Mantraśodhana, Dīkṣā-krama, Guru-Pādukā, Ajapā-Haṃsa, and Ṣaṭcakra-Kuṇḍalinī Sādhana
सनत्कुमारः साधनापद्धतिं क्रमशः निरूपयति। आदौ गुरुः शिष्यं परीक्ष्य मन्त्रशोधनं करोति—नृपकोष्ठके दिग्विन्यासेन वर्णान् स्थापयित्वा अक्षरक्रमं परीक्षते। मन्त्रस्य फलभेदाः सिद्धः, साध्यः, सुसिद्धः, अरिः तथा सिद्ध-साध्यादि मिश्रावस्थाश्च विघ्न-प्रभाव-परिज्ञानाय कथ्यन्ते। ततः दीक्षाक्रमः—स्वस्तिवाचनं, सर्वतोभद्रमण्डलनिर्माणं, सभाप्रवेशः, विघ्ननिवारणं, औषधि-नवरत्न-पञ्चपल्लवयुक्तकुम्भसंस्कारः, शिष्यस्य भूतशुद्धि-न्यास-प्रोक्षणादि शुद्धिः। गुरुः मन्त्रं प्रददाति (१०८ जपाः, कर्णे अष्टवारं जपः), आशीर्वादं दत्त्वा गुरुसेवा-दक्षिणां विधत्ते। नित्यं पञ्चदेवतापूजा केन्द्र-बाह्यविन्यासेन निर्दिश्यते। अन्ते गुरुपादुका-मन्त्र-स्तोत्रं, षट्चक्रेषु कुण्डलिन्याः आरोहणं ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तं, तथा अजपा/हंसगायत्र्या श्वासजपः—ऋषि-छन्दो-देवता-षडङ्ग-चक्रार्पणैः सह—अद्वयमोक्षधर्मप्रतिपादनपर्यवसानं च।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । परीक्ष्य शिष्यं तु गुरुर्मंत्रशोधनमाचरेत् । प्राक्प्रत्यग्दक्षिणोदक्चपंचसूत्राणि पातयेत् ॥ १ ॥
सनत्कुमार उवाच—शिष्यं सम्यक् परीक्ष्य गुरुर्मन्त्रस्य शोधनं कुर्यात्; पूर्वे पश्चिमे दक्षिणे उत्तरे च पञ्चसूत्राणि विन्यसेत्।
Verse 2
चतुष्टयं चतुष्कानां स्यादेवं नृपकोष्ठके । तत्राद्यप्रथमे त्वाद्यं द्वितीयाद्ये द्वितीयकम् ॥ २ ॥
एवं नृपकोष्ठके चतुष्कानां चतुष्टयं भवति; तत्र प्रथमाद्ये प्रथमं, द्वितीयाद्ये द्वितीयकं विन्यसेत्।
Verse 3
तृतीयाद्ये तृतीयं स्याञ्चतुर्थाद्ये तुरीयकम् । तत्तदाग्नेयकोष्ठेषु तत्तत्पंचममक्षरम् ॥ ३ ॥
तृतीयाद्ये तृतीयं स्यात्, चतुर्थाद्ये तुरीयकम्; तत्तदाग्नेयकोष्ठेषु तत्तत्पञ्चममक्षरं विन्यसेत्।
Verse 4
विलिख्य क्रमतो धीमान्मनुं संशोधयेत्ततः । नामाद्यक्षरमारभ्य यावन्मन्त्रादि वर्णकम् ॥ ४ ॥
क्रमतो मनुं विलिख्य धीमान् ततः संशोधयेत्; नामाद्यक्षरमारभ्य यावन्मन्त्रादिवर्णकं तावत्।
Verse 5
चतुष्के यत्र नामार्णस्तत्स्यात्सिद्धिचतुष्ककम् । प्रादक्षिण्यात्तद्द्वितीयं साध्याख्यं परिकीर्तितम् ॥ ५ ॥
यत्र चतुष्के नामार्णाः सन्ति तत् सिद्धिचतुष्ककं कथ्यते; प्रादक्षिण्यक्रमेण तद्द्वितीयं ‘साध्य’ इति परिकीर्तितम्।
Verse 6
तृतीयं पुंसि सिद्धाख्यं तुरीयमरिसंज्ञकम् । द्वयोर्वर्णावेककोष्ठे सिद्धसिद्धेति तन्मतम् ॥ ६ ॥
पुंलिङ्गे तृतीयं सिद्धाख्यं, चतुर्थं त्व् अरिसंज्ञितम्। द्वयोर्वर्णयोरेककोष्ठस्थितयोः ‘सिद्ध–सिद्ध’ इति तन्मतम्॥
Verse 7
तद्द्वितीये तु मंत्रार्णे सिद्धसाध्यः प्रकीर्तितः । तृतीये तत्सुसिद्धः स्यात्सिद्धारिस्तञ्चतुर्थके ॥ ७ ॥
द्वितीये तु मन्त्रार्णे ‘सिद्धसाध्य’ इति कीर्तितः। तृतीये स्यात् ‘सुसिद्धः’, चतुर्थके ‘सिद्धारिः’ स्मृतः॥
Verse 8
नामार्णान्यचतुष्कात्तु द्वितीये मंत्रवर्णके । चतुष्के चेत्तदा पूर्वं यत्र नामाक्षरं स्थितम् ॥ ८ ॥
नामार्णान्यचतुष्कात् तु, द्वितीये मन्त्रवर्णके। चतुष्के चेत् तदा पूर्वं, यत्र नामाक्षरं स्थितम्॥
Verse 9
