Kṛṣṇādi-mantra-varga-varṇana (Classification of Krishna and Related Mantras)

Verse 1

श्रीसनत्कुमार उवाच । अथ कृष्णस्य मंत्राणां वक्ष्ये भेदान् मुनीश्वर । यान्समाराध्य मनुजाः साधयंतीष्टमात्मनः ॥ १ ॥

श्रीसनत्कुमार उवाच—अथ कृष्णस्य मन्त्राणां भेदान् वक्ष्ये मुनीश्वर; यान् समाराध्य मनुजाः स्वेष्टं साधयन्त्यात्मनः॥

Verse 2

शक्तिश्रीमारपूर्वश्च श्रीशक्तिस्मरपूर्वकः । मारशक्तिरमापूर्वो दशार्णा मनवस्त्रयः ॥ २ ॥

शक्तिश्रीमारपूर्वश्च श्रीशक्तिस्मरपूर्वकः। मारशक्तिरमापूर्वो दशार्णा मनवस्त्रयः॥

Verse 3

मुनिः स्यान्ना रदच्छन्दो गायत्री देवता पुनः । कृष्णो गोविंदनामात्र सर्वकामप्रदो नृणाम् ॥ ३ ॥

ऋषिर्नारदः प्रोक्तः, छन्दो गायत्र्युदाहृतम् । देवता पुनरेव श्रीकृष्णो गोविन्दसंज्ञकः, स नृणां सर्वकामान् प्रददाति ॥

Verse 4

चक्रैः पूर्ववदंगानि त्रयाणामपि कल्पयेत् । ततः किरीटमनुनाव्यापकं हि समाचरेत् ॥ ४ ॥

चक्रचिह्नैः पूर्ववदङ्गानि त्रयाणामपि विन्यसेत् । ततः प्रमाणानुसारं किरीटं व्यापकं सम्यक् समाचरेत् ॥

Verse 5

सुदर्शनस्य मनुना कुर्याद्दिग्बंधनं तथा । विंशत्यर्णोक्तवत्कुर्यादाद्ये ध्यानार्चनादिकम् ॥ ५ ॥

सुदर्शनमन्त्रेण दिग्बन्धनं च समाचरेत् । विंशत्यर्णविधानोक्तवत् आद्यं ध्यानार्चनादिकं कुर्यात् ॥

Verse 6

द्वितीये तु दशार्णोक्तं ध्यानपूजादिकं चरेत् । तृतीये तु हरिं ध्यायेत्समाहितमनाः सुधीः ॥ ६ ॥

द्वितीये दशार्णविधाने ध्यानपूजादिकं चरेत् । तृतीये तु समाहितचित्तः सुधीर्हरिं ध्यायेत् ॥

Verse 7

शखचक्रधनुर्बाणपाशांकुशधरारुणम् । दोर्भ्यां धृतं धमंतं च वेणुं कृष्णदिवाकरम् ॥ ७ ॥

अरुणवर्णं शङ्खचक्रधनुर्बाणपाशाङ्कुशधारिणम् । दोर्भ्यां धृतं वेणुं धमन्तं, कृष्णदिवाकरं भजे ॥

Verse 8

एवं ध्यात्वा जपेन्मंत्रान्पञ्चलक्षं पृथक् सुधीः । जुहुयात्तद्दशांशेन पायसेन ससर्पिषा ॥ ८ ॥

एवं ध्यात्वा सुधीः पृथक् पञ्चलक्षं मन्त्रान् जपेत् । तत्-दशांशेन पायसेन ससर्पिषा जुहुयात् ॥

Verse 9

एवं सिद्धे मनौ मंत्री कुर्यात्काम्यानि पूर्ववत् । श्रीशक्तिकामः कृष्णाय गोविंदायाग्निसुन्दरी ॥ ९ ॥

एवं सिद्धे मनौ मन्त्री पूर्ववत् काम्यानि कर्माणि कुर्यात् । श्रीशक्तिकामः कृष्णं गोविन्दं चाग्निसुन्दरीं समाह्वयेत् ॥

Verse 10

रव्यर्णो ब्रह्मगायत्रीकृष्णा ऋष्यादयोऽस्य तु । बीजैरमाब्धियुग्मार्णैः षडंगानि प्रकल्पयेत् ॥ १० ॥

अस्य मन्त्रस्य रव्यर्णं ‘र’ इति, छन्दो ब्रह्मगायत्री, देवता श्रीकृष्णः । ऋष्यादीन् च अमा-अब्धि-युग्मार्णबीजैः षडङ्गन्यासेन विन्यसेत् ॥

Verse 11

विंशत्यर्णोदितजपध्यानहोमार्चनादिकम् । किं बहूक्तेन मंत्रोऽयं सर्वाभीष्टफलप्रदः ॥ ११ ॥

विंशत्यर्णेनोक्तं जप-ध्यान-होम-आर्चनादिकं विधीयते । किं बहूक्तेन? अयं मन्त्रः सर्वाभीष्टफलप्रदः ॥

Verse 12

श्रीशक्तिस्मरपूर्वोगजन्मा शक्तिरमांतिकः । दशाक्षरः स एवादौ प्रोक्तः शक्तिरमायुतः ॥ १२ ॥

श्रीशक्तिस्मरणपूर्वसंयोगादयं मन्त्रः प्रसूतः, रामान्तिकशक्तिरूपः । स एव आदौ प्रोक्तो दशाक्षरः—शक्तिरमायुतः ॥

Verse 13

मन्त्रौ षोडशरव्यार्णौ चक्रैरंगानि कल्पयेत् । वरदाभयहस्ताभ्यां श्लिष्यँतं स्वांगके प्रिये ॥ १३ ॥

मन्त्रौ षोडशबीजार्णौ यथोक्तचक्रैः स्वाङ्गानि कल्पयेत् । प्रिये, वरदाभयहस्ताभ्यां स्वदेहे श्लिष्यन्तं प्रभुं ध्यायेत् ॥

Verse 14

पद्मोत्पलकरे ताभ्यां श्लिष्टं चक्रदरोज्वलम् । ध्यात्वैवं प्रजपेल्लक्षदशकं तद्दशांशतः ॥ १४ ॥

पद्मोत्पलकरे ताभ्यां श्लिष्टं चक्रदरोज्ज्वलम् । एवं ध्यात्वा प्रजपेल्लक्षदशकं तत्-दशांशतः ॥

Verse 15

आज्यैर्हुत्वा ततः सिद्धौ भवेतां मन्त्रनायकौ । सर्वकामप्रदौ सर्वसंपत्सौभगाग्यदौ नृणाम् ॥ १५ ॥

आज्यैर्हुत्वा ततः सिद्धौ भवेतां मन्त्रनायकौ । सर्वकामप्रदौ सर्वसंपत्सौभाग्यदौ नृणाम् ॥

Verse 16

अष्टादशार्णः कामांतो मनुः सुतधनप्रदः । नारदोऽस्य मुनिश्छंदो गायत्री देवता मनोः ॥ १६ ॥

अष्टादशार्णः कामान्तो मनुः सुतधनप्रदः । अस्य नारदो मुनिश्छन्दो गायत्री देवता मनोः ॥

Verse 17

कृष्णः कामो बीजमुक्तं शक्तिर्वह्निप्रिया मता । षड्वीर्याढ्येन बीजेन षडंगानि समाचरेत् ॥ १७ ॥

‘कृष्णः’ कामबीजं प्रोक्तं बीजमन्त्रस्वरूपकम् । ‘शक्तिः’ वह्निप्रिया मता; षड्वीर्याढ्येन बीजेन षडङ्गानि समाचरेत् ॥

Verse 18

पाणौ पायसपक्वं च दक्षे हैयंगवीनकम् । वामे दधद्दिव्यदिगंबरो गोपीसुतोऽवतु ॥ १८ ॥

दिव्यदिगम्बरः गोपीसुतः श्रीकृष्णोऽस्मान् अवतु—पाणौ पायसपक्वं धारयन्, दक्षे हैयङ्गवीनकं, वामे दधत्।

Verse 19

ध्यात्वैवं प्रजपेन्मंत्रं द्वात्रिंशल्लक्षमानतः । दशांशं जुहुयादग्नौ सिताढ्येन पयोंऽधसा ॥ १९ ॥

एवं ध्यात्वा मन्त्रं द्वात्रिंशल्लक्षमानतः जपेत्; ततः तस्य दशांशं सिताढ्येन पयसा हविषा अग्नौ जुहुयात्।

Verse 20

पूर्वोक्तवैष्णवे पीठे यजेदष्टादशार्णवत् । पद्मस्थं कृष्णमभ्यर्च्य तर्पयेत्तन्मुखांबुजे ॥ २० ॥

पूर्वोक्ते वैष्णवे पीठे अष्टादशार्णविधिना यजेत्; पद्मस्थं कृष्णम् अभ्यर्च्य तन्मुखाम्बुजे तर्पणं समर्पयेत्।

