Dīpa-vidhi-vyākhyānam (Procedure for Lamp-Offering to Hanumān)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथ दीपविधिं वक्ष्ये सरहस्यं हनूमतः । यस्य विज्ञानमात्रेण सिद्धो भवति साधकः ॥ १ ॥

सनत्कुमार उवाच । अथ हनूमतो दीपविधिं सरहस्यं वक्ष्ये; यस्य विज्ञानमात्रेण साधकः सिद्धो भवति ॥१॥

Verse 2

दीपपात्रप्रमाणं च तैलमानं क्रमेण तु । द्रव्यस्य च प्रमाणं वै तत्तु मानमनुक्रमात् ॥ २ ॥

दीपपात्रस्य प्रमाणं च तैलमानं क्रमेण; द्रव्यस्यापि प्रमाणं वै तत्तु मानमनुक्रमात् ॥२॥

Verse 3

स्थानभेदं च मंत्रं च दीपदानमनुं पृथक् । पुष्पवासिततैलेन सर्वकामप्रदं मतम् ॥ ३ ॥

स्थानभेदं च मन्त्रं च दीपदानविधिं पृथक्; पुष्पवासिततैलेन सर्वकामप्रदं मतम् ॥३॥

Verse 4

तिलतैलं श्रियः प्राप्त्यै पथिकागमनं प्रति । अतसीतैलमुद्दिष्टं वश्यकर्मणि निश्चितम् ॥ ४ ॥

तिलतैलं श्रियः प्राप्त्यै पथिकागमनहेतवे; अतसीतैलमुद्दिष्टं वश्यकर्मणि निश्चितम् ॥४॥

Verse 5

सार्षापं रोगनाशाय कथितं कर्मकोविदैः । मारणे राजिकोत्थं वा विभीतकसमुद्भवम् ॥ ५ ॥

रोगनाशाय कर्मकोविदैः सार्षापं कर्म कथितम्। मारणे तु राजिकोत्थं वा विभीतकसमुद्भवं वा प्रकीर्तितम्॥

Verse 6

उच्चाटने करजोत्थं विद्वेषे मधुवृक्षजम् । अलाभे सर्वतैलानां तिलजं तैलमुत्तमम् ॥ ६ ॥

उच्चाटने करजोत्थं तैलं, विद्वेषे मधुवृक्षजम्। सर्वतैलालाभे तु तिलजं तैलमुत्तमम्॥

Verse 7

गोधूमाश्च तिला माषा मुद्गा वै तंडुलाः क्रमात् । पंचधान्यमिदं प्रोक्तं नित्यदीपं तु मारुतेः ॥ ७ ॥

गोधूमाः तिलाः माषाः मुद्गाः तण्डुलाश्च क्रमात्। इदं पञ्चधान्यं प्रोक्तं, मारुतेर्नित्यदीपाय॥

Verse 8

पंचधान्यसमुद्भूतं पिष्टमात्रं सुशोभनम् । सर्वकामप्रदं प्रोक्तं सर्वदा दीपदानके ॥ ८ ॥

पञ्चधान्यसमुद्भूतं पिष्टमात्रं सुशोभनम्। सर्वकामप्रदं प्रोक्तं सर्वदा दीपदानके॥

Verse 9

वश्ये तडुलपिष्टोत्थं मारणे माषपिष्टजम् । उञ्चाटने कृष्णतिलपिष्टजं च प्रकीर्तितम् ॥ ९ ॥

वश्ये तण्डुलपिष्टोत्थं, मारणे माषपिष्टजम्। उञ्चाटने कृष्णतिलपिष्टजं च प्रकीर्तितम्॥

Verse 10

पथिकागमने प्रोक्तं गोधूमोत्थं सतंडुलम् । मोहने त्वाढकीजात विद्वेषे च कुलत्थजम् ॥ १० ॥

पथिकागमनकर्मणि गोधूमोत्थं सतण्डुलं प्रयोज्यम्। मोहने तु आढकीजातं, विद्वेषकर्मणि च कुलत्थजं तण्डुलं विधीयते॥

Verse 11

संग्रामे केवला माषाः प्रोक्ता दीपस्य पात्रके । संधौ त्रिपिष्टजं लक्ष्मीहेतोः कस्तूरिकाभवम् ॥ ११ ॥

संग्रामकाले दीपपात्रके केवलाः माषाः प्रोक्ताः। संध्यासु त्रिपिष्टजं प्रयोज्यं, लक्ष्मीहेतोः कस्तूरिकाभवं च विधीयते॥

Verse 12

एलालवंगकर्पूरमृगनाभिसमुद्भवम् । कन्याप्राप्त्यै तथा राजवंश्ये सख्ये तथैव च ॥ १२ ॥

एला-लवङ्ग-कर्पूर-मृगनाभिसमुद्भवाः सुगन्धिद्रव्यसम्भूताः। कन्याप्राप्त्यै, राजवंश्यसंबन्धे, सख्यलाभाय च विधीयन्ते॥

Verse 13

अलाभे सर्ववस्तूनां पंचधान्यं वरं स्मृतम् । अष्टमुष्टिर्भवेत्किञ्चित्किञ्चिदष्टौ चः पुष्कलम् ॥ १३ ॥

सर्ववस्तूनामलाभे पञ्चधान्यं वरं स्मृतम्। अष्टमुष्टिः किञ्चित् प्रोक्ता, पुष्कलं तु तदष्टगुणम्॥