तत्र तत्कोष्ठमारभ्य गणयेत्पूर्ववत्क्रमात् । साध्यसिद्धः साध्यसाध्यस्तत्सुसिद्धश्च तद्रिप्रुः ॥ ९ ॥
तत्र तत्कोष्ठमारभ्य गणयेत् पूर्ववत् क्रमात्। साध्यसिद्धः साध्यसाध्यः तत्सुसिद्धश्च तद्रिप्रुः॥
Verse 10
तृतीये चेञ्चतुष्के तु यदि स्यान्मंत्रवर्णकः । तदा पूर्वोक्तरीत्या तु क्रमाद्देयं मनीषिभिः ॥ १० ॥
तृतीये चतुष्के चेत् मन्त्रवर्णकः समुपस्थितः। तदा पूर्वोक्तरीत्या तु क्रमाद् देयं मनीषिभिः॥
Verse 11
सुसिद्धसिद्धस्तत्साध्यस्तत्सुसिद्धश्च तदृषिः । तुरीये चेञ्चतुष्के तु तदैवं गणयेत्सुधीः ॥ ११ ॥
‘सुसिद्धसिद्धः’, ‘तत्साध्यः’, ‘तत्सुसिद्धः’—तथैव तदृषिः। तुरीये चतुष्के तु चतुर्विधगणे, एवं यथावत् सुधीर्गणयेत्॥
Verse 12
अरिसिद्धोऽरिसाध्यश्च तत्सुसिद्धश्च तद्रिपुः । रिद्धसिद्धो यथोक्तेन द्विगुणात्सिद्धिसाध्यकः ॥ १२ ॥
‘अरिसिद्धः’ ‘अरिसाध्यः’ च, तथा ‘तत्सुसिद्धः’ तद्रिपुः। पूर्वोक्तविधिना ‘ऋद्धसिद्धः’ द्विगुणेन सिद्धिं साधयति॥
Verse 13
सिद्धः सुसिद्धोर्द्धतयात्सिद्धारिर्हंति गोत्रजान् । द्विगुणात्साध्यसिद्धस्तु साध्यसाध्यो विलंबतः ॥ १३ ॥
‘सिद्धः’ सुसिद्धोर्द्धतया स्वगोत्रजान् हन्ति; ‘सिद्धारिः’ इति। द्विगुणात् ‘साध्यसिद्धः’ भवति; ‘साध्यसाध्यः’ तु विलम्बेन फलमाप्नोति॥
Verse 14
साध्यः सुसिद्धो द्विगुणात्साध्यारिर्हंति बांधवान् । सुसिद्धसिद्धोर्द्धतया तत्साध्यो द्विगुणाज्जपात् ॥ १४ ॥
‘साध्यः’ द्विगुणप्रयत्नात् ‘सुसिद्धः’ भवति; ‘साध्यारिः’ बान्धवान् हन्ति। सुसिद्धसिद्धोर्द्धतया तदेव ‘तत्साध्यः’ द्विगुणजपात् प्राप्यते॥
Verse 15
तत्सुसिद्धप्राप्तिमात्रात्सुसिद्धारिः कुटुंबहृत् । अरिसिद्धस्तु पुत्रघ्नोऽरिसाध्यः कन्यकापहः ॥ १५ ॥
तत्सुसिद्धप्राप्तिमात्रेण ‘सुसिद्धारिः’ कुटुम्बहृत् भवति। ‘अरिसिद्धः’ पुत्रघ्नः, ‘अरिसाध्यः’ कन्यकापहः कथ्यते॥
Verse 16
तत्सुसिद्धः कलत्रघ्नः साधकघ्नोरेऽप्यरिः स्मृतः । अन्येऽप्यत्र प्रकारा हि संति वै बहवो मुने ॥ १६ ॥
तत् सुसिद्धं विनियोगं कलत्रघ्नं साधकघ्नोऽप्यरिरिति स्मृतम्। अन्येऽप्यत्र प्रकारा बहवो वै सन्ति, मुने॥
Verse 17
सर्वेषु मुख्योऽयं तेऽत्र कथितो कथहाभिधः । एवं संशोध्य मंत्रं तु शुद्धे काले स्थले तथा ॥ १७ ॥
सर्वेषु विधिषु मुख्योऽयम् अत्र ते कथितः ‘कथहा’ इति नाम्ना। एवं मन्त्रं संशोध्य शुद्धे काले स्थले च प्रयोजयेत्॥
Verse 18
दीक्षयेञ्च गुरुः शिष्यं तद्विधानमुदीर्यते । नित्यकृत्यं विधायाथ प्रणम्य गुरुपादुकाम् ॥ १८ ॥
गुरुः शिष्यं दीक्षयेत्, तद्दीक्षाविधानं पूर्वमेव उदीर्यते। ततः नित्यकृत्यं विधाय, गुरुपादुकां प्रणमेत्॥
Verse 19
प्रार्थयेत्सद्गुरुं भक्त्याभीष्टार्थमादृतः । संपूज्य वस्त्रालंकारगोहिरण्यधरादिभिः ॥ १९ ॥
भक्त्या आदृतः सद्गुरुं प्रार्थयेत्, अभीष्टार्थसिद्धये। वस्त्रालंकारगो-हिरण्य-धरादिभिः संपूज्य पूर्वम्॥
Verse 20
कृत्वा स्वस्ति विधानं तु मंडलादि च तुष्टिमान् । गुरुः शिष्येण सहितः शुचिर्यागगृहं विशेत् ॥ २० ॥
स्वस्तिविधानं कृत्वा मण्डलादि च समाप्य तुष्टिमान्। गुरुः शिष्येण सहितः शुचिः यागगृहं विशेत्॥
Verse 21