Verse 21

क्षीरेण कदलीपक्कैर्दध्ना हैयंगवेन च । पुत्रार्थी तर्पयेदेवं वत्सराल्लभते सुतम् ॥ २१ ॥

क्षीरेण कदलीपक्कैः दध्ना हैयङ्गवेन च; पुत्रार्थी एवं तर्पयेत्, वत्सरात् सुतं लभते।

Verse 22

यद्यदिच्छति तत्सर्वं तर्पणादेव सिद्ध्यति । वाक्कामो ङेयुतं कृष्णपदं माया ततः पगरम् ॥ २२ ॥

यद्यद् इच्छति तत् सर्वं तर्पणादेव सिद्ध्यति; ततो वाक्सिद्धिः कामसिद्धिश्च जायते, कृष्णपदाश्रयात् अनन्तरं माया पराजीयते।

Verse 23

गोविंदाय रमा पश्चाद्दशार्णं च समुद्धरेत् । मनुस्वरयुतौ सर्गयुक्तौ भृगुतदूर्द्धूगौ ॥ २३ ॥

“गोविन्दाय” इति जप्त्वा पश्चात् “रमा” इति उच्चरेत्, ततः दशार्णं मन्त्रं समुद्धरेत्। सानुस्वारं स-युक्तं सर्ग-युक्तं च, भृगु-स्वरं तदूर्ध्वे विन्यस्य यथाशास्त्रं उच्चारयेत्॥

Verse 24

द्वाविंशत्यक्षरो मन्त्रो वागीशत्वप्रदायकः । ऋषिः स्यान्नारदश्छन्दो गायत्री देवता पुनः ॥ २४ ॥

द्वाविंशत्यक्षरोऽयं मन्त्रः वागीशत्वप्रदायकः। ऋषिर्नारदः प्रोक्तः, छन्दो गायत्री, देवता पुनरेव (पूर्वोक्ता)॥

Verse 25

विद्याप्रदश्च गोपालः कामो बीजं प्रकीर्तितम् । शक्तिस्तु वाग्भवं विद्याप्राप्तये विनियोजना ॥ २५ ॥

विद्याप्रदः गोपालः प्रोक्तः, कामो बीजं प्रकीर्तितम्। शक्तिस्तु वाग्भवा, विद्याप्राप्तयेऽस्य विनियोजनम्॥

Verse 26

वामोर्द्ध्वहस्ते दधतं विद्यापुस्तकमुत्तमम् । अक्षमालां च दक्षोर्द्ध्वस्फाटिकीं मातृकामयीम् ॥ २६ ॥

वामोर्ध्वहस्ते विद्यापुस्तकमुत्तमं दधतम्, दक्षोर्ध्वहस्ते च स्फाटिकीमक्षमालां मातृकामयीं दधतम्॥

Verse 27

शब्दब्रह्म मयं वेणुमधः पाणिद्वये पुनः । गायत्रीगीतवसनं श्यामलं कोमलच्छविम् ॥ २७ ॥

शब्दब्रह्ममयं वेणुं पुनः अधः पाणिद्वये दधतम्। गायत्रीगीतवसनं श्यामलं कोमलच्छविं (तं पश्यामि)॥

Verse 28

बर्हावतंसं सर्वज्ञं सेवितं मुनिपुंगवैः । ध्यात्वैवं प्रमदावेशविलासं भुवनेश्वरम् ॥ २८ ॥

एवं भुवनेश्वरं सर्वज्ञं बर्हावतंसभूषितं मुनिपुङ्गवैः सेवितं प्रमदावेशविलासरसं ध्यात्वा भक्त्या प्रवर्तेत्।

Verse 29

वेदलक्षं जपेन्मंत्रं किंशुकैस्तद्दशांशतः । हुत्वा तु पूजयेन्मन्त्री विंशत्यर्णविधानतः ॥ २९ ॥

मन्त्रं वेदलक्षं जपेत्; तत्दशांशतः किंशुकैर्होमं कृत्वा, मन्त्र्यः विंशत्यर्णविधानतः पूजां कुर्यात्।

Verse 30

एवं यो भजते मन्त्रं भवेद्वागीश्वरस्तु सः । अदृष्टान्यपि शास्त्राणि तस्य गंगातरंगवत् ॥ ३० ॥

एवं यो मन्त्रं भजते स वागीश्वरः भवति; अदृष्टान्यपि शास्त्राणि तस्य गङ्गातरङ्गवत् स्वयमेव उद्भवन्ति।

Verse 31

तारः कृष्णयुगं पश्चान्महाकृष्ण इतीरयेत् । सर्वज्ञ त्वंप्रशंशब्दांते सीदमेऽग्निश्च मारम् ॥ ३१ ॥

ततः ‘तारः’ इति, पश्चात् ‘कृष्णयुगम्’ इति, अनन्तरं ‘महाकृष्णः’ इति उच्चरेत्; अन्ते ‘सर्वज्ञ त्वं’ इत्यादि प्रशंसाशब्दान्, तथा ‘सीदमे’, ‘अग्नि’, ‘मार’ इति च वदेत्।

Verse 32

णांति विद्येश विद्यामाशु प्रयच्छ ततश्च मे । त्रयस्त्रिंशदक्षरोऽयं महाविद्याप्रदोमनुः ॥ ३२ ॥

‘णांति विद्येश, विद्यां मे आशु प्रयच्छ’ इति; ततः अयं त्रयस्त्रिंशदक्षरो मनुः महाविद्याप्रदः।

Verse 33

नारदोऽस्य मुनिश्छन्दोऽनुष्टुम् कृष्णोऽस्य देवता । पादैः सर्वेण पंचांगं कृत्वा ध्यायेत्ततो हरिम् ॥ ३३ ॥

अस्य मन्त्रस्य नारदो मुनिः, छन्दोऽनुष्टुप्, देवता कृष्णः। पादैः सर्वैः पञ्चाङ्गं सम्यक् कृत्वा ततः हरिं ध्यायेत्॥

Verse 34

दिव्योद्याने विवस्वत्प्रतिममणिमये मण्डपे योगपीठे मध्ये यः सर्ववेदांतमयसुरतरोः संनिविष्टो मुकुन्दः । वेदैः कल्पद्रुरूपैः शिखरिशतसमालंबिकोशैश्चतुर्भिर्न्यायैस्तर्कैपुराणैः स्मृतिभिरभिवृतस्तादृशैश्चामराद्यैः ॥ ३४ ॥

दिव्ये उद्याने विवस्वत्प्रतिमे मणिमये मण्डपे योगपीठे, मध्ये सर्ववेदान्तमयसुरतरोः संनिविष्टो मुकुन्दः। वेदैः कल्पद्रुरूपैश्चतुर्भिर्न्यायैस्तर्कैः पुराणैः स्मृतिभिश्चामराद्यैरिवाभिवृतः॥

Verse 35

दद्याद्बिभ्रत्कराग्रैरपि दरमुरलीपुष्पबाणेक्षुचापानक्षस्पृक्पूर्णकुंभौ स्मरललितवपुर्दिव्यभूषांगरागः । व्याख्यां वामे वितन्वन् स्फुटरुचिरपदो वेणुना विश्वमात्रे शब्दब्रह्मोद्भवेन श्रियमरुणरुचिर्बल्लवीवल्लभो नः ॥ ३५ ॥

दरमुरलीं पुष्पबाणेक्षुचापान् अक्षस्पृक्पूर्णकुम्भौ कराग्रैर्बिभ्रत्, स्मरललितवपुर्दिव्यभूषाङ्गरागः। वामेन व्याख्यां वितन्वन् स्फुटरुचिरपदो वेणुना विश्वमात्रे, शब्दब्रह्मोद्भवेन—अरुणरुचिर्बल्लवीवल्लभो नः श्रियं दद्यात्॥

Verse 36

एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षं दशांशं पायसैर्हुनेत् । अष्टादशार्णवत्कुर्याद्यजनं चास्य मन्त्रवित् ॥ ३६ ॥

एवं ध्यात्वा मन्त्रं लक्षं जपेत्; तस्य दशांशं पायसैर्हुनेत्। मन्त्रवित् अष्टादशार्णवत् अस्य यजनं पूजनं च कुर्यात्॥

Verse 37

तारो नमो भगवते नन्दपुत्राय संवदेत् । आनन्दवपुषे दद्यादृशार्णं तदनंतरम् ॥ ३७ ॥

तारं उच्चार्य ‘नमो भगवते नन्दपुत्राय’ इति संवदेत्। तदनन्तरं आनन्दवपुषे तस्मै ऋशार्णं दद्यात्॥

Verse 38

अष्टाविंशतिवर्णोऽयं मंत्रः सर्वेष्टदायकः । नंदपुत्रपदं ङेंतं श्यामलांगपदं तथा ॥ ३८ ॥

अयं अष्टाविंशतिवर्णो मन्त्रः सर्वेष्टफलप्रदः। नन्दपुत्रपदं तत्र तथा श्यामलाङ्गपदं स्मृतम्॥३८॥