Verse 14

पुष्कलानां चतुर्णां च ह्याढकः परिकीर्तितः । चतुराढको भवेद्द्रोणः खारी द्रोणचतुष्टयम् ॥ १४ ॥

पुष्कलानां चतुर्णां समाहारः आढकः परिकीर्तितः। चतुराढकः द्रोणः स्यात्, खारी तु द्रोणचतुष्टयम्॥

Verse 15

खारीचतुष्टय प्रस्थसंज्ञा च परिकीर्तिता । अथवान्यप्रकारेण मानमत्र निगद्यते ॥ १५ ॥

खारीचतुष्टयस्य प्रस्थसंज्ञा अपि परिकीर्तिता। अथवा अन्यप्रकारेण अत्र मानव्यवस्था निगद्यते॥

Verse 16

पलद्वयं तु प्रसृतं द्विगुणं कुडवं मतम् । चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थस्तैश्चतुर्भिस्तथाढकः ॥ १६ ॥

पलद्वयं तु प्रसृतं, तस्य द्विगुणं कुडवं मतम्। चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थः, तैश्चतुर्भिस्तथाढकः॥

Verse 17

चतुराढको भवेद्द्रोणःऋ खारी द्रोणचतुष्टयम् । क्रमेणैतेन ते ज्ञेयाः पात्रे षट्कर्मसंभवे ॥ १७ ॥

चतुराढको भवेद्द्रोणः, खारी द्रोणचतुष्टयम्। क्रमेणैतेन ते ज्ञेयाः पात्रे षट्कर्मसंभवे॥

Verse 18

पञ्च सप्त नव तथा प्रमाणास्ते यथाक्रमम् । सौगंधे नैव मानं स्यात्तद्यथारुचि संमतम् ॥ १८ ॥

पञ्च सप्त नव चेति प्रमाणानि यथाक्रमम्। सौगन्धे तु न मानं स्यात्, तद् यथारुचि संमतम्॥

Verse 19

नित्यपात्रे तु तैलानां नियमो वार्तिकोद्भवः । सोमवारे गृहीत्वातद्ध्वान्यं तोयप्लुतं धरेत् ॥ १९ ॥

नित्यपात्रे तु तैलानां नियमो वार्तिकोद्भवः। सोमवारे गृहीत्वा तद् ध्वान्यं तोयप्लुतं धरेत्॥

Verse 20

पश्चात्प्रमाणतो ज्ञेयं कुमारीहस्तपेषणम् । तत्पिष्टं शुद्धपात्रे तु नदीतोयेन पिंडितम् ॥ २० ॥

अनन्तरं प्रमाणतः ज्ञेयं—कुमारीहस्तेन पेषणं कार्यम्। तत्पिष्टं शुद्धपात्रे निधाय नदीतोयेन पिण्डीकृत्य मर्दयेत्॥२०॥

Verse 21

दीपपात्रं ततः कुर्याच्छुद्धः प्रयतमानसः । दीपपात्रे ज्वाल्यमाने मारुतेः कवचं पठेत् ॥ २१ ॥

ततः शुद्धः प्रयतमानसः दीपपात्रं कुर्यात्। दीपपात्रे ज्वाल्यमाने मारुतेः कवचं पठेत्॥२१॥

Verse 22

शुद्धभूमौ समास्थाप्य भौमे दीपं प्रदापयेत् । मालामनूनां ये वर्णाः साध्यनामसमन्विताः ॥ २२ ॥

शुद्धभूमौ समास्थाप्य भौमे दीपं प्रदापयेत्। मालामनूनां ये वर्णाः साध्यनामसमन्विताः॥२२॥

Verse 23

वर्तिकायां प्रकर्त्तव्यास्तंतवस्तत्प्रमाणकाः । तत्त्रिंशांशेन वा ग्राह्या गुरुकार्येऽखिलाढ्यता ॥ २३ ॥

वर्तिकायां प्रकर्तव्याः तन्तवस्तत्प्रमाणकाः। तत्त्रिंशांशेन वा ग्राह्या गुरुकार्येऽखिलाढ्यता॥२३॥

Verse 24

कूटतुल्याः स्मृता नित्ये सामान्येऽथ विशेषके । रुद्राः कूटगणाः प्रोक्ता न पात्रे नियमो मतः ॥ २४ ॥

कूटतुल्याः स्मृता नित्ये सामान्येऽथ विशेषके। रुद्राः कूटगणाः प्रोक्ता न पात्रे नियमो मतः॥२४॥

Verse 25

एकविंशतिसंख्याकास्तन्तवोऽथाध्वनि स्मृताः । रक्तसूत्रं हनुमतो दीपदाने प्रकीर्तितम् ॥ २५ ॥

अध्वनि एकविंशतिसंख्याकाः तन्तवः स्मृताः। दीपदाने हनुमतः सम्बन्धे रक्तसूत्रं प्रकीर्तितम्॥

Verse 26

कृष्णमुञ्चाटने द्वेषेऽरुणं मारणकर्मणि । कूटतुल्यपलं तैलं गुरुकार्ये शिवैर्गुणम् ॥ २६ ॥

कृष्णं मुञ्चाटने कार्ये, द्वेषकर्मणि अरुणं स्मृतम्। मारणकर्मणि अरुणमेव; कूटतुल्यपलं तैलं गुरुकार्ये शिवैर्गुणैः॥