सामान्यार्घोदकेनाथ संप्रोक्ष्य द्वारमस्त्रतः । दिव्यानुत्सारयेद्विघ्नान्नभस्थानर्च्य वारिणा ॥ २१ ॥
सामान्यार्घोदकेन नाथ द्वारं संप्रोक्ष्य, अस्त्रमन्त्रेण रक्षां कृत्वा, दिव्यविघ्नान् उत्सारयेत्; वारिणा नभःस्थदेवताः समर्च्य प्रसादयेत्॥
Verse 22
पार्ष्णिघातैस्त्रिभिर्भौमांस्ततः कर्म समाचरेत् । वर्णकैः सर्वतोभद्रे यथोक्तपरिकल्पिते ॥ २२ ॥
ततः पार्ष्णिघातैस्त्रिभिर्भौमं ताडयित्वा कर्म समाचरेत्; यथोक्तपरिकल्पिते वर्णकैः कृतसर्वतोभद्रे मण्डले सर्वतः।
Verse 23
वह्निमण्डलमभ्यर्च्य तत्कलाः परिपूज्य च । अस्त्रप्रक्षालितं कुंभं यथाशक्ति विनिर्मितम् ॥ २३ ॥
वह्निमण्डलमभ्यर्च्य तत्कलाः परिपूज्य च, अस्त्रप्रक्षालितं कुम्भं यथाशक्ति विनिर्मिमीत।
Verse 24
तत्र संस्थाप्य विधिवत्तत्र भानोः कलां यजेत् । विलोममातृकामूलमुच्चरन् शुद्धवारिणा ॥ २४ ॥
तत्र कुम्भं विधिवत् संस्थाप्य, भानोः कलां यजेत्; शुद्धवारिणा विलोममातृकामूलमुच्चरन्।
Verse 25
आपूर्य कुंभं तत्रार्चेत्सोमस्य विधिवत्कलाः । धूम्रार्चिरूष्मा ज्वलिनी ज्वालिनी विस्फुलिंगिनी ॥ २५ ॥
कुम्भमापूर्य तत्र विधिवत् सोमस्य कलाः समर्चयेत्—धूम्रार्चिरूष्मा ज्वलिनी ज्वालिनी विस्फुलिङ्गिनी च।
Verse 26
सुश्रीः सुरूपा कपिला हव्यकव्यवहा तथा । वह्नेर्दश कलाः प्रोक्ताः प्रोच्यंतेऽथ रवेः कलाः ॥ २६ ॥
सुश्रीः सुरूपा कपिला हव्यकव्यवहा तथा । वह्नेर्दश कलाः प्रोक्ताः, प्रोच्यन्तेऽथ रवेः कलाः ॥
Verse 27
तपिनी तापिनी धूम्रा मरीचिज्वालिनी रुचिः । सुषुम्णा भोगदा विश्वा बोधिनी धारिणी क्षमा ॥ २७ ॥
तपिनी तापिनी धूम्रा मरीचिज्वालिनी रुचिः । सुषुम्णा भोगदा विश्वा बोधिनी धारिणी क्षमा ॥
Verse 28
अथेंदोश्च कला ज्ञेया ह्यमृता मानदा पुनः । पूषा तुष्टिश्च पुष्टिश्च रतिश्च धृतिसंज्ञिकाः ॥ २८ ॥
अथेंदोश्च कला ज्ञेया ह्यमृता मानदा पुनः । पूषा तुष्टिश्च पुष्टिश्च रतिश्च धृतिसंज्ञिकाः ॥
Verse 29
शशिनी चंद्रिका कांतिर्ज्योत्स्ना श्रीः प्रीतिरंगदा । पूर्णापूर्णामृता चेति प्रोक्ताश्चंद्रमसः कलाः ॥ २९ ॥
शशिनी चंद्रिका कांतिर्ज्योत्स्ना श्रीः प्रीतिरंगदा । पूर्णापूर्णामृता चेति प्रोक्ताश्चंद्रमसः कलाः ॥
Verse 30
वस्त्रयुग्मेन संवेष्ट्य तस्मिन्सर्वैषधीः क्षिपेत् । नवरत्नानि निक्षिप्य विन्यसेत्पञ्चपल्लवान् ॥ ३० ॥
वस्त्रयुग्मेन संवेष्ट्य तस्मिन्सर्वैषधीः क्षिपेत् । नवरत्नानि निक्षिप्य विन्यसेत्पञ्चपल्लवान् ॥
Verse 31
पनसाम्रवटाश्वत्थबकुलेति च तान् विदुः । मुक्तामाणिक्यवैडूर्यगोमेदान्वज्रविद्रुमौ ॥ ३१ ॥
पनसाम्रवटाश्वत्थबकुलाख्याः इति तान् विदुः; तथा मुक्तामाणिक्यवैडूर्यगोमेदवज्रविद्रुमाख्यानि रत्नानि च।
Verse 32
पद्मरागं मरकतं नीलं चेति यथाक्रम् । एवं रत्नानि निक्षिप्य तत्रावाह्येष्टदेवताम् ॥ ३२ ॥
पद्मरागं मरकतं नीलं च यथाक्रमं निक्षिपेत्; एवं रत्नानि स्थापयित्वा तत्रेष्टदेवताम् आवाहयेत्।
Verse 33
संपूज्य विधिवन्मंत्री ततः शिष्यं स्वलंकृतम् । वेद्यां संवेश्य संप्रोक्ष्य प्रोक्षणीस्थेन वारिणा ॥ ३३ ॥
विधिवत् संपूज्य मंत्री ततः स्वलंकृतं शिष्यं वेद्यां संवेश्य, प्रोक्षणीस्थेन वारिणा संप्रोक्ष्य शुद्धिं कारयेत्।
Verse 34
