The Explanation of Sandhyā and Related Daily Observances (Saṅdhyā-ādi Nitya-karma-Vidhi)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । ततः श्वासानुसारेण दत्वा पादं महीतले । समुद्र मेखले देवि पर्वतस्तनमण्डले 1. ॥ १ ॥

सनत्कुमार उवाच । ततः श्वासानुसारेण पादं महीतले न्यसेत् । समुद्रमेखले देवि पर्वतस्तनमण्डले ॥

Verse 2

विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्व मे । इति भूमिं तु सम्प्रार्थ्य विहरेच्च यथाविधि ॥ २ ॥

विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्व मे । इति भूमिं सम्प्रार्थ्य ततः यथाविधि विहरेत् ॥

Verse 3

रक्षः कोणे ततो ग्रामाद्गत्वा मन्त्रमुदीरयेत् । गच्छन्तु ऋषयो देवाः पिशाचा ये च गुह्यकाः ॥ ३ ॥

ततो ग्रामात् रक्षःकोणे गत्वा मन्त्रमुदीरयेत् । गच्छन्तु ऋषयो देवाः पिशाचा ये च गुह्यकाः ॥

Verse 4

पितृभूतगणाः सर्वे करिष्ये मलमोचनम् । इति तालत्रयं दत्वा शिरः प्रावृत्य वाससा ॥ ४ ॥

पितृभूतगणाः सर्वे, इदानीं मलमोचनं करिष्ये इति। एवं उक्त्वा तालत्रयं दत्त्वा, वाससा शिरः प्रावृत्य गच्छेत्॥

Verse 5

दक्षिणाभिमुखं रात्रौ दिवा स्थित्वा ह्युदङ्मुखः । मलं विसृज्य शौचं तु मृदाद्भिः समुपाचरेत् ॥ ५ ॥

रात्रौ दक्षिणाभिमुखः, दिवा तु उदङ्मुखः स्थित्वा। मलं विसृज्य, मृदाद्भिः शौचं विधिवत् समुपाचरेत्॥

Verse 6

एका लिङ्गे गुदे तिस्रो दश वामकरे मृदः । करयोः सप्त वै दद्यात्त्रित्रिवारं च पादयोः ॥ ६ ॥

एका मृद् लिङ्गे दद्यात्, गुदे तिस्रः प्रकीर्तिताः। वामकरे दश दद्यात्, करयोः सप्तैव च; पादयोः त्रित्रिवारं च॥

Verse 7

एवं शौचं विधायाथ गण्डूषान्द्वादशैव तु । कृत्वा वनस्पतिं चाथ प्रार्थयेन्मनुनामुना ॥ ७ ॥

एवं शौचं विधायाथ, गण्डूषान् द्वादशैव तु कृत्वा। अथ वनस्पतिं समाहूय, मनुनानेन प्रार्थयेत्॥

Verse 8

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । श्रियं प्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥ ८ ॥

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च। श्रियं प्रज्ञां च मेधां च, त्वं नो देहि वनस्पते॥

Verse 9

संप्रार्थ्यैवं दन्तकाष्ठं द्वादशाङ्गुलसंमितम् । गृहीत्वा काममंत्रेण कुर्यान्मन्त्री समाहितः ॥ ९ ॥

एवं संप्रार्थ्य द्वादशाङ्गुलसंमितं दन्तकाष्ठं गृहीत्वा, समाहितो मन्त्री काममन्त्रेण विधिं कुर्यात् ॥

Verse 10

कामदेवपदं ङेन्तं तथा सर्वजनप्रियम् । हृदन्तः कामबीजाढ्यं दन्तांश्चानेन शोधयेत् ॥ १० ॥

कामदेवसम्बद्धं ङान्तं पदं सर्वजनप्रियं, हृदन्तं कामबीजाढ्यं जपन् अनेन दन्त्यान् अपि शोधयेत् ॥

Verse 11

जिह्वोल्लेखो वाग्भवेन मूलेन क्षालयेन्मुखम् । देवागारं ततो गत्वा निर्माल्यमपसार्य च ॥ ११ ॥

जिह्वोल्लेखं कृत्वा वाग्भवमूलमन्त्रेण मुखं क्षालयेत्; ततः देवागारं गत्वा निर्माल्यमपसारयेत् ॥

Verse 12

परिधायाम्बरं शुद्धं मङ्गलारार्तिकं चरेत् । अस्त्रेण पात्रं संप्रोक्ष्य मूलेन ज्वालयेच्च तम् ॥ १२ ॥

शुद्धाम्बरं परिधाय मङ्गलारार्तिकं चरेत्; अस्त्रमन्त्रेण पात्रं संप्रोक्ष्य, मूलमन्त्रेण तं ज्वालयेत् ॥

Verse 13

संपूज्य पात्र्रमादायोत्थाय घन्टां च वादयेत् । सुगोघृतप्रदीपेन भ्रामितेन समन्ततः ॥ १३ ॥