Verse 27

नित्ये पंचपलं प्रोक्तमथवा मानसी रुचिः ॥ २७ ॥

नित्यकर्मणि पञ्चपलं प्रोक्तम्; अथवा मानसी रुचिः यथाशक्ति विधीयते॥

Verse 28

हनुमत्प्रतिमायास्तु सन्निधौ दीपदापनम् । शिवालयेऽथवा कुर्यान्नित्यनैमित्तिके स्थले ॥ २८ ॥

हनुमत्प्रतिमासन्निधौ दीपदापनं कुर्यात्। अथवा शिवालये नित्यनैमित्तिकस्थलेऽपि विधीयते॥

Verse 29

विशेषोऽस्त्यत्र यः कश्चिन्मारुते रुच्यते मया ॥ २९ ॥

अत्र मया मारुते विषयो विशेषः कश्चित् रुच्यते॥

Verse 30

प्रतिमाग्रे प्रमोदेन ग्रहभूतग्रहेषु च । चतुष्पथे तथा प्रोक्तं षट्सु दीपप्रदापनम् ॥ ३० ॥

प्रतिमाग्रे प्रमोदेन दीपं दद्यात्; ग्रहभूतग्रहस्थानेषु च। चतुष्पथेऽपि तथा—एवं षट्सु स्थानेषु दीपप्रदापनं शास्त्रे प्रोक्तम्॥

Verse 31

सन्निधौ स्फाटिके लिंगे शालग्रामस्य सन्निधौ । नानाभोगश्रियै प्रोक्तं दीपदानं हनूमतः ॥ ३१ ॥

स्फाटिकलिङ्गसन्निधौ शालग्रामसन्निधौ च दीपदानं प्रोक्तम्। हनूमता नानाभोगश्रियै—बहुविधसौख्यसमृद्ध्यर्थं—प्रकाशितम्॥

Verse 32

गणेशसन्निधौ विघ्नमहासंकटनाशने । विषव्याधिभये घोरे हनुमत्सन्निधौ स्मृतम् ॥ ३२ ॥

गणेशसन्निधौ विघ्नमहासंकटनाशनं स्मृतम्। विषव्याधिभयघोरे तु हनुमत्सन्निधिः रक्षार्थं स्मृतः॥

Verse 33

दुर्गायाः सन्निधौ प्रोक्तं संग्रामे दीपदापनम् । चतुष्पथे व्याधिनष्टौ दुष्टदृष्टौ तथैव च ॥ ३३ ॥

दुर्गासन्निधौ दीपदापनं प्रोक्तम्; संग्रामेऽपि तथा। चतुष्पथे व्याधिनाशार्थं, दुष्टदृष्टिनिवारणार्थं च एव॥

Verse 34

राजद्वारे बंधमुक्तौ कारागारेऽथवा मतम् । अश्वत्थवटमूले तु सर्वकार्यप्रसिद्धये ॥ ३४ ॥

राजद्वारे बन्धमुक्त्यर्थं दीपदानं मतम्; कारागारेऽपि तथा। अश्वत्थवटमूले तु सर्वकार्यप्रसिद्धये फलप्रदम्॥

Verse 35

वश्ये भये विवादे च वेश्मसंग्रामसंकटे । द्यूते दृष्टिस्तंभने च विद्वेषे मारणे तथा ॥ ३५ ॥

वश्ये भये विवादे च वेश्मसंग्रामसंकटे । द्यूते दृष्टिस्तम्भने च विद्वेषे मारणे तथा ॥

Verse 36

मृतकोत्थापने चैव प्रतिमाचालने तथा । विषे व्याधौ ज्वरे भूतग्रहे क्रृत्याविमोचने ॥ ३६ ॥

मृतकोत्थापने चैव प्रतिमाचालने तथा । विषे व्याधौ ज्वरे भूतग्रहे क्रृत्याविमोचने ॥

Verse 37

क्षतग्रंथौ महारण्ये दुर्गेव्याघ्ने च दंतिनि । क्रूरसत्त्वेषु सर्वेषु शश्वदूंधविमोक्षणे ॥ ३७ ॥

क्षतग्रन्थौ महारण्ये दुर्गे व्याघ्ने च दन्तिनि । क्रूरसत्त्वेषु सर्वेषु शश्वद् ऊर्ध्वविमोक्षणे ॥

Verse 38

पथिकागमने चैव दुःस्थाने राजमोहने । आगमे निर्गमे चैव राजद्वारे प्रकीर्तितम् ॥ ३८ ॥

पथिकागमने चैव दुःस्थाने राजमोहने । आगमे निर्गमे चैव राजद्वारे प्रकीर्तितम् ॥

Verse 39

दीपदानं हनुमतो नात्र कार्या विचारणा ॥ ३९ ॥

दीपदानं हनुमतो नात्र कार्या विचारणा ॥

Verse 40

रुद्रैकविंशपिंडांश्च त्रिधा मंडलमानकम् । लघुमानं स्मृतं पंच सप्त वा नव वा तथा ॥ ४० ॥

रुद्रैकविंशतिपिण्डाः त्रिधा विभज्य मण्डलमानं भवन्ति। लघुमानं तु पञ्च-सप्त-नवसंख्यकैः तदेककैः स्मृतम्॥४०॥