भूतशुद्ध्यादिकं कृत्वा तच्छरीरे विधानतः । न्यासजालेन संशोध्य मूर्ध्नि विन्यस्य पल्लवान् ॥ ३४ ॥
भूतशुद्ध्यादिकं विधानतः कृत्वा, तच्छरीरं न्यासजालेन संशोध्य, मूर्ध्नि पल्लवान् विन्यसेत्।
Verse 35
अष्टोत्तरशतेनाथ मूलमंत्रेण मंत्रितैः । अभिषिंचेत्प्रियं शिष्यं जपन्मूलमनुं हृदि ॥ ३५ ॥
अष्टोत्तरशतेन मूलमंत्रेण मंत्रितैः वारिभिः, प्रियं शिष्यं अभिषिञ्चेत्; हृदि मूलमनुं जपन् गुरुः।
Verse 36
शिष्टोदकेन वाचम्य परिधायांबरं शिशुः । गुरुं प्रणम्य विधिवत्संविशेत्पुरतः शुचिः ॥ ३६ ॥
शिष्टोदकेन मुखं प्रक्षाल्य वासः परिधाय शुचिः शिष्यः । विधिवद्गुरुं प्रणम्य तस्य पुरतः सम्यक् उपविशेत् ॥
Verse 37
अथ शिष्यस्य शिरसि हस्तं दत्वा गुरुस्ततः । जपेदष्टोत्तरशतं देयमन्त्रं विधानतः ॥ ३७ ॥
अथ गुरुस्ततः शिष्यस्य शिरसि हस्तं निधाय । विधानतः देयमन्त्रं जपेदष्टोत्तरशतं सम्यक् ॥
Verse 38
समोऽस्त्वित्यक्षरान्दद्यात्ततः शिष्योऽर्चयेद्गुरुम् । ततः सचन्दनं हस्तं दत्वा शिष्यस्य मस्तके ॥ ३८ ॥
‘समोऽस्तु’ इत्याद्याक्षरान् दद्यात् ततः शिष्यो गुरुमर्चयेत् । ततः सचन्दनं हस्तं शिष्यस्य मस्तके निधाय कर्म समापयेत् ॥
Verse 39
तत्कर्णे प्रवदेद्विद्यामष्टवारं समाहितः । संप्राप्तविद्यः शिष्योऽपि निपतेद्गुरुपादयोः ॥ ३९ ॥
तत्कर्णे समाहितो गुरुर्विद्यां प्रवदेदष्टवारम् । संप्राप्तविद्यः शिष्योऽपि गुरुपादयोर्निपतेत् ॥
Verse 40
उत्तिष्ठ वत्स मुक्तोऽसि सम्यगाचारवान्भव । कीर्तिश्रीकांतिपुत्रायुर्बलारोग्य सदास्तु ते ॥ ४० ॥
उत्तिष्ठ वत्स मुक्तोऽसि सम्यगाचारवान्भव । कीर्तिः श्रीः कान्तिः पुत्रायुः बलमारोग्यं सदास्तु ते ॥
Verse 41
ततः शिष्यः समुत्थाय गन्धाद्यैर्गुरुमर्चयेत् । दद्याञ्च दक्षिणां तस्मै वित्तशाठ्यविवर्जितः ॥ ४१ ॥
ततः शिष्यः समुत्थाय चन्दनादिगन्धैः पुष्पधूपादिभिश्च गुरुमर्चयेत्। वित्तशाठ्यविवर्जितः सन् तस्मै यथाविधि दक्षिणामपि दद्यात्॥
Verse 42
संप्राप्यैवं गुरोर्मंत्रं तदारभ्य धनादिभिः । देहपुत्रकलत्रैश्च गुरुसेवापरो भवेत् ॥ ४२ ॥
एवं गुरोर्मन्त्रं संप्राप्य तदारभ्य धनधान्यादिभिः स्वदेहेन पुत्रकलत्रादिभिश्च गुरुसेवापरो भवेत्॥
Verse 43
स्वेष्टदेवं यजेन्मध्ये दत्वा पुष्पांजलिं ततः । अग्निनैर्ऋतिवागीशान् क्रमेण परिपूजयेत् ॥ ४३ ॥
मध्ये स्वेष्टदेवं यजेत्, ततः पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा क्रमेणाग्निं नैर्ऋतिं वागीशं च परिपूजयेत्॥
Verse 44
यदा मध्ये यजेद्विष्णुं बाह्यादिषु विनायकम् । रविं शिवां शिवं चैव यदा मध्ये तु शङ्करम् ॥ ४४ ॥
यदा मध्ये विष्णुं यजेत् तदा बाह्यादिषु विनायकं पूजयेत्; तथा रविं शिवां शिवं च। यदा तु मध्ये शङ्करं यजेत् तदा तदनुरूपेण विन्यासं कुर्यात्॥
Verse 45
रविं गणेशमंबां च हरिं चाथ यदा शिवाम् । ईशं विघ्नार्कगोविंदान्मध्ये चेद्गणनायकम् ॥ ४५ ॥
रविं गणेशमम्बां च हरिं चाथ शिवां तथा। विघ्नार्कगोविन्दान्मध्ये यदीशः कीर्त्यते तदा मध्ये गणनायकं विन्यसेत्॥
Verse 46
शिवं शिवां रविं विष्णुं रवौ मध्यगते पुनः । गणेषं विष्णुमंबां च शिवं चेति यथाक्रमम् ॥ ४६ ॥
शिवं शिवां रविं विष्णुं च आवाहयेत्; पुनश्च रवौ मध्यगते गणेशं विष्णुमम्बां च शिवं चेति यथाक्रमम् स्थापयेत्॥