संपूज्य पात्रमादायोत्थाय घण्टां वादयेत्; सुगोघृतप्रदीपेन समन्ततः परिभ्रामितेन आरार्तिं कुर्यात् ॥

Verse 14

वाद्यैर्गींतैर्मनोज्ञैश्च देवस्यारार्तिकं भवेत् । इति नीराजनं कृत्वा प्रार्थयित्वा निजेश्वरम् ॥ १४ ॥

वाद्यैर्मनोज्ञगीतैश्च देवस्यारार्तिकं समाचरेत्। एवं नीराजनं कृत्वा स्वनिजेश्वरं प्रार्थयेत्॥१४॥

Verse 15

स्नातुं यायान्निम्नगादौ कीर्तयन्देवतागुणान् । गत्वा तीर्थं नमस्कृत्य स्नानीयं च निधाय वै ॥ १५ ॥

स्नातुं निम्नगादौ यायात् देवतागुणान् कीर्तयन्। तीर्थं गत्वा नमस्कृत्य स्नानीयं च निधाय वै॥१५॥

Verse 16

मूलाभिमन्त्रितमृदमादाय कटिदेशतः । विलिप्य पादपर्यन्तं क्षालयेत्तीर्थवारिणा ॥ १६ ॥

मूलमन्त्राभिमन्त्रितां मृदं गृहीत्वा कटिदेशतः। पादपर्यन्तं विलिप्य तीर्थवारिणा क्षालयेत्॥१६॥

Verse 17

ततश्च पञ्चभिः पादौ प्रक्षाल्यान्तर्जले पुनः । प्रविश्य नाभिमात्रे तु मृदं वामकरस्य च ॥ १७ ॥

ततः पञ्चभिः प्रक्षाल्य पादौ पुनरन्तर्जले। प्रविश्य नाभिमात्रे तु वामकरेण मृदं गृह्णीयात्॥१७॥

Verse 18

मणिबन्धे हस्ततले तदग्रे च तथा पुनः । कृत्वाङ्गुल्या गाङ्गमृदमादायास्त्रेण तत्पुनः ॥ १८ ॥

मणिबन्धे हस्ततले तदग्रे च पुनः। अङ्गुल्या गाङ्गमृदं गृहीत्वा अस्त्रमन्त्रेण पुनर्लेपयेत्॥१८॥

Verse 19

निजोपरि च मन्त्रज्ञो भ्रामयित्वा त्यजेत्सुधी । तलस्थां च षडङ्गेषु तन्मन्त्रैः प्रविलेपयेत् ॥ १९ ॥

मन्त्रज्ञः सुधीः स्वोपरि तद् द्रव्यं भ्रामयित्वा ततः त्यजेत्। तत्पाणितलस्थं द्रव्यं तैरेव मन्त्रैः षडङ्गेषु प्रविलेपयेत्॥१९॥

Verse 20

निमज्य क्षालयेत्सम्यग् मलस्नानमितीरितम् । विभाव्येष्टमयं सर्वमान्तरं स्नानमाचरेत् ॥ २० ॥

निमज्य सम्यक् क्षालयेत्—एतन्मलस्नानमिति कीर्तितम्। इष्टमयं सर्वं विभाव्य, सर्वमान्तरं स्नानमाचरेत्॥२०॥

Verse 21

अनन्तादित्यसङ्काशं निजभूषायुधैर्युतम् । मन्त्रमूर्तिं प्रभुं स्मृत्वा तत्पादोदकसंभवाम् ॥ २१ ॥

अनन्तादित्यसङ्काशं स्वभूषायुधसंयुतम्। मन्त्रमूर्तिं प्रभुं स्मृत्वा, तत्पादोदकसंभवां गृह्णीयात्॥२१॥

Verse 22

धारां च ब्रह्मरन्ध्रेण प्रविशन्तीं निजां तनुम् । तया संक्षालयेत्सर्वमन्तर्द्देहगतं मलम् ॥ २२ ॥

ब्रह्मरन्ध्रेण प्रविशन्तीं धारां निजतनुं प्रति ध्यायेत्। तया सर्वमन्तर्देहगतं मलम् सम्यक् संक्षालयेत्॥२२॥

Verse 23

तत्क्षणाद्विरजा मन्त्री जायते स्फटिकोपमः । ततः श्रौतोक्तविधिना स्नात्वा मन्त्री समाहितः ॥ २३ ॥

तत्क्षणादेव मन्त्री विरजो जायते स्फटिकोपमः। ततः श्रौतोक्तविधिना स्नात्वा, मन्त्री समाहितो भवेत्॥२३॥

Verse 24

मन्त्रस्नानं ततः कुर्यात्तद्विधानमथोच्यते । देशकालौ च सङ्कीर्त्य प्राणायामषडङ्गकैः ॥ २४ ॥

ततः मन्त्रस्नानं कुर्यात्; अथ तस्य विधिरुच्यते। देशकालौ सम्यक् सङ्कीर्त्य षडङ्गयुक्तैः प्राणायामैः शुद्धिं कुर्यात्॥२४॥