Verse 41

क्षीरेण नवनूतेन दध्ना वा गोमयेन च । प्रतिमाकरणं प्रोक्तं मारुतेर्दीपदापने ॥ ४१ ॥

क्षीरेण नवनूतेन दध्ना वा गोमयेन च। मारुतेर्दीपदानार्थं प्रतिमाकरणं प्रोक्तम्॥४१॥

Verse 42

दक्षिणाभिमुखं वीरं कृत्वा केसरिविक्रमम् ॥ ४२ ॥

दक्षिणाभिमुखं वीरं कृत्वा केसरिविक्रमम्॥४२॥

Verse 43

ऋक्षविन्यस्तपादं च किरीटेन विराजितम् । लिखेद्भित्तौ पटे वापि पीठे वा मारुतेः शुभे ॥ ४३ ॥

ऋक्षविन्यस्तपादं च किरीटेन विराजितम्। लिखेद्भित्तौ पटे वापि पीठे वा मारुतेः शुभे॥४३॥

Verse 44

मालामंत्रेण दातव्यं दीपदानं हनूमतः । नित्यदीपः प्रकर्त्तव्यो द्वादशाक्षरविद्यया ॥ ४४ ॥

मालामन्त्रेण दातव्यं दीपदानं हनूमतः। नित्यदीपः प्रकर्त्तव्यो द्वादशाक्षरविद्यया॥४४॥

Verse 45

विशेषस्तत्र यस्तं वै दीपदानेऽवधारय । षष्ट्यादौ च द्वितीयादाविमं दीपमितीरयेत् ॥ ४५ ॥

विशेषोऽत्र दीपदानविधौ सम्यगवधार्यताम्। षष्ट्यादौ द्वितीयादौ च एष एव दीपो विधिना समर्प्यताम्॥

Verse 46

गृहाणेति पदं पश्चाच्छेषं पूर्ववदुच्चरेत् । कूटादौ नित्यदीपे च मंत्रं सूर्याक्षरं वदेत् ॥ ४६ ॥

पश्चाद् ‘गृहाण’ इति पदमुच्चार्य शेषं पूर्ववदुच्चरेत्। कूटादौ नित्यदीपे च सूर्याक्षरमयं मन्त्रं वदेत्॥

Verse 47

तत्र मालाख्यमनुना तत्तत्कार्येषु कारयेत् । गोमयेनोपलिप्तायां भूमौ तद्गतमानसः ॥ ४७ ॥

तत्र ‘माला’ख्येन मनुना तत्तत्कार्येषु कारयेत्। गोमयेनोपलिप्तायां भूमौ तद्गतमानसः॥

Verse 48

षट्कोणं वसुपत्रं च भूमौ रेखासमन्वितम् । कमलं च लिखेद्भद्रं तत्र दीपं निधापयेत् ॥ ४८ ॥

भूमौ षट्कोणं वसुपत्रं च रेखासमन्वितम्। भद्रं कमलं लिखित्वा तत्र दीपं निधापयेत्॥

Verse 49

शैवे वा वैष्णवे पीठे पूजयेदंजनासुतम् । कूटषट्कं च षट्कोणे अंतराले परलिखेत् ॥ ४९ ॥

शैवे वा वैष्णवे पीठे पूजयेदञ्जनासुतम्। षट्कोणेऽन्तराले कूटषट्कं च परिलिखेत्॥

Verse 50

षट्कोणेषु षडंगानि बीजयुक्तानि संलिखेत् । सौम्यं मध्यगतं लेख्यं तत्र संपूज्य मारुतिम् ॥ ५० ॥

षट्कोणेषु षडङ्गानि बीजसंयुक्तानि संलिखेत्। मध्यभागे सौम्यं शुभं मन्त्ररूपं लिखित्वा तत्र विधिवत् संपूज्य मारुतिं (हनूमन्तं) पूजयेत्॥५०॥

Verse 51

षट्कोणेषु षडंगानि नामानि च पुरोक्तवत् । वसुपत्रे क्रमात्पूज्या अष्टावेते च वानराः ॥ ५१ ॥

षट्कोणेषु षडङ्गानि तेषां नामानि च पुरोक्तवत् विन्यसेत्। वसुपत्रेऽष्टदलपद्मे क्रमात् एतेऽष्ट वानराः पूजनीयाः॥५१॥

Verse 52

सुग्रीवायांगदायाथ सुषेणाय नलाय च । नीलायाथो जांबवते प्रहस्ताय तथैव च ॥ ५२ ॥

सुग्रीवायाङ्गदायाथ सुषेणाय नलाय च। नीलाय जाम्बवते च प्रहस्ताय तथैव च॥५२॥

Verse 53

सुवेषाय ततः पश्चाद्यजेत्षडंगदेवताः । आदावंजनापुत्राय ततश्च रुद्रमूर्तये ॥ ५३ ॥

सुवेषाय ततः पश्चाद् यजेत् षडङ्गदेवताः। आदावञ्जनापुत्राय ततश्च रुद्रमूर्तये॥५३॥

Verse 54

ततो वायुसुतायाथ जानकीजीवनाय च । रामदूताय ब्रह्मास्त्रनिवारणाय तत्परम् ॥ ५४ ॥

ततो वायुसुतायाथ जानकीजीवनाय च। रामदूताय ब्रह्मास्त्रनिवारणाय तत्परम्॥५४॥

Verse 55

पंचोपचारैः संपूज्य देशकालौ च कीर्तेत् । कुशोदकं समादाय दीपमंत्रं समुञ्चरेत् ॥ ५५ ॥