Verse 47
एवं नित्य समभ्यर्च्य देवपञ्चकमादृतः । ब्राह्मे मुहूर्त्ते ह्युत्थाय कृत्वाचावश्यकं बुधः ॥ ४७ ॥
एवं नित्यं देवपञ्चकं समभ्यर्च्य आदृतः; ब्राह्मे मुहूर्ते उत्थाय बुधः आवश्यककर्माणि कुर्यात्॥
Verse 48
अशंकितो वा शय्यायां स्वकीयशिरसि स्मरेत् । सहस्रदलशुक्लाब्जकणिकास्थेंदुमण्डले ॥ ४८ ॥
अथवा शय्यायामशङ्कितः स्वकीयशिरसि स्मरेत्—सहस्रदलशुक्लाब्जकणिकास्थेन्दुमण्डलम्॥
Verse 49
अकथादित्रिकोणस्थं वराभयकरं गुरुम् । द्विनेत्रं द्विभुजं शुक्लगंधमाल्यानुलेपनम् ॥ ४९ ॥
अकथादित्रिकोणस्थं वराभयकरं गुरुम् ध्यायेत्; द्विनेत्रं द्विभुजं शुक्लगन्धमाल्यानुलेपनभूषितम्॥
Verse 50
वामे शक्त्या युतं ध्यात्वा मानसैरुपचारकैः । आराध्य पादुकामन्त्रं दशधा प्रजपेत्सुधीः ॥ ५० ॥
वामे शक्त्या युतं ध्यात्वा मानसैरुपचारकैः समाराध्य; ततः पादुकामन्त्रं दशधा प्रजपेत् सुधीः॥
Verse 51
वा माया श्रीर्भगेंद्वाढ्या वियद्धंसखकाग्नयः । हसक्षमलवार्यग्निवामकर्णेंदुयुग्मरुत् ॥ ५१ ॥
एते बीजाक्षरसमूहाः— ‘वा’, ‘माया’, ‘श्रीः’, तथा ‘भग’ इन्दुनादसमन्वितः; ततः ‘वियत्’, ‘हंस’, ‘ख’, ‘का’, ‘अग्नि’ इति। पुनश्च ‘ह-स’, ‘क्ष’, ‘मल’, ‘वारि’, ‘अग्नि’, वामकर्णनादः, इन्दुयुग्मनादौ च, मरुत् (प्राण) इति च।
Verse 52
ततो भृग्वाकाशखाग्निभगेंद्वाढ्याः परंतिमः । सहक्षमलतोयाग्निचंद्रशांतियुतो मरुत् ॥ ५२ ॥
ततः मरुत्तत्त्वं परंतिमं कथ्यते— भृगु-आकाश-ख-अग्नि-भग-इन्दुभिराढ्यं; तथा सहन-शुद्धि-तोय-अग्नि-चन्द्रशान्ति-शमनयुतं च।
Verse 53
ततः श्रीश्चामुकांते तु नन्दनाथामुकी पुनः । देव्यंबांते श्रीपांदुकां पूजयामि हृदंतिमे ॥ ५३ ॥
ततः चामुकान्ते श्रीं पूजयामि; पुनर् आमुक्यां नन्दनाथं; देव्यम्बान्ते श्रीपाण्डुकां पूजयामि— एते मम हृदयान्तिमाः (अत्यन्तप्रियाः)।
Verse 54
अयं श्रीपादुकामंत्रः सर्वसिद्धिप्रदो नृणाम् । गुह्येति च समर्प्याथ मन्त्रैरेतैर्नमेत्सुधीः ॥ ५४ ॥
अयं श्रीपादुकामन्त्रः सर्वसिद्धिप्रदो नृणाम्। ‘गुह्य’ इति समर्प्याथ, एतैर्मन्त्रैः सुधीर्नमेत्।
Verse 55
अखण्डमंडलाकारं व्याप्तं येन चराचरम् । तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ५५ ॥
अखण्डमण्डलाकारं व्याप्तं येन चराचरम्। तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः॥
Verse 56
अज्ञानतिमिरांधस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ५६ ॥
अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥
Verse 57
नमोऽस्तु गुरवे तस्मा इष्टदेवस्वरूपिणे । यस्य वागमृतं हंति विषं संसारसंज्ञकम् ॥ ५७ ॥
नमोऽस्तु गुरवे तस्मा इष्टदेवस्वरूपिणे । यस्य वागमृतं हंति विषं संसारसंज्ञकम् ॥
Verse 58
इति नत्वा पठेत्स्तोत्रं सद्यः प्रत्ययकारकम् । ॐ नमस्ते नाथ भगवान् शिवाय गुरुरूपिणे ॥ ५८ ॥
इति नत्वा पठेत्स्तोत्रं सद्यः प्रत्ययकारकम् । ॐ नमस्ते नाथ भगवान् शिवाय गुरुरूपिणे ॥
Verse 59
विद्यावतारसंसिद्ध्यै स्वीकृतानेकविग्रह । नवाय तनरूपाय परमार्थैकरूपिणे ॥ ५९ ॥
विद्यावतारसंसिद्ध्यै स्वीकृतानेकविग्रह । नवाय तनरूपाय परमार्थैकरूपिणे ॥
Verse 60