Verse 25

कृत्वार्कमन्दलात्तीर्थान्याह्वयेन्मुष्टिमुद्र या । ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि ते रवेः ॥ २५ ॥

अर्कमण्डलं कृत्वा मुष्टिमुद्रया तीर्थान्याह्वयेत्। हे रवे, ब्रह्माण्डोदरस्थितानि तीर्थानि तव करैः किरणैः स्पृष्टानि॥२५॥

Verse 26

तेन सत्येन मे देव देहि तीर्थं दिवाकर ॥ २६ ॥

तेन मे सत्येन, हे देव दिवाकर, तीर्थं मे देहि॥२६॥

Verse 27

गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धुकावेरि जलेऽस्मिन्सन्निधिं कुरु ॥ २७ ॥

गङ्गे यमुने चैव गोदावरि सरस्वति। नर्मदे सिन्धु कावेरि, जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरुत॥२७॥

Verse 28

इत्यावाह्य जले तानि सुधाबीजेन योजयेत् । गोमुद्र यामृतीकृत्य कवचेनावगुण्ठ्य च ॥ २८ ॥

इत्येवमावाह्य जले तानि सुधाबीजेन योजयेत्। गोमुद्रया अमृतीकृत्य कवचेन चावगुण्ठयेत्॥२८॥

Verse 29

संरक्ष्यास्त्रेण तत्पश्चाच्चक्रमुद्रां प्रदर्शयेत् । वह्न्यर्केन्दुमण्डलानि तत्र सन्चितयेद्बुधः ॥ २९ ॥

अस्त्रेण संरक्ष्य ततः पश्चाच्चक्रमुद्रां प्रदर्शयेत् । तत्र वह्न्यर्केन्दुमण्डलानि बुधः सम्यक् सन्निचिनुयात् ॥

Verse 30

मन्त्रयेदर्कमन्त्रेण सुधाबीजेन तज्जलम् । मूलेन चैकादशधा तत्र सम्मन्त्र्य भावयेत् ॥ ३० ॥

अर्कमन्त्रेण सुधाबीजेन तज्जलं मन्त्रयेत् । मूलेन चैकादशधा सम्मन्त्र्य तत्र भावयेत् ॥

Verse 31

पूजायन्त्रं च तन्मध्ये स्वान्तादावाह्य देवताम् । स्नापयित्वार्चयेत्तां च मानसैरुपचारकैः ॥ ३१ ॥

पूजायन्त्रं च तन्मध्ये स्वान्तादावाह्य देवताम् । स्नापयित्वार्चयेत्तां च मानसैरुपचारकैः ॥

Verse 32

सिंहासनस्थां तां नत्वा तज्जलं प्रणमेत्सुधीः । आधारः सर्वभूतानां विष्णोरतुलतेजसः ॥ ३२ ॥

सिंहासनस्थां तां नत्वा तज्जलं प्रणमेत्सुधीः । आधारः सर्वभूतानां विष्णोरतुलतेजसः ॥

Verse 33

तद्रू पाश्च ततो जाता आपस्ताः प्रणमाम्यहम् । इति नत्वा समारुन्ध्य सप्तच्छिद्राणि साधकः ॥ ३३ ॥

तद्रूपाश्च ततो जाता आपस्ताः प्रणमाम्यहम् । इति नत्वा समारुन्ध्य सप्तच्छिद्राणि साधकः ॥

Verse 34

निमज्य सलिले तस्मिन्मूलं देवाकृतिं स्मरेत् । निमज्ज्योन्मज्ज्य त्रिश्चैवं सिंचेत्कं कुंभमुद्रया ॥ ३४ ॥

तस्मिन् सलिले निमज्य मूलं देवाकृतिं च स्मरेत् । ततः त्रिर्निमज्ज्योन्मज्ज्यैवं कुम्भमुद्रया सिंचेत् ॥

Verse 35

त्रिर्मूलेन चतुर्मन्त्रैरभिर्षिञ्चेन्निजां तनुम् । चत्वारो मनवस्तेऽत्र कथ्यन्ते तान्त्रिका मुने ॥ ३५ ॥

त्रिर्मूलेन चतुर्मन्त्रैः स्वतनुमभिषिञ्चेत् । अत्र चत्वारो मनवः कथ्यन्ते तान्त्रिका मुने ॥

Verse 36

सिसृक्षोर्निखिलं विश्वं मुहुः शुक्रं प्रजापतेः । मातरः सर्वभूतानामापो देव्यः पुनन्तु माम् ॥ ३६ ॥

सिसृक्षोः प्रजापतेर्मुहुः शुक्रसमुद्भवाः । सर्वभूतमातर आपो देव्यः पुनन्तु माम् ॥

Verse 37

अलक्ष्मीर्मलरूपा या सर्वभूतेषु संस्थिता । क्षालयन्ति च तां स्पर्शादापो देव्यः पुनन्तु माम् ॥ ३७ ॥