पञ्चोपचारैः सम्यक् सम्पूज्य देशकालौ च कीर्तयेत्। कुशोदकं समादाय दीपमन्त्रं समुच्चरेत्॥५५॥

Verse 56

उत्तगभिमुखो जप्त्वा साधयेत्साधकोत्तमः । तं मंत्रं कूटधा जप्त्वा जलं भूमौ विनिक्षिपेत् ॥ ५६ ॥

उदङ्मुखो जप्त्वा साधयेत् साधकोत्तमः। तं मन्त्रं कूटधा जप्त्वा जलं भूमौ विनिक्षिपेत्॥५६॥

Verse 57

ततः करपुटं कृत्वा यथाशक्ति जपेन्मनुम् । अनेन दीपवर्येण उदङ्मुखगतेन वै ॥ ५७ ॥

ततः करपुटं कृत्वा यथाशक्ति जपेन्मनुम्। अनेन दीपवर्येण उदङ्मुखगतेन वै॥५७॥

Verse 58

तथा विधेहि हनुमन्यथा स्युर्मे मनोरथाः । त्रयोदशैवं द्रव्याणि गोमयं मृत्तिका मसी ॥ ५८ ॥

तथा विधेहि हनुमन् यथा स्युर्मे मनोरथाः। त्रयोदशैवं द्रव्याणि गोमयं मृत्तिका मसी॥५८॥

Verse 59

अलक्तं दरदं रक्तचंदनं चंदनं मधु । कस्तूरिका दधि क्षीरं नवनीतं धृतं तथा ॥ ५९ ॥

अलक्तं दरदं रक्तचन्दनं चन्दनं मधु। कस्तूरिका दधि क्षीरं नवनीतं घृतं तथा॥५९॥

Verse 60

गोमयं द्विविधं तत्र प्रोक्तं गोमहिषीभवम् । पश्चाद्विनष्टद्रव्याप्तौ माहिषं गोमयं स्मृतम् ॥ ६० ॥

तत्र गोमयं द्विविधं प्रोक्तं—गोजातं माहिषजं च। पश्चाद् द्रव्यनाशेऽभावे माहिषं गोमयत्वेन ग्राह्यं स्मृतम्॥

Verse 61

पथिकागमने दूरान्महादुर्गस्य रक्षणे । बालादिरक्षणे चैव चौरादिभयनाशने ॥ ६१ ॥

दूरात् पथिकस्य प्रत्यागमने, महादुर्गरक्षणे, बालादिरक्षणे, चौरादिभयविनाशने च तदुपयुज्यते॥

Verse 62

स्त्रीवश्यादिषु कार्येषु शस्तं गोगोमयं मने । भूमिस्पृष्टं न तद्ग्राह्यमंतरिक्षाञ्च भाजने ॥ ६२ ॥

स्त्रीवश्यादिकर्मसु गोगोमयं प्रशस्तं मन्यते। भूमिस्पृष्टं तु न ग्राह्यं, भूम्यस्पृष्टे भाजने तद् धारयेत्॥

Verse 63

चतुर्विधा मृत्तिका तु श्वेता पीतारुणासिता । तत्र गोपीचंदनं तु हरितालं च गौरिकम् ॥ ६३ ॥

मृत्तिका चतुर्विधा—श्वेता पीता अरुणा असिता च। तत्र गोपीचन्दनं हरितालं गौरिका च गण्यते॥

Verse 64

मषी लाक्षारसोद्भूता सर्वं वान्यत्स्फुटं मतम् । कृत्वा गोपीचदंनेन चतुरस्रं गृहं सुधीः ॥ ६४ ॥

लाक्षारसोद्भवा मषी प्रशस्ता; लेख्यं चान्यत् सर्वं स्फुटं भवेदिति मतम्। गोपीचन्दनेन चतुरस्रं गृहं कृत्वा सुधीर्लेखनं प्रवर्तयेत्॥

Verse 65

तन्मध्ये माहिषेणाथ कुर्यान्मूर्तिं हनूमतः । बीजं क्रोधाञ्च तत्पुच्छं लिखेन्मंत्री समाहितः ॥ ६५ ॥

तन्मध्ये माहिषेणाथ हनूमन्मूर्तिं विन्यसेत् । बीजं क्रोधाक्षरं चैव पुच्छे लिखेन्मन्त्री समाहितः ॥

Verse 66

तैलेन स्नापयेन्मूर्तिं गुडेन तिलकं चरेत् । शतपत्रसमो धूपः शालनिर्याससंभवः ॥ ६६ ॥

तैलेन स्नापयेन्मूर्तिं गुडतिलकं समाचरेत् । शतपत्रसुगन्ध्याढ्यो धूपः शालनिर्यासजः ॥

Verse 67

कुर्य्याञ्च तैलदीपं तु वर्तिपंचकसंयुतम् । दध्योदनेन नैवेद्यं दद्यात्साधकसत्तमः ॥ ६७ ॥

तैलदीपं प्रकुर्वीत वर्तिपञ्चकसंयुतम् । दध्योदनं नैवेद्यं तु दद्यात्साधकसत्तमः ॥

Verse 68

वारत्रयं कंठदेशे सशेषविषमुञ्चरन् । एवं कृते तु नष्टानां महिषीणां गवामपि ॥ ६८ ॥

वारत्रयं कण्ठदेशे शेषविषं विमुञ्चरेत् । एवं कृते तु नष्टानां महिषीणां गवामपि ॥

Verse 69

दासीदासादिकानां च नष्टानां प्राप्तिरीरिता । चौरादिदुष्टसत्त्वानां सर्पादीनां भये पुनः ॥ ६९ ॥