Verse 39

तथा बालवपुःकृष्णं गोविंदं च तथा पुनः । दशार्णोऽतो भवेन्मंत्रो द्वात्रिंशदक्षरान्वितः ॥ ३९ ॥

तथा बालवपुः कृष्णं गोविन्दं च पुनः स्मरेत्। अतो दशार्णो मन्त्रोऽयं द्वात्रिंशदक्षरसंयुतः॥३९॥

Verse 40

अनयोर्नारदऋषिश्छंदस्तूष्णिगनुष्टुभौ । देवता नन्दपुत्रस्तु विनियोगोऽखिलाप्तये ॥ ४० ॥

अनयोर्मन्त्रयोर्नारद ऋषिः; छन्दसी तૂष्णिगनुष्टुभौ। देवता नन्दपुत्रः श्रीकृष्णः; विनियोगोऽखिलाप्तये॥४०॥

Verse 41

चक्रैः पंचांगमर्चास्यादंगदिक्पालहेतिभिः । दक्षिणे रत्नचषकं वामे सौवर्णनेत्रकम् ॥ ४१ ॥

पञ्चाङ्गयुक्तामर्चां चक्रचिह्नैर्विभूषिताम्। अङ्गदैः शोभिताङ्गीं च दिक्पालहेतिसंयुताम्॥४१॥ दक्षिणे रत्नचषकं वामे सौवर्णनेत्रकम्॥

Verse 42

करे दधानं देवीभ्यां श्लिष्टं संचिंतयेद्विभुम् । लक्षं जपो दशांशेन जुहुयात्पायसेन तु ॥ ४२ ॥

करे दधानं देवीभ्यां श्लिष्टं विभुम् अनुस्मरेत्। लक्षं जपं ततः कृत्वा दशांशं पायसेन जुहुयात्॥४२॥

Verse 43

एताभ्यां सिद्धमंत्राभ्यां मंत्री कुर्याद्यथेप्सितम् । प्रणवः कमला माया नमो भगवते ततः ॥ ४३ ॥

एताभ्यां सिद्धमन्त्राभ्यां मन्त्रविद् यथेप्सितं साधयेत्। आदौ प्रणवः, ततः ‘कमला’ ‘माया’ च, अनन्तरं ‘नमो भगवते’ इति॥

Verse 44

नंदपुत्राय तत्पश्चाद्बालान्ते वपुषे पदम् । ऊनविंशतिवर्णोऽयं मुनिर्ब्रह्मा समीरितः ॥ ४४ ॥

ततः ‘नन्दपुत्राय’ इति पदं, ‘बाल’शब्दान्ते यद्वपुः तदन्त्यरूपेण विन्यसेत्। अयं मन्त्रः ऊनविंशतिवर्णः—इति मुनिर्ब्रह्मा समीरितवान्॥

Verse 45

छंदोऽनुष्टुप् देवता च कृष्णो बालवपुः स्वयम् । मन्त्रोऽयं सर्वसंपत्तिसिद्धये सेव्यते बुधैः ॥ ४५ ॥

छन्दोऽस्य अनुष्टुप्; देवता च कृष्णः स्वयमेव बालवपुः। अयं मन्त्रः सर्वसम्पत्तिसिद्धये बुधैः सेवितः॥

Verse 46

तारो ह्यद्भगवानङेंतो रुक्मिणीवल्लभाय च । वह्निजायावधिः प्रोक्तो मंत्रः षोडशवर्णवान् ॥ ४६ ॥

ताराद्यः, ‘वह्निजाया’ इत्यन्तः—रुक्मिणीवल्लभाय भगवते अयं षोडशवर्णो मन्त्रः प्रोक्तः॥

Verse 47

नारदोऽस्य मुनिश्छन्दोऽनुष्टुप् च देवता मनोः । रुक्मिणीवल्लभश्चंद्रदृग्वेदांगाक्षिवर्णकैः । पञ्चांगानि प्रकुर्वीत ततो ध्यायेत्सुरेश्वरम् ॥ ४७ ॥

अस्य मुनिर्नारदः; छन्दोऽनुष्टुप्; देवता मनोः। ‘रुक्मिणीवल्लभ’ ‘चन्द्र’ ‘दृक्’ ‘वेदाङ्ग’ ‘अक्षि’ ‘वर्ण’ इत्यादिवर्णैः पञ्चाङ्गानि प्रकुर्वीत; ततः सुरेश्वरं ध्यायेत्॥

Verse 48

तापिच्छच्छविरंकगां प्रियतमां स्वर्णप्रभामंबुजप्रोद्यद्दामभुजां स्ववामभुजयाश्लिष्यन्स्वचित्ताशया । श्लिष्यंतीं स्वयमन्यहस्तविलत्सौवर्णवेत्रश्चिरं पायान्नः सुविशुद्धपीतवसनो नानाविभूषो हरिः ॥ ४८ ॥

सुविशुद्धपीतवसनः नानाविभूषणभूषितः श्रीहरिः चिरं नः पातु। सः स्ववामभुजेन प्रियतमां श्रीलक्ष्मीं तमालाङ्कुरश्यामां स्वर्णप्रभां कमलसदृशीं, दीप्तदामभुजां स्वचित्ताशयां स्नेहेनालिङ्गति; सा च तं श्लिष्यन्ती, सः अन्यहस्ते दीप्तं सौवर्णवेत्रं धारयति॥

Verse 49

ध्यात्वैवं प्रजपेल्लक्षं रक्तैः पद्मैर्दशांशतः ॥ ४९ ॥

एवं ध्यात्वा ततः लक्षसंख्यया मन्त्रं जपेत्; दशांशतः रक्तपद्मैः पूजाहुतिं समर्पयेत्॥

Verse 50

त्रिमध्वक्तैर्हुनेत्पीठे पूर्वोक्ते पूजयेद्धरिम् । अंगैर्नारदमुख्यैश्च लोकेशैश्च तदायुधैः ॥ ५० ॥

पूर्वोक्ते पीठे त्रिमध्वक्तैः हवनं कृत्वा ततः हरिं पूजयेत्। तस्याङ्गैः, नारदमुख्यैः भक्तैः, लोकेशैः च तदायुधैः सह पूजनं कुर्यात्॥

Verse 51

एवं सिद्धो मनुर्दद्यात्सर्वान्कामांश्च मंत्रिणे । लीलादंडपदाब्जोऽपि जनसंसक्तदोः पदम् ॥ ५१ ॥

एवं सिद्धः नृपो मन्त्रिणे सर्वान् कामान् यथोचितान् दद्यात्। लीलया दण्डपदाब्जोऽपि जनसंसक्तदोःपदे एव प्रतिष्ठां लभते॥

Verse 52

दंडांते वा धरावह्निरधीशाढ्योऽथ लोहितः । मेघश्यामपदं पश्चाद्भगवान् सलिलंसदृक् ॥ ५२ ॥

दण्डान्ते धरावह्निः स्थितः; ततोऽधीशाढ्यः लोहितवर्णः। ततः पश्चात् भगवान् मेघश्यामपदं गृह्णाति; अनन्तरं सलिलसदृशवर्णो भवति॥

Verse 53

विष्णो इत्युक्त्वा ठद्वयं स्यादेकोनत्रिंशदर्णवान् । नारदोऽस्य मुनिश्छंदोऽनुष्टुप् च देवता मनोः ॥ ५३ ॥

“विष्णो” इति उच्चार्य, ततो ‘ठ’ इति द्वयं द्विवारं योजयेत्; एवं मन्त्रो नवविंशत्यधिकद्वात्रिंशदक्षरः (एकोनत्रिंशदर्णवान्) भवति। अस्य मन्त्रस्य नारद ऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः, मनुः देवता॥

Verse 54

लीलादंडहरिः प्रोक्तो मन्वब्धधियुगवह्निभिः । वेदैः पंचां गकं भागैर्मंत्रवर्णोत्थितैः क्रमात् ॥ ५४ ॥

मन्त्रवर्णोत्थितैः क्रमात् वेदैः पञ्चाङ्गकैः भागैः, मन्वब्धधियुगवह्निसंज्ञैः संख्याचिह्नैश्च, “लीलादण्डहरिः” इति नाम प्रोक्तम्॥

Verse 55

संमोहयंश्च निजवामकरस्थलीलादंडेन गोपयुवतीः परसुंदरीश्च । दिश्यन्निजप्रियसखांसगंदक्षहस्तो देवश्रियं निहतकंस उरुक्रमो नः ॥ ५५ ॥

निजवामकरस्थलीलादण्डेन गोपयुवतीः परसुन्दरीश्च संमोहयन्, निजप्रियसखांसगण्डदक्षहस्तः, देवश्रियं दिशन्, निहतकंसः उरुक्रमो नः अनुग्रहं ददातु॥

Verse 56

लक्षं जपो दशांशेन जुहुयात्तिलतण्डुलैः । त्रिमध्वक्तैस्ततोऽभ्यर्चेदंगं दिक्पालहेतिभिः ॥ ५६ ॥