अलक्ष्मीर्मलरूपा या सर्वभूतेषु संस्थिता । तां स्पर्शादेव क्षालयन्त्यापो देव्यः पुनन्तु माम् ॥

Verse 38

यन्मे केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्द्धनि । ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद्धन्तु वो नमः ॥ ३८ ॥

यन्मे केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्धनि । ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद्धन्तु वो नमः ॥

Verse 39

आयुरारोग्यमैश्वर्यमरिपक्षक्षयं शुभम् । सन्तोषः क्षान्तिरास्तिक्यं विद्या भवतु वो नमः ॥ ३९ ॥

आयुरारोग्यमैश्वर्यमरिपक्षक्षयः शुभम् । सन्तोषः क्षान्तिरास्तिक्यं विद्या च भवतु वः—वो नमः ॥

Verse 40

विप्रपादोदकं पीत्वा शालग्रामशिलाजलम् । पिबेद्विरुद्धं नो कुर्यादेषां तु नियतो विधिः ॥ ४० ॥

विप्रपादोदकं पीत्वा शालग्रामशिलाजलम् । ततः पिबेत्; न विरुद्धं मन्येत—एषां नियतो विधिः ॥

Verse 41

पृथिव्यां यानि तीर्थानि दक्षाङ्घ्रौ तानि भूसुरे । स्वेष्टदेवं समुद्वास्य मन्त्री मार्तण्डमण्डले ॥ ४१ ॥

पृथिव्यां यानि तीर्थानि तानि दक्षाङ्घ्रौ भूसुरे । स्वेष्टदेवं समावाह्य मन्त्री मार्तण्डमण्डले ध्यायेदर्चयेत् ॥

Verse 42

ततस्तीरं समागत्य वस्त्रं संक्षाल्य यत्नतः । वाससी परिधायाथ कुर्यात्सन्ध्यादिकं सुधीः ॥ ४२ ॥

ततः तीरं समागत्य वस्त्रं संक्षाल्य यत्नतः । शुद्धे वाससी परिधाय सन्ध्यादिकं कुर्यात् सुधीः ॥

Verse 43

रोगाद्यशक्तो मनुजः कुर्यात्तत्राघमर्षणम् । अथवा भस्मना स्नातो रजोभिश्चैव वाऽक्षमः ॥ ४३ ॥

रोगाद्यशक्तो मनुजः तत्राघमर्षणं कुर्यात् । अथवा भस्मना स्नातो रजोभिश्चैव वाऽक्षमः ॥

Verse 44

अथ सन्ध्यादिकं कुर्यात् स्थित्वा चैवासने शुभे । केशवेन तथा नारायणेन माधवेन च ॥ ४४ ॥

अथ शुभेऽऽसने स्थिरो भूत्वा सन्ध्यादिकं नित्यकर्म कुर्यात्—केशव-नारायण-माधव-नामभिः भगवन्तं समाह्वयन्॥

Verse 45

संप्राश्य तोयं गोविन्दविष्णुभ्यां क्षालेत्करौ । मधुसूदनत्रिविक्रमाभ्यामोष्ठौ च मार्जयेत् ॥ ४५ ॥

तोयं संप्राश्य गोविन्द-विष्णु-नामोच्चारणेन करौ प्रक्षालयेत्; मधुसूदन-त्रिविक्रम-नामाभ्यां चोष्ठौ मार्जयेत्॥

Verse 46

वामनश्रीधराभ्यां च मुखं हस्तौ स्पृशेत्ततः । हृषीकेशपद्मनाभाभ्यां स्पृशेच्चरणौ ततः ॥ ४६ ॥

ततः वामन-श्रीधर-नामाभ्यां मुखं हस्तौ च स्पृशेत्; अनन्तरं हृषीकेश-पद्मनाभ-नामाभ्यां चरणौ स्पृशेत्॥

Verse 47

दामोदरेण मूर्द्धानं मुखं सङ्कर्षणेन च । वासुदेवेन प्रद्युम्नेन स्पृशेन्नासिके ततः ॥ ४७ ॥

दामोदर-नाम्ना मूर्धानं स्पृशेत्; सङ्कर्षण-नाम्ना मुखं च; ततः वासुदेव-प्रद्युम्न-नामाभ्यां नासिके स्पृशेत्॥

Verse 48

अनिरुद्धपुरुषोत्तमाभ्यां नेत्रे स्मृशेत्ततः । अधोक्षजनृसिंहाभ्यां श्रवणे संस्पृशेत्तथा ॥ ४८ ॥

ततः अनिरुद्ध-पुरुषोत्तम-नामाभ्यां नेत्रे स्पृशेत्; तथा अधोक्षज-नृसिंह-नामाभ्यां श्रवणे संस्पृशेत्॥

Verse 49

नाभिं स्पृशेदच्युतेन जनार्दनेन वक्षसि । हरिणा विष्णुनांसौ च वैष्णावाचमनं त्विदम् ॥ ४९ ॥