दासीदासादिकानां च नष्टानां प्राप्तिरीरिता । चौरादिदुष्टसत्त्वानां सर्पादीनां भये पुनः ॥

Verse 70

तालेन च चतुर्द्वारं गृहं कृत्वा सुशोभनम् । पूर्वद्वारे गजः स्थाप्यो दक्षिणे महिषस्तथा ॥ ७० ॥

तालेन प्रमाणेन चतुर्द्वारं सुशोभनं गृहं कृत्वा, पूर्वद्वारे गजं स्थापयेत्, दक्षिणद्वारे च महिषं तथा स्थापयेत् ॥

Verse 71

सर्पस्तु पश्चिमे द्वारे व्याघ्रश्चैवोत्तरे तथा । एवं क्रमेण खड्गं च क्षुरिकादंडमुद्गरान् ॥ ७१ ॥

पश्चिमद्वारे सर्पं स्थापयेत्, उत्तरद्वारे च व्याघ्रं तथा। एवं क्रमेण खड्गं क्षुरिकां दण्डं मुद्गरं च विन्यसेत् ॥

Verse 72

विलिख्य मध्ये मूर्तिं च महिषीगोमयेन वै । कृत्वा डमरुहस्तां च चकिताक्षीं प्रयत्नतः ॥ ७२ ॥

ततः मध्ये महिषीगोमयेन मूर्तिं विलिख्य, डमरुहस्तां चकिताक्षीं प्रयत्नतः रूपं निर्मायेत् ॥

Verse 73

पयसा स्नापनं रक्तचंदनेनानुलेपनम् । जातीपुष्पैस्तु संपूज्य शुद्धधूप प्रकल्पयेत् ॥ ७३ ॥

पयसा स्नापनं कृत्वा रक्तचन्दनेनानुलेपनं च। जातीपुष्पैः सम्यक् संपूज्य शुद्धधूपं प्रकल्पयेत् ॥

Verse 74

घृतेन दीपं दत्त्वाथ पायसान्नं निवेदयेत् । गगनं दीपिकेंद्वाढ्यां शास्त्रं च पुरतो जपेत् ॥ ७४ ॥

घृतेन दीपं दत्त्वा, ततः पायसान्नं निवेदयेत्। दीपिकाभिः इन्द्वाढ्ये गगने पुरतः शास्त्रं जपेत् ॥

Verse 75

एवं सप्तदिनं कृत्वा मुच्यते महतो भयात् । अनयोर्भौमवारे तु कुर्यादारंभमादरात् ॥ ७५ ॥

एवं सप्तदिनं कृत्वा महतो भयात् मुच्यते। अनयोर्द्वयोर्मध्ये भौमवारे तु आदरात् आरम्भं कुर्यात्॥

Verse 76

शत्रुसेनाभये प्राप्ते गैरिकेण तु मंडलम् । कृत्वा तदंतरे तालमीष्टन्नम्रं समालिखेत् ॥ ७६ ॥

शत्रुसेनाभये प्राप्ते गैरिकेण मण्डलं कृत्वा। तदन्तरे तालं इष्टं नम्रं समालिखेत्॥

Verse 77

तत्रावलंबमानां च प्रतिमां गोमयेन तु । वामहस्तेन तालाग्रं दक्षिणे ज्ञानमुद्रिका ॥ ७७ ॥

तत्र गोमयेन प्रतिमां कृत्वा स्थापयेत्। वामहस्ते तालाग्रं धारयेत्, दक्षिणे ज्ञानमुद्रिकाम्॥

Verse 78

तालमूलात्स्वकाष्टायां मार्गे हस्तमिते गृहम् । चतुरस्र विधायाथ तन्मध्ये मूर्तिमालिखेत् ॥ ७८ ॥

तालमूलात् स्वकाष्टायां मार्गे हस्तमितं गृहम्। चतुरस्रं विधायाथ तन्मध्ये मूर्तिमालिखेत्॥

Verse 79

दक्षिणाभिमुखीं रम्यां हृदये विहितांजलिम् । तोयेन स्नानगंधादि यथासंभवमर्पयेत् ॥ ७९ ॥

दक्षिणाभिमुखीं रम्यां हृदये विहिताञ्जलिम्। तोयेन स्नानगन्धादि यथासम्भवमर्पयेत्॥

Verse 80

कृशारान्नं च नैवेद्यं साज्यं तस्यै निवेदयेत् । किलिद्वयं जपं प्रोक्तमेवं कुर्याद्दिने दिने ॥ ८० ॥

कृशारान्नं साज्यं नैवेद्यरूपेण तस्यै समर्पयेत्। ‘किलिद्वय’ इति जपः प्रोक्तः; एवं दिने दिने कुर्यात्॥८०॥

Verse 81

एवं कृते भवेच्छीघ्रं पथिकानां समागमः । श्यामपाषाणखण्डेन लिखित्वा भूपतेर्गृहम् ॥ ८१ ॥

एवं कृते शीघ्रं पथिकानां समागमो भवेत्। श्यामपाषाणखण्डेन लिखित्वा भूपतेर्गृहं चिह्नयेत्॥८१॥