लक्षं जपं कुर्यात्; तस्य दशांशेन तिलतण्डुलैः हवनं जुहुयात्। ततः त्रिमध्वक्तैः अभ्यर्च्य, दिक्पालैः सह तेषां हेतिभिश्च, अङ्गानि पूजयेत्॥

Verse 57

लीलादंड हरिं यो वै भजते नित्यमादरात् । स सर्वैः पूज्यते लोकैस्तस्य गेहे स्थिरा रमा ॥ ५७ ॥

यो वै लीलादण्डहरिं नित्यं आदरात् भजते, स सर्वैः लोकैः पूज्यते; तस्य गेहे रमा स्थिरा भवति॥

Verse 58

सद्यारूढा स्मृतिस्तोयं केशवाढ्यधरायुगम् । भयाग्निवल्लभामंत्रः सप्तार्णः सर्वसिद्धिदः ॥ ५८ ॥

सद्यःप्रबुद्धा स्मृतिः तस्य तोयं, केशवनामसमृद्धं तदधरयुगलम्। ‘भयाग्निवल्लभा’ इति सप्तार्णो मन्त्रः सर्वसिद्धिप्रदः॥

Verse 59

ऋषिः स्यान्नारदश्छंदो उष्णिग्गोवल्लमस्य तु । देवतापूर्ववच्चक्रैः पञ्चांगानि तु कल्पयेत् ॥ ५९ ॥

गोवल्लमस्य मन्त्रस्य ऋषिर्नारदः, छन्द उष्णिक् स्मृतम्। देवता पूर्ववत्; चक्रैः सह पञ्चाङ्गानि तु विन्यसेत्॥

Verse 60

ध्येयो हरिः सकपिलागणमध्यसंस्थस्ता आह्वयन्दधद्दक्षिणदोस्थवेणुम् । पाशं सयष्टिमपरत्र पयोदनीलः पीताम्बराहिरिपुपिच्छकृतावतंसः ॥ ६० ॥

हरिः ध्येयः—कपिलगणमध्यसंस्थः, आह्वयन्, दक्षिणहस्ते वेणुं धारयन्। अपरहस्ते पाशं सयष्टिं च वहन्, पयोदनीलः, पीताम्बरधारी, रिपुपिच्छकृतावतंसः॥

Verse 61

सप्तलक्षं जपेन्मंत्रं दशांशं जुहुयात्ततः । गोदुग्धैः पूजयेत्पीठे स्यादंगैः प्रथमावृतिः ॥ ६१ ॥

मन्त्रं सप्तलक्षं जपेत्, ततः दशांशं जुहुयात्। गोदुग्धैः पीठे पूजयेत्; एतैरङ्गैः प्रथमावृतिः सिद्ध्यति॥

Verse 62

सुवर्णपिंगलां गौरपिंगलां रक्तपिंगलाम् । गुडपिंगां बभ्रुवर्णां चोत्तमां कपिलां तथा ॥ ६२ ॥

सुवर्णपिङ्गला, गौरपिङ्गला, रक्तपिङ्गला; गुडपिङ्गा, बभ्रुवर्णा, उत्तमा, तथा कपिला च—एताः प्रकीर्तिताः॥

Verse 63

चतुष्कपिङ्गलां पीतपिङ्गलां चोत्तमां शुभाम् । गोगणाष्टकमभ्यर्च्य लोकेशानुयुधैर्युतान् ॥ ६३ ॥

चतुष्कपिङ्गलां पीतपिङ्गलां चोत्तमां शुभां गोगणाष्टकं विधिवदभ्यर्च्य, ततः लोकेशान् लोकपालान् स्वस्वानुयुधैः सह सम्यक् पूजयेत्।

Verse 64

संपूज्यैवं मनौ सिद्धे कुर्यात्काम्यानि मंत्रवित् । अष्टोत्तरसहस्रं यः पयोभिर्दिनशो हुनेत् ॥ ६४ ॥

एवं सम्यक् संपूज्य, मनौ सिद्धे सति मन्त्रवित् काम्यानि कर्माणि कुर्यात्। यो दिनशः पयोभिः अष्टोत्तरसहस्रं होमं जुहोति, स इष्टं फलम् आप्नोति।

Verse 65

पक्षात्सगोगणो मुक्तो दशार्णे चाप्ययं विधिः । तारो हृद्भगवान् ङेंतः श्रीगोविंदस्तथा भवेत् ॥ ६५ ॥

पक्षात् सगोगणो मुक्तः सन्, अयं एव विधिः दशार्णेऽपि प्रवर्तते। हृदि ‘तारः’ भगवान् न्यस्यते, अन्ते च अनुस्वारो निबध्यते—एवं श्रीगोविन्दमन्त्रः सञ्जायते।

Verse 66

द्वादशार्णो मनुः प्रोक्तो नारदोऽस्य मुनिर्मतः । छंदः प्रोक्तं च गायत्री श्रीगोविन्दोऽस्य देवता । चन्द्राक्षियुगभूतार्णैः सर्वैः पंचांगकल्पनम् ॥ ६६ ॥

द्वादशार्णो मनुः प्रोक्तः; अस्य ऋषिर्नारदः स्मृतः। छन्दो गायत्री प्रोक्तं, देवता श्रीगोविन्दः। चन्द्राक्षियुगभूतार्णैः सर्वैः पञ्चाङ्गकल्पना विधीयते।

Verse 67

ध्यायेत्कल्पद्रुमूलाश्रितमणिविलसद्दिव्यसिंहासनस्थं मेघश्यामं पिशंगांशुकमतिसुभगं शंखरेत्रे कराभ्याम् ॥ ६७ ॥

कल्पद्रुमूलाश्रिते मणिविलसद्दिव्यसिंहासने स्थितं, मेघश्यामं पिशङ्गांशुकधारिणं अतिसुभगं, शङ्खचक्रे कराभ्यां बिभ्राणं तं ध्यायेत्।

Verse 68

बिभ्राणं गोसहस्रैर्वृतममरपतिं प्रौढहस्तैककुंभप्रश्चोतत्सौधधारास्नपितमभिनवांभोजपत्राभनेत्रम् ॥ ६८ ॥

स ददर्शामरपतिं गोसहस्रैः समावृतम् । प्रौढहस्तेनैककुम्भप्रश्चोतत्सौधधाराभिः स्नापितम् । अभिनवाम्भोजपत्राभनेत्रं देवं भक्त्या समालोकयत् ॥

Verse 69

रविलक्षं जपेन्मंत्रं दुग्धैर्हुत्वा दशांशतः । यजेच्च पूर्ववद्गोष्ठस्थितं वा प्रतिमादिषु ॥ ६९ ॥

रविलक्षं मन्त्रं जपेत्; तस्य दशांशतः दुग्धैर्होमं कुर्यात् । ततः पूर्ववद् यजेत—गोष्ठस्थितं देवतां वा प्रतिमादिषु प्रतिष्ठिताम् ॥

Verse 70

पूर्वोक्ते वैष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः । तत्रावाह्य यजेत्कृष्णं गुरुपूजनपूर्वकम् ॥ ७० ॥

पूर्वोक्ते वैष्णवे पीठे मूर्तिं मूलतः संकल्प्य । तत्र कृष्णमावाह्य गुरुपूजनपूर्वकं यजेत् ॥

Verse 71

रुक्मिणीं सत्यभामां च पार्श्वयोरिंद्रमग्रतः । पृष्ठतः सुरभिं चेष्ट्वा केसरेष्वंगपूजनम् ॥ ७१ ॥

पार्श्वयो रुक्मिणीं सत्यभामां च स्थापयेत्, अग्रतः इन्द्रं; पृष्ठतः सुरभिं च । ततः केसरेष्वङ्गपूजनं कुर्यात् ॥

Verse 72

कालिं द्याद्या महिष्योऽष्टौ वसुपत्रेषु संस्थिताः । पीठकोणेषु बद्ध्वादिकिंकणीं च तथा पुनः ॥ ७२ ॥

कालीं स्थापयेत्; ततः वसुपत्रेषु संस्थिताः अष्टौ महिष्यो न्यसेत् । पीठकोणेषु किङ्किणीं बद्ध्वा पुनरपि क्रमं प्रवर्तयेत् ॥

Verse 73

दामानि पृष्ठयोर्वेणुं पुरः श्रीवत्सकौस्तुभौ । अग्रतो वनमासादिर्दिक्ष्वष्टसु तथा स्थिताः ॥ ७३ ॥

पृष्ठयोर्दामानि लम्बन्ते, तत्रैव वेणुरपि स्थितः। पुरतः श्रीवत्सचिह्नं कौस्तुभमणिश्च विराजते; अग्रे वनमाला-प्रमुखा भूषणपङ्क्तिरष्टदिक्षु सम्यक् व्यवस्थिताः॥