सर्वाज्ञानतमोभेदभानवे चिद्धनाय ते । स्वतंत्राय दयाक्लृप्तविग्रहाय शिवात्मने ॥ ६० ॥
सर्वाज्ञानतमोभेदभानवे चिद्धनाय ते । स्वतंत्राय दयाक्लृप्तविग्रहाय शिवात्मने ॥
Verse 61
परत्र त्राय भक्तानां भव्यानां भावरूपिणे । विवेकिनां विवेकाय विमर्शाय विमर्शिनाम् ॥ ६१ ॥
परत्र भक्तानां त्राता भवतु, भव्यानां भावरूपिणे। विवेकिनां विवेकाय, विमर्शिनां विमर्शाय च॥
Verse 62
प्रकाशानां प्रकाशाय ज्ञानिनां ज्ञानरूपिणे । पुरस्तात्पार्श्वयोः पृष्टे नमस्तुभ्यमुपर्यधः ॥ ६२ ॥
प्रकाशानां प्रकाशाय, ज्ञानिनां ज्ञानरूपिणे। पुरस्तात् पार्श्वयोः पृष्ठे, उपर्यधो नमोऽस्तु ते॥
Verse 63
सदा सञ्चित्स्वरूपेण विधेहि भवदासनम् । त्वत्प्रसादादहं देव कृताकृत्योऽस्मि सर्वतः ॥ ६३ ॥
सदा सञ्चित्स्वरूपेण भवदासने मां विधेहि। त्वत्प्रसादादहं देव सर्वतः कृतकृत्योऽस्मि॥
Verse 64
मायामृत्युमहापाशाद्विमुक्तोऽस्मि शिवोऽस्मि वः । इति स्तुत्वा ततः सर्व गुरवे विनिवेदयेत् ॥ ६४ ॥
मायामृत्युमहापाशाद्विमुक्तोऽस्मि, शिवोऽस्मि वः। इति स्तुत्वा ततः सर्वं गुरवे विनिवेदयेत्॥
Verse 65
प्रातः प्रभृति सायांतं सांयादिप्रातरंततः । यत्करोमि जगन्नाथ तदस्तु तव पूजनम् ॥ ६५ ॥
प्रातःप्रभृति सायान्तं, सायादि प्रातरन्ततः। यत्करोमि जगन्नाथ, तदस्तु तव पूजनम्॥
Verse 66
ततश्च गुरुपादाब्जगलितामृतधारया । क्षालितं निजमात्मानं निर्मलं भावयेत्सुधीः ॥ ६६ ॥
ततः गुरुपादाब्जगलितामृतधारया स्वात्मानं क्षालितं निर्मलं च भावयेत् सुधीः॥
Verse 67
मूलादिब्रह्मरंध्रांतं मूलविद्यां विभावयेत् । मूलाधारादधो भागे वर्तुलं वायुमंडलम् ॥ ६७ ॥
मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं मूलविद्यां विभावयेत्। मूलाधारादधो भागे वर्तुलं वायुमण्डलं ध्यायेत्॥
Verse 68
तत्रस्थवायुबीजोत्थवायुना च तदूर्द्ध्वकम् । त्रिकोणं मंडलं वह्नेस्तत्रस्थवह्निबीजतः ॥ ६८ ॥
तत्रस्थवायुबीजोत्थवायुना तदूर्ध्वं समुत्थापयेत्। तत्रस्थवह्निबीजतः त्रिकोणं वह्निमण्डलं जायते॥
Verse 69
उत्पन्नेनाग्निना मूलाधारावस्थितविग्रहाम् । प्रसुप्तभुजगाकारां स्वयंभूलिंगवेष्टिनीम् ॥ ६९ ॥
उत्पन्नेनाग्निना मूलाधारस्थितां प्रसुप्तभुजगाकारां स्वयंभूलिङ्गवेष्टिनीं तां विग्रहां विभावयेत्॥
Verse 70
विसतंतुनिभां कोटिविद्युदाभां तनीयसीम् । कुलकुंडलिनीं ध्यात्वा कूर्चेनोत्थापयेञ्च ताम् ॥ ७० ॥
विसतन्तुनिभां कोटिविद्युदाभां तनीयसीं कुलकुण्डलिनीं ध्यात्वा कूर्चेन तामुत्थापयेत्॥
Verse 71
सुषुम्णावर्त्मनातां च षट्चक्रक्रमभेदिनीम् । गुरुपदिष्टविधिना ब्रह्मरंध्रं नयेत्सुधीः ॥ ७१ ॥
सुषुम्णावर्त्मना गत्वा षट्चक्रक्रमभेदिनीम् । गुरूपदिष्टविधानेन ब्रह्मरन्ध्रं नयेत्सुधीः ॥
Verse 72
तत्रस्थामृतसंमग्नीकृत्यात्मानं विभावयेत् । तत्प्रभापटलव्याप्तैविमलं चिन्मयं परम् ॥ ७२ ॥
तत्रस्थामृतसंमग्नीकृत्यात्मानं विभावयेत् । तत्प्रभापटलव्याप्तं विमलं चिन्मयं परम् ॥
Verse 73
पुनस्तां स्वस्थलं नीत्वा हृदिदेवं विचिंतयन् । दृष्ट्वा च मानसैर्द्रव्यैः प्रार्थयेन्मनुनामुना ॥ ७३ ॥
पुनस्तां स्वस्थलं नीत्वा हृदिदेवं विचिन्तयन् । दृष्ट्वा च मानसैर्द्रव्यैः प्रार्थयेन्मनुनामुना ॥
Verse 74