Verse 82

प्राकारं तु चतुर्द्वारयुक्तं द्वारेषु तत्र वै । अन्योन्यपुच्छ रिधित्रययुक्तां हनूमतः ॥ ८२ ॥

प्राकारं चतुर्द्वारयुक्तं कुर्यात्; द्वारेषु च तत्र वै। अन्योन्यपुच्छ-रचित-त्रययुक्तं हनूमतः स्थापयेत्॥८२॥

Verse 83

कुर्यान्मूर्तिं गोमयेन धत्तूरकुसुमैयजेत् । जटामांसीभवं धूपं तैलाक्तघृतदीपकम् ॥ ८३ ॥

गोमयेन मूर्तिं कुर्यात्, धत्तूरकुसुमैः पूजयेत्। जटामांसीभवं धूपं, तैलाक्त-घृतदीपकं च दद्यात्॥८३॥

Verse 84

नैवेद्यं तिलतैलाक्तसक्षारा माषरोटिका । ध्येयो दक्षिणहस्तेन रोटिकां भक्षयन्हरिः ॥ ८४ ॥

नैवेद्यं तिलतैलाक्त-सक्षारा माषरोटिका। हरिं ध्यायेत् दक्षिणहस्तेन रोटिकां भक्षयन्तम्॥८४॥

Verse 85

वामहस्तेन पाषाणैस्त्रासयन्परसैनिकान् । प्नारयन्भ्रुकुटीं बद्ध्वा भीषयन्मथयन्स्थितः ॥ ८५ ॥

वामहस्तेन पाषाणैः परसैनिकान् त्रासयन्, भ्रुकुटीं बद्ध्वा भीषयन् तेषां व्यूहं मथयन् स्थितः ॥

Verse 86

जपेञ्च भुग्भुगिति वै सहस्रं ध्यानतत्परः । एवं कृतविधानेन परसैन्यं विनाशयेत् ॥ ८६ ॥

ध्यानतत्परः सहस्रं ‘भुग् भुग्’ इति मन्त्रं जपेत्; एवं विधानेन कृतं परसैन्यविनाशकारकम् ॥

Verse 87

रक्षा भवति दुर्गाणां सत्यं सत्य न संशयः । प्रायोगा बहवस्तत्र संक्षेपाद्गदिता मया ॥ ८७ ॥

दुर्गेषु रक्षा भवति—सत्यं सत्यं न संशयः। तत्र प्रायोगा बहवः; संक्षेपाद् गदिता मया ॥

Verse 88

प्रत्यहं यो विधानेन दीपदानं हनूमतः । तस्यासाध्यं न वै किंचिद्विद्यते भुवनत्रये ॥ ८८ ॥

यः प्रत्यहं विधानेन हनूमतः दीपदानं करोति, तस्य भुवनत्रयेऽपि न किंचिदसाध्यं विद्यते ॥

Verse 89

न देयं दुष्टहृदये दुष्टचिंतनबुद्धये । अविनीताय शिष्याय पिशुनाय कदाचन ॥ ८९ ॥

दुष्टहृदये दुष्टचिन्तनबुद्धये, अविनीताय शिष्याय, पिशुनाय च कदाचन न देयम् ॥

Verse 90

कृतघ्नाय न दातव्यं दातव्यं च परीक्षिते । बहुना किमिहोक्तेन सर्वं दद्यात्कपीश्वरः ॥ ९० ॥

कृतघ्नाय न दातव्यं, दानं तु परीक्ष्य दातव्यम्। बहुना किमिहोक्तेन—कपीश्वरः सर्वमेव ददौ॥

Verse 91

अथ मन्त्रान्तरं वक्ष्ये तत्त्वज्ञानप्रदायकम् । तारो नमो हनुमते जाठरत्रयमीरयेत् ॥ ९१ ॥

अथ मन्त्रान्तरं वक्ष्ये तत्त्वज्ञानप्रदायकम्। तारं नमो हनुमते इति, जाठरत्रयमीरयेत्॥

Verse 92

दनक्षोभं समाभाष्य संहरद्वयमीरयेत् । आत्मतत्त्वं ततः पश्चात्प्रकाशययुगं ततः ॥ ९२ ॥

दनक्षोभं समाभाष्य संहरद्वयमीरयेत्। आत्मतत्त्वं ततः पश्चात् प्रकाशययुगं ततः॥

Verse 93

वर्मास्त्रवह्निजायांतः सार्द्धूषड्विंशदर्णवान् । वसिष्ठोऽस्य मुनिश्छन्दोऽनुष्टुप् च देवताः पुनः ॥ ९३ ॥

अयं मन्त्रः ‘वर्मास्त्र’ इत्यादिः ‘वह्निजायान्तः’ इति पर्यवसितः। षड्विंशदर्णवान्; अस्य ऋषिर्वसिष्ठः, छन्दोऽनुष्टुप्, देवताश्च पुनः॥

Verse 94

हनुमान्मुनिसप्तर्तुवेदाष्टनिगमैः क्रमात् । मंत्रार्णैश्च षडंगानि कृत्वा ध्यायेत्कपीश्वरम् ॥ ९४ ॥

हनुमान्मुनिसप्तर्तुवेदाष्टनिगमैः क्रमात् मन्त्रार्णैः षडङ्गानि कृत्वा ध्यायेत् कपीश्वरम्॥