अच्युतमिति नाभिं स्पृशेत्, जनार्दनेनेति वक्षः स्पृशेत्; हरिणा विष्णुना च अंसौ स्पृशेत्—एष वैष्णव आचमनविधिः।

Verse 50

प्रणवाद्यैर्ङेतमोन्तैः केशवादिकनामभिः । मुखे नसोः प्रदेशिन्याऽनामया नेत्रकर्णयोः 1. ॥ ५० ॥

ॐप्रणवादिभिर्नेत्रान्तैर्मन्त्रैः केशवादिकनामभिः। मुखे नासयोः न्यसेत्, ‘अनामय’मन्त्रेण प्रदेशिन्या नेत्रकर्णयोः न्यासं कुर्यात्॥

Verse 51

कनिष्ठया नाभिदेशं सर्वत्राङ्गुष्ठयोजनम् । आत्मविद्याशिवैस्तत्त्वैस्वाहान्तैः शैवमीरितम् ॥ ५१ ॥

कनिष्ठिकया नाभिदेशं स्पृशेत्; सर्वत्राङ्गुष्ठप्रमाणेन चिह्नयेत्। आत्मविद्यादितत्त्वैः शिवान्तैः स्वाहावसानैर्न्यासः—एष शैवविधिरुदितः॥

Verse 52

दीर्घत्रयेन्दुयुग्व्योमपूर्वकैश्च पिबेज्जलम् । आत्मविद्याशिवैरेव शैवं स्वाहावसानिकैः ॥ ५२ ॥

दीर्घ-त्रय-इन्दु-युग-व्योमपूर्वकं जलं पिबेत्। तथा आत्म-विद्या-शिवशब्दयुक्तैः स्वाहावसानकैः शैवमन्त्रैः शैवविधिं कुर्यात्॥

Verse 53

वालज्जाश्रीमुखैः प्रोक्तं शाक्तं स्वाहावसानिकैः । वाग्लज्जाश्रीमुखैः प्रोक्तं द्विजाचमनमर्थदम् ॥ ५३ ॥

‘वा-ल-लज्जा-श्री’मुखैः स्वाहावसानकैः शाक्तं प्रोक्तम्। ‘वाक्-लज्जा-श्री’मुखैः प्रोक्तं द्विजानामाचमनं फलप्रदम्॥

Verse 54

तिलकं च ततः कुर्याद्भाले सुष्ठु गदाकृति । नन्दकं हृदये शखचक्रे चैव भुजद्वये ॥ ५४ ॥

ततः भाले सुष्ठु गदाकृतिं तिलकं कुर्यात्। हृदयदेशे नन्दकचिह्नं विन्यस्य, भुजद्वये शङ्खचक्रचिह्ने च स्थापयेत्॥

Verse 55

शार्ङ्गबाणं मस्तके च विन्यसेत्क्रमशः सुधीः । कर्णमूले पार्श्वयोश्च पृष्ठे नाभौ ककुद्यपि ॥ ५५ ॥

सुधीः क्रमशः मस्तके शार्ङ्गबाणचिह्ने विन्यसेत्। कर्णमूले, पार्श्वयोः, पृष्ठे, नाभौ, ककुद्यपि च तथा स्थापयेत्॥

Verse 56

एवं तु वैष्णवः कुर्यान्मृद्भिस्तीर्थोद्भवादिभिः । अग्निहोत्रोद्भवं भस्म गृहीत्वा त्र्यम्बकेण तु ॥ ५६ ॥

एवं वैष्णवः तीर्थोद्भवादिभिः मृद्भिः कर्तव्यं समाचरेत्। अग्निहोत्रोद्भवं भस्म गृहीत्वा त्र्यम्बकमन्त्रेण सह तदपि धारयेत्॥

Verse 57

किवाग्निरिति मंत्रैणाभिमन्त्र्य पञ्चमन्त्रकैः । क्रमात्तत्पुरुषाघोरसद्योजातादिनामभिः ॥ ५७ ॥

“किवाग्निरिति” आरभ्यमाणेन मन्त्रेणाभिमन्त्र्य, ततः पञ्चमन्त्रकैः क्रमात् तत्पुरुष-अघोर-सद्योजात-आदीनामभिः संस्कारं कुर्यात्॥

Verse 58

पञ्च कुर्यात्त्रिपुन्ड्राणि भालांसोदरहृत्सु च । शैवः शाक्तत्त्रिकोणाभं नारीवद्वा समाचरेत् ॥ ५८ ॥

भाले अंसयोः उदरे हृत्सु च पञ्च त्रिपुण्ड्राणि कुर्यात्। शैवः शाक्तो वा त्रिकोणाकारं चिह्नं कुर्यात्, अथवा स्त्रीविधिं यथोक्तं समाचरेत्॥

Verse 59

कृत्वा तु वैदिकीं सन्ध्यां तान्त्रिकीं च समाचरेत् । आचम्य विधिवन्मन्त्री तीर्थान्यावाह्य पूर्ववत् ॥ ५९ ॥