त्रैलोक्यचैत न्यमयादिदेव श्रीनाथ विष्णो भवदाज्ञयैव । प्रातः समुत्थाय तव प्रियार्थं संसारयात्रां त्वनुवर्तयिष्ये ॥ ७४ ॥
त्रैलोक्यचैतन्यमयादिदेव श्रीनाथ विष्णो भवदाज्ञयैव । प्रातः समुत्थाय तव प्रियार्थं संसारयात्रां त्वनुवर्तयिष्ये ॥
Verse 75
विष्णोरिति स्थले विप्र कार्य ऊहोऽन्यदैवते । ततः कुर्यात्सर्वसिद्ध्यै त्वजपाया निवेदनम् ॥ ७५ ॥
विष्णोरिति स्थले विप्र कार्य ऊहोऽन्यदैवते । ततः कुर्यात्सर्वसिद्ध्यै त्वजपाया निवेदनम् ॥
Verse 76
षट्शतानि दिवा रात्रौ सहस्राण्येकविंशतिः । अजपाख्यां तु गायत्रीं जीवो जपति सर्वदा ॥ ७६ ॥
दिवा षट्शतानि, रात्रौ चैकविंशतिसहस्राणि (श्वासाः) भवन्ति। एवं जीवः अजपाख्यां गायत्रीं सर्वदा, अनायासेनैव, जपति॥
Verse 77
ऋषिर्हंसस्तथाव्यक्तगायत्रीछंद ईरितम् । देवता परमो हंसश्चाद्यंते बीजशक्तिकम् ॥ ७७ ॥
ऋषिर्हंसः; छन्दोऽव्यक्तगायत्रीति कीर्तितम्। देवता परमो हंसः; बीजशक्ती चाद्यन्ते विन्यस्येते॥
Verse 78
ततः षडंगं कुर्वीत सूर्यः सोमोनिरंजनः । निराभासश्च धर्मश्च ज्ञानं चेति तथा पुनः ॥ ७८ ॥
ततः षडङ्गं प्रवर्तयेत्—सूर्यः सोमो निरञ्जनः। निराभासश्च धर्मश्च ज्ञानं चेति पुनः क्रमात्॥
Verse 79
क्रमादेतान्हंसपूर्वानात्मनेपदपश्चिमान् । जातयुक्तान्साधकेंद्र षडंगेषु नियोजयेत् ॥ ७९ ॥
क्रमादेतान् हंसपूर्वान् आत्मनेपदपश्चिमान्। जातियुक्तान् साधकेन्द्र षडङ्गेषु नियोजयेत्॥
Verse 80
हकारः सूर्यसंकाशतेजाः संगच्छते बहिः । सकारस्तादृशश्चैव प्रवेशे ध्यानमीरितम् ॥ ८० ॥
हकारः सूर्यसंकाशतेजाः बहिर्गच्छति। सकारोऽपि तथैव; प्रवेशकाले ध्यानमिति कीर्तितम्॥
Verse 81
एवं ध्यात्वार्पयेद्धीमान्वह्न्यर्केषु विभागशः । मूलाधारे वादिसांतबीजयुक्ते चतुर्दले ॥ ८१ ॥
एवं ध्यात्वा धीमान् साधकः विभागशः वह्नौ अर्के च मन्त्रशक्तीं न्यसेत्। मूलाधारे चतुर्दले वादिसान्तबीजयुक्तेऽपि तां समर्पयेत्॥
Verse 82
बंधूकाभे स्वशक्त्या तु सहितापास्वगाय च । पाशांकुशसुधापात्रमोदकोल्लासपाणये ॥ ८२ ॥
बंधूकाभं स्वशक्त्या सहितं पार्श्वसेवितं नमामि। पाशाङ्कुशसुधापात्रमोदकोल्लासपाणये॥
Verse 83
षट्शतं तु गणेशाय वागधीशाय चार्पयेत् । स्वाधिष्ठाने विद्रुमाभे वादिलांतार्णसंयुते ॥ ८३ ॥
गणेशाय वागधीशाय षट्शतं समर्पयेत्। स्वाधिष्ठाने विद्रुमाभे वादिलान्तार्णसंयुते ध्यायन्॥
Verse 84
वामांगशक्तियुक्ताय विद्याधिपतये तथा । स्रुवाक्षमालालसितबाहवे पद्मजन्मने ॥ ८४ ॥
वामाङ्गशक्तियुक्ताय विद्याधिपतये नमः। स्रुवाक्षमालालसितबाहवे पद्मजन्मने॥
Verse 85
ब्रह्मणे षट्सहस्रं तु हंसारूढाय चार्पयेत् । विद्युल्लसितमेघाभे डादिफांतार्णपत्रके ॥ ८५ ॥
ब्रह्मणे हंसारूढाय षट्सहस्रं समर्पयेत्। विद्युल्लसितमेघाभे डादिफान्तार्णपत्रके॥
Verse 86
मणिपूरे शंखचक्रगदापंकजधारिणे । सश्रिये षट्सहस्रं च विष्णवे विनिवेदयेत् ॥ ८६ ॥
मणिपूरचक्रे शङ्खचक्रगदापद्मधारिणे श्रीसहिताय विष्णवे षट्सहस्रं समर्पयेत्।
Verse 87
अनाहतेऽर्कपत्रे च कादिठांतार्णसंयुते । शुक्ले शूलाभयवरसधाकलशधारिणे ॥ ८७ ॥
अनाहतचक्रेऽर्कपत्रे कादिठान्तार्णसंयुते शुक्लप्रभं देवं शूलाभयवरमुद्रासुधाकलशधारिणं ध्यायेत्।
Verse 88
