ध्यात्वैवं प्रजपेन्मंत्रमयुतं तद्दशांशतः ॥ ३६ ॥
तुरङ्गवदनं तुङ्गसारस्वतं पदं वन्दे। एवं ध्यात्वा मन्त्रं अयुतं जपेत्, तत्-दशांशतः समापयेत्॥
Verse 37
मध्वक्तैः पायसैर्हुत्वा विमलादिसमन्विते । पूजयेद्वेष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः ॥ ३७ ॥
मध्वक्तैः पायसैश्च हुत्वा विमलादिसमन्विते। वैष्णवे पीठे मूर्तिं मूलतः संकल्प्य पूजयेत्॥
Verse 38
कर्णिकायां चतुर्दिक्षु यजेत्पूर्वादितः क्रमात् । सनंदनं च सनकं श्रियं च पृथिवीं तथा ॥ ३८ ॥
कर्णिकायां चतुर्दिक्षु पूर्वादितः क्रमात् यजेत्। सनन्दनं सनकं श्रीं च पृथिवीं तथैव च॥
Verse 39
तद्वहिर्दिक्षु वेदाश्च षट्कोणेषु ततोऽर्चयेत् । निरुक्तं ज्योतिषं पश्चाद्यजेद्व्याकरणं ततः ॥ ३९ ॥
तद्बहिर्दिक्षु वेदान् षट्कोणेषु ततोऽर्चयेत्। निरुक्तं ज्योतिषं पश्चाद् यजेद् व्याकरणं ततः॥
Verse 40
कल्पं शिक्षां च छंदांसि वेदांगानि त्विमानि वै । ततोऽष्टदलमूले तु मातरोऽष्टौ समर्चयेत् ॥ ४० ॥
कल्पं शिक्षां च छन्दांसि वेदाङ्गानि इमानि वै। ततोऽष्टदलमूले तु मातरोऽष्टौ समर्चयेत्॥
Verse 41
वक्रतुंडादिकानष्टो दलमध्ये प्रपूजयेत् । दलाग्रेष्यर्चयेत्पश्चात्साधकश्चाष्टभैरवान् ॥ ४१ ॥
वक्रतुण्डादिकान् अष्टौ देवान् दलमध्ये विधिवत् प्रपूजयेत् । ततः साधकः दलाग्रेषु क्रमशोऽष्टभैरवान् अर्चयेत् ॥
Verse 42
असितांगं रुरुं चैव भीषणं रक्तकनेत्रकम् । बटुकं कालदमनं दंतुरं विकटं तथा ॥ ४२ ॥
असिताङ्गं रुरुं चैव भीषणं रक्तकनेत्रकम् । बटुकं कालदमनं दन्तुरं विकटं तथा स्मरेत् ॥
Verse 43
तद्बहिः षोडशदलेष्ववतारान्हरेर्दश । शंखं चक्रं गदां पद्मं नंदकं शार्ङ्गमेव च ॥ ४३ ॥
तद्बहिः षोडशदलेषु हरेर्दशावतारान् विन्यसेत् । शङ्खं चक्रं गदां पद्मं नन्दकं शार्ङ्गमेव च ॥
Verse 44
तद्बहिर्भूगृहे शक्रमुखान्दश दिगीश्वरान् । वज्राद्यांस्तद्बहिश्चेष्ट्वाद्वारेषु च ततः क्रमात् ॥ ४४ ॥
तद्बहिर्भूगृहे शक्रमुखान् दिगीश्वरान् दश विन्यसेत् । तद्बहिश्च वज्रादीन् द्वारेषु क्रमतो न्यसेत् ॥
Verse 45
महागणपतिं दुर्गां क्षेत्रेशं बटुकं तथा । समस्तप्रकटाद्याश्च योगिन्यस्तद्बहिर्भवेत् ॥ ४५ ॥
महागणपतिं दुर्गां क्षेत्रेशं बटुकं तथा । समस्ताः प्रकटाद्याश्च योगिन्यस्तद्बहिर्भवेत् ॥
Verse 46
तद्बहिः सप्त नद्यश्च तद्बाह्ये तु ग्रहान्नव । तद्बाह्ये पर्वतानष्टौ नक्षत्राणि च तद्बहिः ॥ ४६ ॥
तद्बहिः सप्त नद्यः स्युः; तासां बहिः नव ग्रहाः। तद्बहिः पर्वतानष्टौ; पुनस्तद्बहिर्नक्षत्राणि॥
Verse 47
एवं पंचदशावृत्त्या संपूज्य तुरगाननम् । वागीश्वरसमो वाचि धनैर्धनपतिर्भवेत् ॥ ४७ ॥
एवं पञ्चदशावृत्त्या तुरगाननं सम्यक् संपूज्य। वाचि वागीश्वरसमो भवेत्, धनैश्च धनपतिसमः॥
Verse 48
एवं सिद्धे मनौ मंत्री प्रयोगान्कर्तुमर्हति । अष्टोत्तरसहस्रं तु शुद्धं वार्यभिमंत्रितम् ॥ ४८ ॥
एवं मन्त्रे सिद्धे मन्त्री प्रयोगान् कर्तुमर्हति। ततः शुद्धं वारि मन्त्रेणाष्टोत्तरसहस्रकृत्वोऽभिमन्त्रयेत्॥
Verse 49
बीजेन मासमात्रं यः पिबेद्धीमान् जितेन्द्रियः । जन्ममूकोऽपि स नरो वाक्सिद्धिं लभते ध्रुवम् ॥ ४९ ॥