Verse 74

पांचजन्यं गदा चक्रं वसुदेवश्च देवकी । नंदगोपो यशोदा च सगोगोपालगोपिकाः ॥ ७४ ॥

पाञ्चजन्यं गदा चक्रं, वसुदेवोऽथ देवकी। नन्दगोपो यशोदा च, सगवगोपालगोपिकाः॥

Verse 75

इंद्राद्याश्च स्थिता बाह्ये वज्राद्याश्च ततः परम् । कुमुदः कुमुदाक्षश्च पुंडरीकोऽथ वामनः ॥ ७५ ॥

इन्द्रादयः सुराः बाह्ये स्थिताः, ततोऽपि परे वज्रादयः। अनन्तरं कुमुदः कुमुदाक्षश्च, पुण्डरीकस्ततो वामनः॥

Verse 76

शंकुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्टितः । विष्वक्सेनश्च संपूज्यः स्वात्मा चार्च्यस्ततः परम् ॥ ७६ ॥

शङ्कुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः। विष्वक्सेनश्च संपूज्यः, ततः परं स्वात्मा परमार्च्यः॥

Verse 77

एककालं त्रिकालं वा यो गोविंदं यजेन्नरः । स चिरायुर्निरातंको धनधान्यपतिर्भवेत् ॥ ७७ ॥

एककालं त्रिकालं वा यो गोविन्दं यजेन्नरः। स चिरायुः निरातङ्को धनधान्यपतिर्भवेत्॥

Verse 78

स्मृतिः सद्यान्विता चक्री दक्षकर्णयुतोधरा । नाथाय हृदयांतोऽयं वसुवर्णो महामनुः ॥ ७८ ॥

स्मृतिः सद्यःप्रवृत्ता चक्री दक्षकर्णयुतोधरा । नाथाय हृदयान्तोऽयं वसुवर्णो महामनुः ॥

Verse 79

मुनिर्ब्रह्मास्य गायत्री छंदः कृष्णोऽस्य देवता । वर्णद्वंद्वैश्च सर्वेण पंचांगान्यस्य कल्पयेत् ॥ ७९ ॥

मुनिर्ब्रह्मास्य गायत्री छन्दः कृष्णोऽस्य देवता । वर्णद्वन्द्वैश्च सर्वेण पञ्चाङ्गान्यस्य कल्पयेत् ॥

Verse 80

पंचवर्षमतिलोलमंगणे धावमानमतिचंचलेक्षणम् । किंकिणीवलयहारनूपुरै रंजितं नमत गोपबालकम् ॥ ८० ॥

पञ्चवर्षमतिलोलमङ्गणे धावमानमतिचञ्चलेक्षणम् । किंकिणीवलयहारनूपुरै रञ्जितं नमत गोपबालकम् ॥

Verse 81

एवं ध्यात्वा जपेदष्टलक्षं मंत्री दशांशतः । ब्रह्मवृक्षसमिद्भिश्च जुहुयात्पायसेन वा ॥ ८१ ॥

एवं ध्यात्वा जपेदष्टलक्षं मन्त्री दशांशतः । ब्रह्मवृक्षसमिद्भिश्च जुहुयात्पायसेन वा ॥

Verse 82

प्रागुक्ते वैष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः । तत्रावाह्यार्चयेत्कृष्णं मंत्री वै स्थिरमानसः ॥ ८२ ॥

प्रागुक्ते वैष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः । तत्रावाह्यार्चयेत्कृष्णं मन्त्री वै स्थिरमानसः ॥

Verse 83

केसरेषु चतुर्दिक्षु विदिक्ष्वंगानि पूजयेत् । वासुदेवं बलं दिक्षु प्रद्युम्नमनिरुद्धकम् ॥ ८३ ॥

केसरदलचतुष्कोणे विदिक्ष्वपि चाङ्गानि पूजयेत्। दिक्षु वासुदेवं बलं च स्थापयेत्, तथा प्रद्युम्नमनिरुद्धकौ॥

Verse 84

विदिक्षु रुक्मिणीसत्यभामे वै लक्ष्यणर्क्षजे । लोकेशान्सायुधान्बाह्ये एवं सिद्धो भवेन्मनुः ॥ ८४ ॥

विदिक्षु रुक्मिणीं सत्यभामां च लक्ष्यणामर्क्षजां तथा। बाह्ये सायुधान् लोकेशान् स्थापयेत्; एवं मनुः सिद्धो भवेत्॥

Verse 85

तारः श्रीभुवनाकामो ङेंतं श्रीकृष्णमीरयेत् । श्रीगोविंदं ततः प्रोच्य गोपीजनपदं ततः ॥ ८५ ॥

तारं प्रथमं जपेत्, ततः ‘श्रीभुवनाकाम’ इति वदेत्। अनन्तरं ‘श्रीकृष्ण’मीरयेत्; ततः ‘श्रीगोविन्द’ं, पश्चात् ‘गोपीजनपद’मिति॥

Verse 86

वल्लभाय ततः पद्मात्रयं तत्वाक्षरो मनुः । मुन्यादिकं च पूर्वोक्तं सिद्धगोपालकं स्मरेत् ॥ ८६ ॥

ततो वल्लभाय पद्मत्रयं ध्यायेत्, तत्त्वाक्षरमयं मनुं च जपेत्। पूर्वोक्तान् मुन्यादिकांश्च स्मृत्वा, सिद्धगोपालकं भक्त्या स्मरेत्॥

Verse 87

माधवीमंडपासीनौ गरुडेनाभिपालितौ । दिव्यक्रीडासु निरतौ रामकृष्णौ स्मरन् जपेत् ॥ ८७ ॥

माधवीमण्डपे आसीनौ, गरुडेनाभिपालितौ। दिव्यक्रीडासु निरतौ रामकृष्णौ स्मरन् जपेत्॥

Verse 88

पूजनं पूर्ववच्चास्य कर्तव्यं वैष्णवोत्तमैः । चक्री मुनिस्वरोपेतः सर्गी चैकाक्षरो मनुः ॥ ८८ ॥

पूर्वोक्तविधिनैवास्य पूजनं वैष्णवोत्तमैः कर्तव्यम्। चक्रचिह्नः, मुनिस्वरसमन्वितः, सर्गी ध्येयः; मन्त्रश्चैकाक्षरः॥

Verse 89

कृष्णेति द्व्यक्षरः प्रोक्तः कामादिः स्यात्त्रिवर्णकः । सैव ङेंतो युगार्णः स्यात्कृष्णाय नम इत्यपि ॥ ८९ ॥

‘कृष्ण’ इति द्व्यक्षरं नाम प्रोक्तम्। ‘काम’ आदिर्बीजः त्रिवर्णकः। स एव ङेन्तसमाप्तः ‘कृष्णाय नमः’ इति द्विपदमन्त्रः॥

Verse 90

पंचाक्षरश्च कृष्णाय कामरुद्धस्तथा परः । गोपालायाग्निजायांतो रसवर्णः प्रकीर्तितः ॥ ९० ॥

‘कृष्णाय’ इति पञ्चाक्षरः। कामनिरोधकः परोऽन्यो मन्त्रः परः स्मृतः। ‘गोपालाय’ इत्यन्तो ‘अग्निजायान्त’समाप्तश्च रसवर्णः प्रकीर्तितः॥

Verse 91

कामः कृष्णपदं ङेंतं वह्निजायांतकः परः । कृष्णगोविंदकौ ङेंतौ सप्तार्णः सर्वसिद्धिदः ॥ ९१ ॥

‘काम’ इति बीजं ‘कृष्ण’पदं ङेन्तम्। परः शब्दो ‘वह्निजायान्तक’ इति। ‘कृष्ण’ ‘गोविन्द’ इति ङेन्तौ संयुक्तौ सप्तार्णो मन्त्रः सर्वसिद्धिदः॥

Verse 92

श्रीशक्तिकामाः कृष्णाय कामः सप्ताक्षरः परः । कृष्णगोविंदकौ ङेंतौ हृदंतोऽन्यो नवाक्षरः ॥ ९२ ॥

श्रीशक्तिकामकामानां ‘कृष्णाय कामः’ इति परः सप्ताक्षरः। ‘ङें’पूर्वकौ ‘कृष्णगोविन्द’ ङेन्तौ ‘हृद्’अन्तोऽन्यो नवाक्षरः॥

Verse 93

ङेंतौ च कृष्णगोविंदौ तथा कामः पुटः परः । कामः शार्ङ्गी धरासंस्थो मन्विंद्वाढ्यश्च मन्मथः ॥ ९३ ॥

स च ङेंतौ इति ख्यातः, कृष्णगोविन्दसंज्ञकः; तथा कामः, पुटः, परश्च। स एव शार्ङ्गधन्वा, धरासंस्थः, मन्विन्द्वाढ्यः, मन्मथश्च॥

Verse 94

श्यामलांगाय हृदयं दशार्णः सर्वसिद्धिदः । बालांते वपुषे कृष्णायाग्निजायांतिमोऽपरः ॥ ९४ ॥