वामांगे शक्तियुक्ताय विद्याधिपतये सुधीः । वृषारूढाय रुद्राय षट्सहस्रं निवेदयेत् ॥ ८८ ॥
वामाङ्गे शक्तियुक्ताय विद्याधिपतये वृषारूढाय रुद्राय सुधीः षट्सहस्रं समर्पयेत्।
Verse 89
विशुद्धे षोडशदले स्वराढ्ये शुक्लवर्णके । महाज्योतिप्रकाशायेन्द्रियाधिपतये ततः ॥ ८९ ॥
ततः विशुद्धचक्रे षोडशदले स्वराढ्ये शुक्लवर्णके महाज्योतिःप्रकाशं इन्द्रियाधिपतिं ध्यायेत्।
Verse 90
सहस्रमर्पयेत्प्राणशक्त्या युक्तेश्चराय च । आज्ञाचक्रे हक्षयुक्ते द्विदिलेऽब्जे सहस्रकम् ॥ ९० ॥
प्राणशक्त्या युक्तः युक्तेश्वराय सहस्रमर्पयेत्; आज्ञाचक्रे हक्षयुक्ते द्विदलाब्जेऽपि सहस्रकं समर्पयेत्।
Verse 91
सदाशिवाय गुरवे पराशक्तियुताय वै । सहस्रारे महापद्मे नादबिन्दुद्वयान्विते ॥ ९१ ॥
सदाशिवस्वरूपाय गुरवे पराशक्तिसमन्विताय । सहस्रारमहापद्मे नादबिन्दुद्वयान्विते नमः ॥
Verse 92
विलसन्मातृकावर्णे वराभयकराय च । प्ररमाद्ये च गुरवे सहस्रं विनिवेदयेत् ॥ ९२ ॥
विलसन्मातृकावर्णैः शोभिताय वराभयकराय च । प्रथमारम्भरूपाय गुरवे सहस्रं विनिवेदयेत् ॥
Verse 93
चुलुकेंऽबु पुनर्द्धृत्वा स्वभावादेव सिध्यतः । एकविंशतिसाहस्रप्रमितस्य जपस्य च ॥ ९३ ॥
चुलुकाम्बु पुनर्धृत्वा स्वभावादेव सिध्यति । तथा एकविंशतिसाहस्रप्रमितो जपश्च सिद्ध्यति ॥
Verse 94
षट्शताधिकसंख्या स्यादजपाया विभागशः । संकल्पेन मोक्षदाता विष्णुर्मे प्रीयतामिति ॥ ९४ ॥
षट्शताधिकसंख्या ह्यजपा विभागशः स्मृता । ‘संकल्पेन मोक्षदाता विष्णुर्मे प्रीयताम्’ इति ॥
Verse 95
अस्याः संकल्पमात्रेण महापापैः प्रमुच्यते । ब्रह्मैवाहं न संसारी नित्यमुक्तो न शोकभाक् ॥ ९५ ॥
अस्याः संकल्पमात्रेण महापापैः प्रमुच्यते । ‘ब्रह्मैवाहं न संसारी नित्यमुक्तो न शोकभाक्’ ॥
Verse 96
सञ्चिदानंदरूपोऽहमात्मानमिति भावयेत् । ततः समाचरेद्देहकृत्यं देवार्चनं तथा ॥ ९६ ॥
सच्चिदानन्दरूपोऽहमात्मेति नित्यं भावयेत् । ततः सम्यक् देहकृत्यं कुर्याद् देवार्चनं तथा ॥
Verse 97
तद्धिधानं प्रवक्ष्यामि सदाचारस्य लक्षणम् ॥ ९७ ॥
तस्य विधानं प्रवक्ष्यामि सदाचारलक्षणं शुभम् ॥
Frequently Asked Questions
It functions as a formalized hermeneutic tool for mantra-letters—placing name-syllables and mantra-syllables into compartments to classify outcomes (siddha/sādhya/ari, etc.). In śāstric terms, it is a diagnostic overlay that links phonemic arrangement with predicted siddhi or obstruction, thereby guiding correction (śodhana) before dīkṣā and japa.
It anchors the ritual and yogic program in guru-tattva: the pādukā-mantra and hymns sacralize transmission, cultivate devotion and surrender (samarpana), and frame later inner practices (Ajapā and Kuṇḍalinī) as empowered by lineage rather than mere technique.
Ajapā interprets the natural breath current as continuous mantra-japa (Haṃsa/Gāyatrī), complete with ṛṣi-chandas-devatā and ṣaḍaṅga mapping. The practice culminates in nondual resolve—‘I am Brahman’—showing a bridge from counted ritual performance to internalized realization.