बीजेन सह मासमात्रं यः पिबेद्धीमान् जितेन्द्रियः। जन्ममूकः अपि स नरः वाक्सिद्धिं ध्रुवं लभते॥
Verse 50
वियद्भुगुस्थमर्धीराबिंदुमद्बीजमीरितम् । चंद्रसूर्योपरागे तु पात्रे रुक्ममये क्षिपेत् ॥ ५० ॥
वियद्भृगुस्थमर्धीराबिन्दुमद्बीजमीरितम्। चन्द्रसूर्योपरा्गे तु रुक्मपात्रे विनिक्षिपेत्॥
Verse 51
दुग्धं वचां ततो मंत्री कंठमात्रोदके स्थितः । स्पर्शाद्विमोक्षपर्यंतं प्रजपेन्मंत्रमादरात् ॥ ५१ ॥
ततः मन्त्रसाधकः कण्ठमात्रोदके स्थितः, स्पर्शक्षणाद् विमोक्षपर्यन्तं मन्त्रं श्रद्धया आदरात् प्रजपेत् ॥
Verse 52
पिबेत्तत्सर्वमचिरात्तस्य सारस्वतं भवेत् । ज्योतिष्मतीलताबीजं दिनेष्वेकैकवर्द्धितम् ॥ ५२ ॥
तत्सर्वमचिरात् पिबेत्; तस्य शीघ्रं सारस्वतं सिद्धिर्भवेत्। ज्योतिष्मतीलताबीजं दिने दिने एकैकवृद्ध्या सेव्यम् ॥
Verse 53
अष्टोत्तरशतं यावद्भक्षयेदभिमंत्रितम् । सरस्वत्यवतारोऽसौ सत्यं स्याद्भुवि मानवः ॥ ५३ ॥
अभिमन्त्रितं द्रव्यं यावदष्टोत्तरशतं भक्षयेत्; स मानवो भुवि सत्यं सरस्वत्यवतारो भवेत् ॥
Verse 54
किं बहूक्तेन विप्रेंद्र मनोरस्य प्रसादतः । सर्ववेदागमादीनां व्याख्याता ज्ञानवान् भवेत् ॥ ५४ ॥
किं बहूक्तेन, विप्रेन्द्र! मनोरायाः प्रसादतः सर्ववेदागमादीनां व्याख्याता ज्ञानवान् भवेत् ॥
Verse 55
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने सनत्कुमारविभागे तृतीयपादे हयग्रीवोपासनानिरूपणं नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७२ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने सनत्कुमारविभागे तृतीयपादे हयग्रीवोपासनानिरूपणं नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥
Frequently Asked Questions
In śāstric mantra-vidhi, these identifiers establish lineage (ṛṣi), sonic-form/recitational structure (chandas), and the mantra’s intended divine referent (devatā). The chapter preserves this Vedic-style apparatus inside a Purāṇic setting to authorize correct recitation, nyāsa, and ritual application.
Classical sādhana manuals treat japa as internal energizing and homa as external sealing/confirmation; the one-tenth homa is a standard completion ratio (pūraścaraṇa-style logic). The chapter uses fixed counts to formalize ‘mantra-siddhi’ before allowing prayoga (applications).
The lotus diagram acts as a cosmological and theological map: the center holds the resolved deity-form; filaments/petals host limbs, Vyūhas, Śaktis, weapons, and guardians; outer rings expand to Vedas/Vedāṅgas, grahas, rivers, mountains, and nakṣatras—integrating mantra, body (nyāsa), and cosmos into a single worship architecture.
Airāvata, Puṇḍarīka, Vāmana, Kumuda, Añjana, Puṣpadanta, Sārvabhauma, and Supratīka; along with their female counterparts: Abhramukhā, Kapilā, Piṅgalā, Anupamā, Tāmra-karṇī, Śubhra-dantī, Cāṅganā, and Añjanavatī.