श्यामलाङ्गाय तस्य हृदयमन्त्रः दशार्णोऽयं सर्वसिद्धिप्रदः। बालान्ते वपुषे तु कृष्णायाः—अग्निजायाः—अन्तिमोऽपरः मन्त्रः॥

Verse 95

द्विठांते बालवपुषे कामः कृष्णाय संवदेत् । ततो ध्यायन्स्वहृदये गोपीजनमनोहरम् ॥ ९५ ॥

द्विठान्ते कर्मणि समाप्ते बालवपुषे कृष्णाय कामः संवदेत्। ततः स्वहृदये ध्यायन् गोपीजनमनोहरं तं चिन्तयेत्॥

Verse 96

श्रीवृन्दाविपिनप्रतोलिषु नमत्संफुल्लवल्लीततिष्वंतर्जालविघट्टैनः सुरभिणा वातेन संसेविते । कालिंदीपुलिने विहारिणमथो राधैकजीवातुकं वंदे नन्दकिशोरमिंदुवदनं स्निग्धांबुदाडंबरम् ॥ ९६ ॥

श्रीवृन्दाविपिनप्रतोलिषु नमत्संफुल्लवल्लीततिष्वन्तर्जालविघट्टैनः सुरभिणा वातेन संसेविते। कालिन्दीपुलिने विहारिणमथो राधैकजीवातुकं वन्दे नन्दकिशोरमिन्दुवदनं स्निग्धाम्बुदाडम्बरम्॥

Verse 97

पूर्वाक्तवर्त्मना पूजा ज्ञेया ह्येषां मुनीश्वर । देवकीसुतवर्णांते गोविंदपदमुच्चरेत् ॥ ९७ ॥

पूर्वोक्तवर्त्मना पूजा ज्ञेया ह्येषां मुनीश्वर। देवकीसुतवर्णान्ते गोविन्दपदमुच्चरेत्॥

Verse 98

वासुदेवपदं प्रोच्य संबृद्ध्यंतं जगत्पतिंम् । देहि मे तनयं पश्चात्कृष्ण त्वामहमीरयेत् ॥ ९८ ॥

वासुदेवनामपदं प्रोच्य जगत्पतिं सर्ववृद्धिकरं स्तुवन् । देहि मे तनयं पश्चात् कृष्ण त्वामहमीरेयम् ॥

Verse 99

शरणं गत इत्यंतो मन्त्रो द्वात्रिंशदक्षरः । नारदोऽस्य मुनिश्छंदो गायत्री चाप्यनुष्टुभम् । देवः सुतप्रदः कृष्णः पादैः सर्वेण चांगकम् ॥ ९९ ॥

“शरणं गत” इत्यन्तो मन्त्रो द्वात्रिंशदक्षरः स्मृतः। ऋषिर्नारदः, छन्दो गायत्र्यनुष्टुभौ; देवता सुतप्रदः कृष्णः, पादैः सर्वैरङ्गकं भवेत् ॥

Verse 100

विजयेन युतो रथस्थितः प्रसमानीय समुद्रमध्यतः । प्रददत्तनयान् द्विजन्मने स्मरणीयो वसुदेवनन्दनः ॥ १०० ॥

विजयेन युतो रथस्थितः प्रसमानीय समुद्रमध्यतः । द्विजन्मने प्रददौ नयान् शुभान् स्मरणीयो वसुदेवनन्दनः ॥

Verse 101

लक्षं जपोऽयुतं होमस्तलैर्मधुरसंप्लुतैः । अर्चा पूर्वोदिते पीठे अंगलोकेश्वरायुधैः ॥ १०१ ॥

लक्षं जपोऽयुतं होमः मधुरद्रव्यसंप्लुतैः स्रुवैः। पूर्वोदिते पीठेऽर्चा कार्या अङ्गैर्लोकेश्वरायुधैः सह ॥

Verse 102

एवं सिद्धे मनौ मंत्री वंध्यायामपि पुत्रवान् । तारो माया ततः सांतसेंदुष्वांतश्च सर्ववान् ॥ १०२ ॥

एवं सिद्धे मनौ मन्त्री वन्ध्यायामपि पुत्रवान् भवेत्। ततस्तारो माया च सिद्धी, पश्चात् सान्तसेन्दुष्वान्ताद्याः, अन्ते सर्वसम्पन्नः ॥

Verse 103

सोऽहं वह्निप्रियांतोऽयं मंत्रो वस्वक्षरः परः । पंचब्रह्मात्मकस्यास्य मंत्रस्य मुनि सत्तमः ॥ १०३ ॥

सोऽहं-प्रारम्भो वह्निप्रियान्तोऽयं परो मन्त्रः वस्वक्षरः। अस्य पञ्चब्रह्मात्मकस्य मन्त्रस्य मुनिसत्तम ऋषिः॥

Verse 104

ऋषिर्ब्रह्मा च परमा गायत्रीछंद ईरितम् । परंज्योतिः परं ब्रह्म देवता परिकीर्तितम् ॥ १०४ ॥

ऋषिर्ब्रह्मा परो ज्ञेयः, गायत्री छन्द उच्यते। देवता परंज्योतिः परं ब्रह्मेति कीर्त्यते॥

Verse 105

प्रणवो बीजमाख्यातं स्वाहा शक्तिरुदाहृता । स्वाहेति हृदयं प्रोक्तं सोऽहं वेति शिरो मतम् ॥ १०५ ॥

प्रणवो बीजमित्युक्तः, स्वाहा शक्तिरुदाहृता। स्वाहेति हृदयं प्रोक्तं, सोऽहं वेति शिरो मतम्॥

Verse 106

हंसश्चेति शिखा प्रोक्ता हृल्लेखा कवचं स्मृतम् । प्रणवो नेत्रमाख्यातमस्त्रं हरिहरेति च ॥ १०६ ॥

हंसश्चेति शिखा प्रोक्ता, हृल्लेखा कवचं स्मृतम्। प्रणवो नेत्रमाख्यातो, हरिहरेति चास्त्रकम्॥

Verse 107

स ब्रह्मा स शिवो विप्र स हरिः सैव देवराट् । स सर्वरूपः सर्वाख्यः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ॥ १०७ ॥

स ब्रह्मा स शिवो विप्र स हरिः सैव देवराट्। स सर्वरूपः सर्वाख्यः सोऽक्षरः परमः स्वराट्॥

Verse 108

एवं ध्यात्वा जपेदष्टलक्षहोमो दशांशतः । पूजाप्रणवपीठेऽस्य सांगावरणकैर्मता ॥ १०८ ॥

एवं ध्यात्वा अष्टलक्षजपं कुर्यात्; तस्य दशांशतः होमं समाचरेत्। अस्य मन्त्रदेवतायाः प्रणवपीठे पूजनं सांगं सावरणं च विधीयते॥

Verse 109

एवं सिद्धे मनौ ज्ञानं साधकेंद्रस्य नारद । जायते तत्त्वमस्यादिवाक्योक्तं निर्विकल्पकम् ॥ १०९ ॥

एवं सिद्धे मनसि, हे नारद, साधकेन्द्रस्य तत्त्वमस्यादि-महावाक्योपदिष्टं निर्विकल्पं ज्ञानं जायते॥

Verse 110

कामो ङेंतो हृषीकेशो हृदयांतो गजाक्षरः । ऋषिर्ब्रह्मास्य गायत्री छंदो गायत्रमीरितम् ॥ ११० ॥

कामोऽस्यादिर्हृषीकेशोऽन्तः; हृदये गजाक्षरं निहितम्। अस्य मन्त्रस्य ऋषिर्ब्रह्मा, छन्दो गायत्रीति प्रकीर्तितम्॥

Verse 111

देवता तु हृषीकेशो विनियोगोऽखिलाप्तये । कामो बीजं तथायेति शक्तिरस्य ह्युदाहृता ॥ १११ ॥

देवता हृषीकेशः; विनियोगोऽखिलाप्तये। कामो बीजं, तथा इति शक्तिरस्येति ह्युदाहृता॥

Verse 112

बीजेनैव षडंगानि कृत्वा ध्यानं समाचरेत् । पुरुषोत्तममंत्रोक्तं सर्वं वास्य प्रकीर्तितम् ॥ ११२ ॥

बीजेनैव षडङ्गानि कृत्वा ततः ध्यानं समाचरेत्। पुरुषोत्तममन्त्रविहितानुसारतः सर्वमेतत् प्रकीर्तितम्॥

Verse 113

लक्षं जपोऽयुतं होमो घृतेनैव प्रकीर्तितः । तर्पणं सर्वकामाप्त्यै प्रोक्तं संमोहिनीसुमैः ॥ ११३ ॥

लक्षं जपोऽयुतं होमो घृतेनैव प्रकीर्तितः । तर्पणं सर्वकामाप्त्यै प्रोक्तं संमोहिनीसुमैः ॥

Verse 114

श्रीबीजं शक्तिरापेति बीजेनैव षडंकस्तथा । त्रैलोक्यमोहनः शब्दो नमोंऽतो मनुरीरितः ॥ ११४ ॥