कृत्वा तु वैदिकीं सन्ध्यां तान्त्रिकीं च समाचरेत् । आचम्य विधिवन्मन्त्री तीर्थान्यावाह्य पूर्ववत् ॥

Verse 60

ततस्त्रिवारं दर्भेण भूमौ तोयं विनिःक्षिपेत् । सप्तधा तज्जलेनाथ मूर्द्धानमभिषेचयेत् ॥ ६० ॥

ततस्त्रिवारं दर्भेण भूमौ तोयं विनिःक्षिपेत् । सप्तधा तज्जलेनाथ मूर्द्धानमभिषेचयेत् ॥

Verse 61

ततश्च प्राणानायम्य कृत्वा न्यासं षडङ्गकम् । आदाय वामहस्तेऽम्बु दक्षेणाच्छाद्य पाणिना ॥ ६१ ॥

ततश्च प्राणानायम्य कृत्वा न्यासं षडङ्गकम् । आदाय वामहस्तेऽम्बु दक्षेणाच्छाद्य पाणिना ॥

Verse 62

वियद्वाय्वग्नितोयक्ष्माबीजैः सन्मन्त्र्य मन्त्रवित् । मूलेन तस्मात् श्चोतद्भिर्बिन्दुभिस्तत्त्वमुद्रया ॥ ६२ ॥

वियद्वाय्वग्नितोयक्ष्माबीजैः सन्मन्त्र्य मन्त्रवित् । मूलेन तस्मात् श्चोतद्भिर्बिन्दुभिस्तत्त्वमुद्रया ॥

Verse 63

स्वशिरः सप्तधा प्रोक्ष्यावशिष्टं तत्पुनर्जलम् । कृत्वा तदक्षरं मन्त्री नासिकान्तिकमानयेत् ॥ ६३ ॥

स्वशिरः सप्तधा प्रोक्ष्यावशिष्टं तत्पुनर्जलम् । कृत्वा तदक्षरं मन्त्री नासिकान्तिकमानयेत् ॥

Verse 64

जलं तेजोमयं तच्चाकृष्यान्तश्चेडया पुनः । प्रक्षाल्यान्तर्गतं तेन कलमषं तज्जलं पुनः ॥ ६४ ॥

तत् तेजोमयं जलम् इडया पुनराकृष्य, तेनान्तर्गतं कल्मषं प्रक्षाल्य, तदेव जलं पुनः निष्कासयेत् ॥

Verse 65

कृष्णवर्णं पिङ्गलया रचयेत्स्वाग्रतस्तथा । क्षिपेदस्त्रेण तत्पश्चात्कल्पिते कुलिशोपले ॥ ६५ ॥

पिङ्गलया कृष्णवर्णं स्वाग्रतः सम्यग् रचयेत्। ततः अस्त्रेण क्षिपेत् तद् कल्पिते कुलिशोपले ॥

Verse 66

एतद्धि सर्वपापघ्नं प्रोक्तं चैवाघमर्षणम् । ततश्च हस्तौ प्रक्षाल्य प्राग्वदाचम्य मन्त्रवित् ॥ ६६ ॥

एतदेव सर्वपापघ्नम् ‘अघमर्षणम्’ इति प्रोक्तम्। ततः मन्त्रवित् हस्तौ प्रक्षाल्य प्राग्वद् आचमेत् ॥

Verse 67

समुत्थाय च मन्त्रज्ञस्ताम्रपात्रे सुमादिकम् । प्रक्षिप्यार्घं प्रदद्याद्वै मूलान्तैर्मन्त्रमुच्चरन् ॥ ६७ ॥

ततः समुत्थाय मन्त्रज्ञः ताम्रपात्रे सुमादिकं प्रक्षिप्य, मूलान्तैर्मन्त्रैः उच्चरन् अर्घ्यं प्रदद्यात् ॥

Verse 68

रविमंडलसंस्थाय देवायार्घ्यं प्रकल्पयेत् । दत्वार्घं त्रिरनेनाथ देवं रविगतं स्मरेत् ॥ ६८ ॥

रविमण्डलस्थाय देवाय अर्घ्यं प्रकल्पयेत्। अनेन त्रिरर्घ्यं दत्त्वा रविगतं देवं स्मरेत् ॥

Verse 69

स्वल्पोक्तां च गायत्रीं जपेदष्टोत्तरं शतम् । अष्टांविंशतिवारं वा गुह्येतिमनुनार्पयेत् ॥ ६९ ॥

स्वल्पोक्तां गायत्रीं मन्त्रराजीं जपेदष्टोत्तरशतं; अथवा गुह्येति-प्रारम्भकेन मन्त्रेण सह अष्टाविंशतिवारं हवींषि समर्पयेत्॥

Verse 70

उद्यदादित्यसंकाशां पुस्तकाक्षकरांबुजाम् । कृष्णाजिनाम्बरां ब्राह्मीं ध्यायेत्ताराङिकतेऽम्बरे ॥ ७० ॥