Verse 95

जानुस्थावामबाहुं च ज्ञानमुद्रापरं हृदि । अध्यात्मचित्तमासीनं कदलीवनमध्यगम् ॥ ९५ ॥

जानुस्थावामबाहुं हृदि ज्ञानमुद्रां निधाय, अध्यात्मचित्तः समासीनः कदलीवनमध्यगः सः।

Verse 96

बालार्ककोटिप्रतिमं ध्यायेज्ज्ञानप्रदं हरिम् । ध्यात्वैवं प्रजपेल्लक्षं दशांशं जुहुयात्तिलैः ॥ ९६ ॥

बालार्ककोटिप्रतिमं ज्ञानप्रदं हरिं ध्यायेत्। एवं ध्यात्वा लक्षं जपेत्, तिलैर्दशांशं जुहुयात्॥

Verse 97

साज्यैः संपूजयेत्पीठे पूर्वोक्ते पूर्ववत्प्रभुम् । जप्तोऽयं मदनक्षोभं नाशयत्येव निश्चितम् ॥ ९७ ॥

पूर्वोक्ते पीठे पूर्ववत् प्रभुं साज्यैः संपूजयेत्। अयं जपः मदनक्षोभं नाशयत्येव निश्चितम्॥

Verse 98

तत्त्वज्ञानमवाप्नोति कपींद्रस्य प्रसादतः । अथ मंत्रातरं वाक्ष्ये भूतविद्रावणं परम् ॥ ९८ ॥

कपीन्द्रस्य प्रसादतः तत्त्वज्ञानमवाप्नोति। अथ भूतविद्रावणं परं मंत्रान्तरं वक्ष्ये॥

Verse 99

तारः काशींकुक्षिपरवराहश्चांजनापदम् । पवनो वनपुत्रांते आवेशिद्वयमीरयेत् ॥ ९९ ॥

तारं काशीं कुक्षिं परं वराहं चाञ्जनापदम्। वनपुत्रान्ते पवनं, आवेशिद्वयमीरयेत्॥

Verse 100

तारः श्रीहनुमत्यश्चादस्त्ररचभुजाक्षरः । ब्रह्मा मुनिः स्याद्गायत्री छंदोऽत्र देवता पुनः ॥ १०० ॥

तारोऽथ ॐकारः, श्रीशब्देन हनुमत्याख्यया च संयुक्तः, भुजाक्षरयुक्तं अस्त्ररूपं मन्त्रं भवति। अत्र ब्रह्मा ऋषिः, गायत्री छन्दः, देवता पुनरेवोक्ता॥१००॥

Verse 101

हनुमान्कमला बीजं फट् शक्तिः परिकीर्तितः । षड्दीर्घाढ्येन बीजेन षडङ्गानि समाचरेत् ॥ १०१ ॥

‘हनुमान्-कमला’ इति बीजं प्रोक्तं, ‘फट्’ इति शक्तिः परिकीर्तिता। षड्दीर्घसमन्वितेन बीजेन षडङ्गन्यासं समाचरेत्॥१०१॥

Verse 102

आंजनेय पाटलास्यं स्वर्णाद्रिसमविग्रहम् । पारिजातद्रुमूलस्थं चिंतयेत्साधकोत्तमः ॥ १०२ ॥

आञ्जनेयं पाटलास्यं स्वर्णाद्रिसमविग्रहम्। पारिजातद्रुमूलस्थं साधकोत्तमः सदा ध्यायेत्॥१०२॥

Verse 103

एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षं दशांशं जुहुयात्तिलैः । त्रिमध्वक्तैर्यंजत्पीठे पूर्वोक्तेपूर्ववत्सुधीः ॥ १०३ ॥

एवं ध्यात्वा मन्त्रं लक्षजपं कुर्यात्; तस्य दशांशं तिलैस्त्रिमध्वक्तैः जुहुयात्। पूर्वोक्तयज्ञपीठे पूर्ववत् विधिना सुधीः॥१०३॥

Verse 104

अनेन मनुना मंत्री ग्रहग्रस्तं प्रमार्जयेत् । आक्रंदंस्तं विमुच्याथ ग्रहः शीघ्रं पलायते ॥ १०४ ॥

अनेन मनुना मन्त्रविद् ग्रहग्रस्तं प्रमार्जयेत्। आक्रन्दमानं विमुच्याथ ग्रहः शीघ्रं पलायते॥१०४॥

Verse 105

मनवोऽमी सदागोप्या न प्रकाश्या यतस्ततः । परीक्षिताय शिष्याय देया वा निजसूनवे ॥ १०५ ॥

एतेऽमी पावनाः उपदेशाः सदैव गोप्याः; सर्वत्र न प्रकाशनीयाः। परीक्षिताय शिष्याय एव देयाः, अथवा निजसूनवे॥

Verse 106

हनुमद्भजनासक्तः कार्तवीर्यार्जुनं सुधीः । विशेषतः समाराध्य यथोक्तं फलमाप्नुयात् ॥ १०६ ॥

हनूमद्भजनासक्तः सुधीः विशेषतः कार्तवीर्यार्जुनं यथोक्तं समाराध्य, पूर्वोक्तं फलम् एवाप्नुयात्॥

Verse 107

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे दीपविधिनिरूपणं नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७५ ॥

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे ‘दीपविधिनिरूपण’नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः॥