श्रीबीजं शक्तिरापेति बीजेनैव षडंकस्तथा । त्रैलोक्यमोहनः शब्दो नमोंऽतो मनुरीरितः ॥

Verse 115

ऋषिर्ब्रह्मा च गायत्री छन्दः श्रीधरदेवता । श्रीबीजं शक्तिरापेति बीजेनैव षडंगकम् ॥ ११५ ॥

ऋषिर्ब्रह्मा च गायत्री छन्दः श्रीधरदेवता । श्रीबीजं शक्तिरापेति बीजेनैव षडंगकम् ॥

Verse 116

पुरुषोत्तमवद्ध्यानपूजादिकमिहोदितः । लक्षं जपस्तथा होम आज्येनैव दशांशतः ॥ ११६ ॥

पुरुषोत्तमवद्ध्यानपूजादिकमिहोदितः । लक्षं जपस्तथा होम आज्येनैव दशांशतः ॥

Verse 117

सुगंधश्वेतपुष्पैस्तु पूजां होमादिकं चरेत् । एवं कृते तु विप्रेन्द्र साक्षात्स्याच्छ्रीधरः स्वयम् ॥ ११७ ॥

सुगंधश्वेतपुष्पैस्तु पूजां होमादिकं चरेत् । एवं कृते तु विप्रेन्द्र साक्षात्स्याच्छ्रीधरः स्वयम् ॥

Verse 118

अच्युतानन्तगोविंदपदं ङेंतं नमोंतिमम् । मंत्रोऽस्य शौनकऋषिर्विराट् छंदः प्रकीर्तितम् ॥ ११८ ॥

अच्युतानन्तगोविन्दपादाश्रितं परं ‘नमो’मन्त्रं ज्ञेयम्। अस्य मन्त्रस्य शौनकऋषिः, विराट् छन्दः प्रकीर्तितम्॥

Verse 119

एषां पराशरव्यासनारदा ऋषयः स्मृताः । विराट् छन्दः समाख्यातं परब्रह्मात्मको हरिः ॥ ११९ ॥

एतेषां पराशरव्यासनारदा ऋषयः स्मृताः। विराट् छन्दः समाख्यातं, परब्रह्मात्मको हरिः देवता॥

Verse 120

देवताबीजशक्ती तु पूर्वोक्ते साधकैर्मते । शंखचक्रधरं देवं चतुर्बाहुं किरीटिनम् ॥ १२० ॥

देवताबीजशक्ती तु पूर्वोक्तसाधकमतानुसारतः ध्येया। शङ्खचक्रधरं देवं चतुर्बाहुं किरीटिनं चिन्तयेत्॥

Verse 121

सर्वैरप्यायुधैर्युक्तं गरुडोपरि संस्थितम् । सनकादिमुनींद्रैस्तु सर्वदेवैरुपासितम् ॥ १२१ ॥

सर्वैरप्यायुधैर्युक्तं गरुडोपरि संस्थितम्। सनकादिमुनीन्द्रैश्च सर्वदेवैश्च स उपास्यते॥

Verse 122

श्रीभूमिसहितं देवमुदयादित्यसन्निभम् । प्रातरुद्यत्सहस्रांशुमंडलोपमकुंडलम् ॥ १२२ ॥

श्रीभूमिसहितं देवं उदयादित्यसन्निभम्। प्रातरुद्यत्सहस्रांशुमण्डलोपमकुण्डलम् उपासीत॥

Verse 123

सर्वलोकस्य रक्षार्थमनन्तं नित्यमेव हि । अभयं वरदं देवं प्रयच्छंतं मुदान्वितम् ॥ १२३ ॥

सर्वलोकस्य रक्षार्थं नित्यं अनन्तं देवं ध्यायेत्—स हि मुदान्वितः अभयं वरं च ददाति, वरदः प्रभुः।

Verse 124

एवं ध्यात्वा र्चयेत्पीठे वैष्णवे सुसमाहितः । आद्यावरणसंगैः स्याच्चक्रशंखगदासिभिः ॥ १२४ ॥

एवं ध्यात्वा सुसमाहितः वैष्णवे पीठे अर्चयेत्; आद्यावरणे चक्रशङ्खगदासिभिः सहोपस्थितं कुर्यात्।

Verse 125

मुशलाढ्यधनुः पाशांकुशैः प्रोक्तं द्वितीयकम् । सनकादिकशाक्तेयव्यासनारदशौनकैः ॥ १२५ ॥

द्वितीयकं मुशलधनुःपाशाङ्कुशैः युक्तं प्रोक्तम्; एतत् सनकादिभिः शाक्तेयव्यासनारदशौनकैश्च उपदिष्टम्।

Verse 126

तृतीयं लोकपालैस्तु चतुर्थं परिकीर्तितम् । लक्षं जपो दशांशेन घृतेन हवनं स्मृतम् ॥ १२६ ॥

तृतीयं लोकपालैः सह परिकीर्तितं, चतुर्थं च तथैव; लक्षं जपः कार्यः, तस्य दशांशेन घृतहवनं स्मृतम्।

Verse 127

एवं सिद्धे मनौ मंत्री प्रयोगानप्युपाचरेत् । श्रीवृक्षमूले देवेशं ध्यायन्वैरोगिणं स्मरन् ॥ १२७ ॥

एवं मनौ सिद्धे मन्त्री प्रयोगानपि उपाचरेत्; श्रीवृक्षमूले देवेशं ध्यायन्, वैरोगिणं तं स्मरन्।

Verse 128

स्पृष्ट्वा जप्त्वायुतं साध्यं स्मृत्वा वा मनसा द्विज । रोगिणां रोगनिर्मुक्तिं कुर्यान्मंत्री तु मंडलात् ॥ १२८ ॥

रोगिणं स्पृष्ट्वा साध्यं मन्त्रं जप्त्वा अयुतं, अथवा मनसा स्मृत्वापि, द्विज! मन्त्रविद् मण्डलस्थो रोगनिर्मुक्तिं कुर्यात्॥

Verse 129

कन्यार्थी जुहुयाल्लाजैर्बिल्वैश्चापि धनाप्तये । वस्त्रार्थी गन्धकुसुमैरारोग्याय तिलैर्हुनेत् ॥ १२९ ॥

कन्यार्थी लाजैर्होमं कुर्याद्, धनाप्तये बिल्वफलैश्च; वस्त्रार्थी गन्धकुसुमैर्हुनेद्, आरोग्याय तिलैर्होमं समाचरेत्॥

Verse 130

रविवारे जले स्थित्वा नाभिमात्रे जपेत्तु यः । अष्टोत्तरसहस्रं वै स ज्वरं नाशयेद् ध्रुवम् ॥ १३० ॥

रविवारे जले स्थित्वा नाभिमात्रे यः जपेत्। अष्टोत्तरसहस्रं वै स ज्वरं नाशयेद् ध्रुवम्॥

Verse 131

विवाहार्थं जपेन्मासं शशिमण्डलमध्यगम् । ध्यात्वा कृष्णं लभेत्कन्यां वांछितां चापि नारद ॥ १३१ ॥

विवाहार्थं मासं जपेत् शशिमण्डलमध्यगं ध्यात्वा। कृष्णं ध्यायन् लभेत् कन्यां वाञ्छितां चापि नारद॥

Verse 132

वसुदेवपदं प्रोच्य निगडच्छेदशब्दतः । वासुदेवाय वर्मास्त्रे स्वाहांतो मनुरीरितः ॥ १३२ ॥

निगडच्छेदशब्दतः निष्पन्नं “वसुदेव”पदं प्रोच्य, “वासुदेवाय वर्मास्त्रे” इति स्वाहान्तो मनुरिह निरूपितः॥

Verse 133

नारदोऽस्य ऋषिश्छन्दो गायत्री कृष्णदेवता । वर्म बीजं शिरः शक्तिरन्यत्सर्वं दशार्णवत् ॥ १३३ ॥

अस्य मन्त्रस्य ऋषिर्नारदः, छन्दो गायत्री, देवता श्रीकृष्णः। बीजं ‘वर्म’, शक्तिः ‘शिरः’; अन्यत्सर्वं दशार्णमन्त्रवत् ज्ञेयम्॥

Verse 134

बालः पवनदीर्घैदुयुक्तो झिंटीशयुर्जलम् । अत्रिर्व्यासाय हृदयं मनुरष्टाक्षरोऽवतु ॥ १३४ ॥

बालस्वरूपः पवनदीर्घयुक्तः, झिंटीशयुर्जलसमन्वितः; अत्रिर्व्यासाय हृदयं—एषोऽष्टाक्षरो मनुः पातु नः॥

Verse 135

ब्राह्मानुष्टुप् मुनिश्छन्दो देवः सत्यवतीसुतः । आद्यं बीजं नमः शक्तिदीर्घाढ्यो नादिनांगकम् ॥ १३५ ॥

छन्दो ब्राह्मानुष्टुप्, ऋषिर्मुनिः; देवता सत्यवतीसुतो व्यासः। आद्यं बीजं, ‘नमः’ शक्तिर्दीर्घाढ्या; नादिनांगकमिदं मन्त्रम्॥