उद्यदादित्यसंकाशां पुस्तकाक्षकराम्बुजाम्। कृष्णाजिनाम्बरां ब्राह्मीं ध्यायेत् ताराङ्कितेऽम्बरे॥

Verse 71

मध्याह्ने वरदां देवी पार्वतीं संस्मरेत्पराम् । शुक्लाम्बरां वृषारूढां त्रिनेत्रां रविबिम्बगाम् ॥ ७१ ॥

मध्याह्ने वरदां देवीं पार्वतीं संस्मरेत्पराम्। शुक्लाम्बरां वृषारूढां त्रिनेत्रां रविबिम्बगाम्॥

Verse 72

वरं पाशं च शूलं च दधानां नृकरोटिकाम् । सायाह्ने रत्नभूषाढ्यां पीतकौशेयवाससाम् ॥ ७२ ॥

वरं पाशं च शूलं च दधानां नृकरोटिकाम्। सायाह्ने रत्नभूषाढ्यां पीतकौशेयवाससाम्॥

Verse 73

श्यामरङ्गां चतुर्हस्तां शङ्खचक्रलसत्कराम् । गदापद्मधारां देवीं सूर्यासनकृताश्रयाम् ॥ ७३ ॥

श्यामरङ्गां चतुर्हस्तां शङ्खचक्रलसत्कराम्। गदापद्मधारां देवीं सूर्यासनकृताश्रयाम्॥

Verse 74

ततो देवानृषींश्चैव पितॄश्चापि विधानवित् । तर्पयित्वा स्वेष्टदेवं तर्पयेत्कल्पमार्गतः ॥ ७४ ॥

ततः विधानवित् पुरुषो देवान् ऋषींश्च पितॄंश्च तर्पयित्वा, ततः कल्पमार्गानुसारतः स्वेष्टदेवं सम्यक् तर्पयेत् ॥

Verse 75

गुरुपङिक्तं च सन्तर्प्य साङ्गं सावरणं तथा । सायुधं वैनतेयं सन्तर्पयामीति तर्पयेत् ॥ ७५ ॥

गुरुपङ्क्तिं च साङ्गां सावरणां सायुधां च सन्तर्प्य, “वैनतेयं सन्तर्पयामि” इति वदन् तर्पणं कुर्यात् ॥

Verse 76

नारदं पर्वतं जिष्णुं निशठोद्धवदारुकान् । विष्वक्सेनं च शैलेयं वैष्णवः परितर्पयेत् ॥ ७६ ॥

नारदं पर्वतं जिष्णुं निशठोद्धवदारुकान् । विष्वक्सेनं च शैलेयं वैष्णवः परितर्पयेत् ॥

Verse 77

एवं सन्तर्प्य विप्रेन्द्र दत्त्वार्घ्यं च विवस्वते । पूजागारं समागत्य प्रक्षाल्यान्घ्री उपस्पृशेत् ॥ ७७ ॥

एवं सन्तर्प्य विप्रेन्द्र विवस्वतेऽर्घ्यं प्रदाय च । पूजागारं समागत्य प्रक्षाल्यान्घ्री उपस्पृशेत् ॥

Verse 78

अग्निहोत्रस्थितानग्नीन् हुत्वोपस्थाय यत्नतः । पूजास्थलं समागत्य द्वारपूजां समाचरेत् ॥ ७८ ॥

अग्निहोत्रस्थितानग्नीन् हुत्वोपस्थाय यत्नतः । पूजास्थलं समागत्य द्वारपूजां समाचरेत् ॥

Verse 79

गणेशं चोर्द्धशाखायां महालक्ष्मीं च दक्षिणे । सरस्वतीं वामभागे दक्षे विघ्नेश्वरं पुनः ॥ ७९ ॥

ऊर्ध्वशाखायां गणेशं स्थापयेत्; दक्षिणभागे महालक्ष्मीं; वामभागे सरस्वतीं; दक्षभागे पुनर्विघ्नेश्वरं न्यसेत् ॥

Verse 80

क्षेत्रपालं तथा वामे दक्षे गङ्गां प्रपूजयेत् । वामे च यमुनां दक्षे धातारं वामतस्तथा ॥ ८० ॥

वामे क्षेत्रपालं पूजयेत्, दक्षे गङ्गां; तथा वामे यमुनां, दक्षे धातारं च यथाविधि प्रपूजयेत् ॥

Verse 81

विधातारं शङ्खपद्मनिधींश्च वामदक्षयोः । द्वारपालांस्ततोऽभ्यर्चेत्तत्तत्कल्पोदितान्सुधीः ॥ ८१ ॥

विधातारं शङ्खपद्मनिधी च वामदक्षयोः पूजयेत्; ततः सुधीः तत्तत्कल्पोदितान् द्वारपालान् अभ्यर्चयेत् ॥

Verse 82

नन्दः सुनन्दश्चंडण्श्च प्रचण्डः प्रचलोबलः । भद्र ः सुभद्र श्चेत्याद्या वैष्णवा द्वारपालकाः ॥ ८२ ॥