Verse 136

व्याख्यामुद्रिकया लसत्करतलं सद्योगपीठस्थितं वामे जानुतले दधानमपरं हस्तं सुविद्यानिधिम् । विप्रव्रातवृतं प्रसन्नमनसं पाथोरुहांगद्युतिं पाराशर्यमतीव पुण्यचरितं व्यासं स्मरेत्सिद्धये ॥ १३६ ॥

व्याख्यामुद्रिकया लसत्करतलं सद्योगपीठस्थितं वामे जानुतले दधानमपरं हस्तं सुविद्यानिधिम्। विप्रव्रातवृतं प्रसन्नमनसं पाथोरुहांगद्युतिं पाराशर्यमतीव पुण्यचरितं व्यासं स्मरेत्सिद्धये॥

Verse 137

जपेदष्टसहस्राणि पायसैर्होममाचरेत् । पूर्वोक्तपीठे व्यासस्य पूर्वमंगानि पूजयेत् ॥ १३७ ॥

अष्टसहस्रं जपं कुर्यात्, पायसैर्होममाचरेत्। पूर्वोक्तपीठे व्यासस्य पूर्वमङ्गानि पूजयेत्॥

Verse 138

प्राच्यादिषु यजेत्पैलं वैशंपायनजैमिनी । सुमंप्तुं कोणभागेषु श्रीशुकं रोमहर्षणम् ॥ १३८ ॥

प्राच्यादिषु दिक्षु पैलेन सह यजेत; वैशम्पायनजैमिनिभ्यां च सह। कोणभागेषु सुमन्तुं यजेत, तथा श्रीशुकं रोमहर्षणं च॥

Verse 139

उग्रश्रवसमन्यांश्च मुनीन्सेंद्रादिकाययुधान् । एवं सिद्धमनुर्मंत्री कवित्वं शोभनाः प्रजाः ॥ १३९ ॥

उग्रश्रवसमन्यांश्च मुनीन्, इन्द्रादिकाययुधांश्च सह प्राप्नोति। एवं सिद्धमन्त्र्यः सन् कवित्वं वाक्पटुतां च, शोभनाः प्रजाश्च लभते॥

Verse 140

व्याख्यानशक्तिं कीर्तिं च लभते संपदां चयम् । नृसिंहो माधवो दृष्टो लोहितो निगमादिमः ॥ १४० ॥

व्याख्यानशक्तिं कीर्तिं च, संपदां चयमेव च लभते। एवं नृसिंहो माधवः लोहितवर्णः, निगमादिमः परः दृष्टः॥

Verse 141

कृशानुजाया पञ्चार्णो मनुर्विषहरः परः । अनंतपंक्तिपक्षीन्द्रा मुनिश्छन्दः सुरा मताः ॥ १४१ ॥

कृशानुजायायै ‘विषहर’ इति परः पञ्चार्णो मन्त्रः प्रदिश्यते। अस्य ऋषिरनन्तपङ्क्तिः, छन्दः पक्षीन्द्रा, देवताः सुरा इति मताः॥

Verse 142

तारवह्निप्रिये बीजशक्ती मन्त्रस्य कीर्तिते । ज्वलज्वल महामंत्री स्वाहा हृदयमीरितम् ॥ १४२ ॥

‘तारा’ ‘वह्नि’ ‘प्रिया’ इति बीजशक्ती मन्त्रस्य कीर्तिते। हृदयमन्त्रः— “ज्वल ज्वल महामन्त्रि स्वाहा” इति प्रकीर्तितः॥

Verse 143

गरुडेति पदस्यांते चूडाननशुचिप्रिया । शिरोमन्त्रो गरुडतः शिखे स्वाहा शिखा मनुः ॥ १४३ ॥

मन्त्रस्य अन्ते ‘गरुड’ इति पदं योजयेत्। ‘चूडाननशुचिप्रिया’ इति शिरोमन्त्रः शिरसि न्यस्यः। ‘गरुड’ इत्यारभ्य ‘स्वाहा’ पर्यन्तं शिखामन्त्रः, शिखायां न्यासार्थं विनियोज्यः॥

Verse 144

गरुडेति पदं प्रोच्य प्रभंजययुगं वदेत् । प्रभेदययुगं पश्चाद्वित्रासय विमर्दय ॥ १४४ ॥

‘गरुड’ इति पदं उच्चार्य ‘प्रभंजय’ इति युग्मं द्विवारं वदेत्। ततः ‘प्रभेदय’ इति द्विवारं, अनन्तरं ‘वित्रासय’ तथा ‘विमर्दय’ इति जपेत्॥

Verse 145

प्रत्येकं द्विस्ततः स्वाहा कवचस्य मनुर्मतः । उग्ररूपधरांते तु सर्वविषहरेति च ॥ १४५ ॥

प्रत्येकं मन्त्रं ‘स्वाहा’न्तं द्विशतवारं जपेत्—एष कवचस्य मनुः स्मृतः। उग्ररूपधरमन्त्रान्ते तु ‘सर्वविषहरे’ इति पदं योजयेत्॥

Verse 146

भीषयद्वितयं प्रोच्य सर्वं दहदहेति च । भस्मीकुरु ततः स्वाहा नेत्रमन्त्रोऽयमीरितः ॥ १४६ ॥

‘भीषय’ इत्यादि द्विपदं प्रोच्य ‘सर्वं दह दह’ इति च वदेत्। ततः ‘भस्मीकुरु’ इति, अन्ते ‘स्वाहा’—एष नेत्रमन्त्रः प्रकीर्तितः॥

Verse 147

अप्रतिहतवर्णांते बलाय प्रहतेति च । शासनांते तथा हुं फट् स्वाहास्त्रमनुरीरितः ॥ १४७ ॥

वर्णान्ते ‘अप्रतिहत’ इति योजयेत्, तथा ‘बलाय’ ‘प्रहत’ इति च। शासनान्ते ‘हुं’ ‘फट्’ ‘स्वाहा’ इति—एष अस्त्रमन्त्रः प्रकीर्तितः॥

Verse 148

पादे कटौ हृदि मुखे मूर्ध्निं वर्णान्प्रविन्यसेत् ॥ १४८ ॥

पादयोः कट्यां हृदि मुखे च मूर्ध्नि च वर्णान् सावधानं न्यसेत्।

Verse 149

तप्तस्वर्णनिभं फणींद्रनिकरैःक्लृप्तांग भूषंप्रभुं स्तर्तॄणां शमयन्तमुग्रमखिलं नॄणां विषं तत्क्षणात् । चंच्वग्रप्रचलद्भुजंगमभयं पाण्योर्वरं बिभ्रतं पक्षोच्चारितसामगीतममलं श्रीपक्षिराजं भजे ॥ १४९ ॥

तप्तस्वर्णनिभं प्रभुं फणीन्द्रनिकरैः कृताङ्गभूषणं, स्तर्तॄणामखिलं विषं तत्क्षणादुग्रं शमयन्तम्। चञ्च्वग्रप्रचलद्भुजङ्गभयहरं पाण्योर्वरं बिभ्रतं, पक्षोच्चारितसामगीतममलं श्रीपक्षिराजं भजे।

Verse 150

पञ्चलक्षं जपेन्मंत्रं दशांशं जुहुयात्तिलैः । पूजयेन्मातृकापीठे गरुडं वेदविग्रहम् ॥ १५० ॥

मन्त्रं पञ्चलक्षं जपेत्, तस्य दशांशं तिलैः जुहुयात्। मातृकापीठे वेदविग्रहं गरुडं पूजयेत्।

Verse 151

चतुर्थ्यन्तः पक्षिराजः स्वाहा पीठमनुः स्मृतः । दृष्ट्वांगं कर्णिकामध्ये नागान्यंत्रेषु पूजयेत् ॥ १५१ ॥

चतुर्थ्यन्तः ‘पक्षिराजः’ इति, अनन्तरं ‘स्वाहा’—एष पीठमनुः स्मृतः। कर्णिकामध्ये अङ्गं निधाय, यन्त्रेषु नागान् पूजयेत्।

Verse 152

तद्बिहिर्लोकपालांश्च वज्राद्यैर्विलसत्करान् । एवं सिद्धमनुर्मंत्री नाशयेद्गरलद्वयम् । देहांते लभते चापिश्रीविष्णोः परमं पदम् ॥ १५२ ॥

तद्बहिर्लोकपालांश्च वज्राद्यैर्विलसत्करान् पूजयेत्। एवं सिद्धमनुः मन्त्री गरलद्वयं नाशयेत्; देहान्ते च श्रीविष्णोः परमं पदं लभते।

Verse 153

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे कृष्णादिमन्त्रभेदनिरूपणं नामैकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८१ ॥

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणस्य पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे ‘कृष्णादिमन्त्रभेदनिरूपणम्’ नामैकाशीतितमोऽध्यायः समाप्तः ॥ ८१ ॥