नन्दः सुनन्दश्चण्डणश्च प्रचण्डः प्रचलोबलः । भद्रः सुभद्रश्चेत्याद्या वैष्णवा द्वारपालकाः ॥

Verse 83

नन्दी भृङ्गी रिटीस्कन्दो गणेशोमामहेश्वराः । वृषभश्च महाकालः शैवा वै द्वारपालकाः ॥ ८३ ॥

नन्दी भृङ्गी रिटीस्कन्दो गणेश उमामहेश्वराः । वृषभश्च महाकालः शैवा वै द्वारपालकाः ॥

Verse 84

ब्राह्मयाद्य्रा मातरोऽष्टौ तु शक्तयो द्वाःस्थिताः स्वयम् । सेन्दुः स्वनामाघर्णाद्या ङेनमोन्ता इमे स्मृताः ॥ ८४ ॥

ब्राह्म्याद्या मातरः शक्तयोऽष्टौ द्वारयोर्द्वयोः स्वयमेव स्थिताः। सेन्दुः स्वनामाघर्णाद्याः, ङेनमोन्तापर्यन्ता इमे स्मृताः॥

Verse 85

ततः स्थित्वासने धीमानाचम्य प्रयतः शुचिः । दिव्यान्तरिक्षभौमांश्च विघ्नानुत्सार्य यत्नतः ॥ ८५ ॥

ततः स्वासने सुसंस्थितो धीमान् आचम्य प्रयतः शुचिः। दिव्याञ्चान्तरिक्षभौमांश्च विघ्नान् यत्नतः समुत्सारयेत्॥

Verse 86

केशवाद्यां मातृकां तु न्यसेद्वैष्णवसत्तमः । केशवः कीर्तिसंयुक्तः कांत्या नारायणस्तथा ॥ ८६ ॥

केशवाद्यां मातृकां न्यसेद्वैष्णवसत्तमः। केशवः कीर्तिसंयुक्तः, नारायणः कांतिसंयुतः॥

Verse 87

माधवस्तुष्टिसहितो गोविन्दः पुष्टिसंयुतः । विष्णुस्तु धृतिसंयुक्तः शान्तियुङ्मधुसूदनः ॥ ८७ ॥

माधवस्तुष्टिसहितो गोविन्दः पुष्टिसंयुतः। विष्णुस्तु धृतिसंयुक्तः शान्तियुग्मधुसूदनः॥

Verse 88

त्रिविक्रमः क्रियायुक्तो वामनो दयितायुतः । श्रीधरो मेधया युक्तो हृषीकेशश्च हर्षया ॥ ८८ ॥

त्रिविक्रमः क्रियायुक्तो वामनो दयितायुतः। श्रीधरो मेधया युक्तो हृषीकेशश्च हर्षया॥

Verse 89

पद्मनाभयुता श्रद्धा लज्जा दामोदरान्विता । वासुदेवश्च लक्ष्मीयुक् सङ्कर्षण सरस्वती ॥ ८९ ॥

श्रद्धा पद्मनाभेन सह युता, लज्जा दामोदरेण सहान्विता। वासुदेवः लक्ष्म्या सह, सङ्कर्षणः सरस्वत्या सह विराजते॥

Verse 90

प्रद्युम्नः प्रीतिसंयुक्तोऽनिरुद्धो रतिसंयुतः । चक्री जयायुतः पश्चाद्गदी दुर्गासमन्वितः ॥ ९० ॥

प्रद्युम्नः प्रीत्या सह संयुक्तः, अनिरुद्धो रत्या सह समन्वितः। ततः चक्री जयया सह, पश्चात् गदी दुर्गया सह विराजते॥

Verse 91

शार्ङ्गी तु प्रभया युक्तः खड्गी युक्तस्तु सत्यया । शङ्खी चण्डासमायुक्तो हली वाणीसमायुतः ॥ ९१ ॥

शार्ङ्गी प्रभया सह युक्तः, खड्गी सत्यया सह समन्वितः। शङ्खी चण्डया सह संयुक्तः, हली वाण्या सह समायुतः॥

Verse 92

मुसली च विलासिन्या शूली विजययान्वितः । पाशी विरजया युक्तो कुशी विश्वासमन्वितः ॥ ९२ ॥

मुसली विलासिन्या सह, शूली विजयया सहान्वितः। पाशी विरजया सह युक्तः, कुशी विश्वासेन समन्वितः॥

Verse 93

मुकुन्दो विनतायुक्तो नन्दजश्च सुनन्दया । निन्दी स्मृत्या समायुक्तो नरो वृद्ध्या समन्वितः ॥ ९३ ॥

मुकुन्दो विनतया सह युक्तः, नन्दजः सुनन्दया सहान्वितः। निन्दी स्मृत्या सह संयुक्तः, नरो वृद्ध्या सह समन्वितः॥

Verse 94

समृद्धियुङ्नरकजिच्छुद्धियुक्च हरिः स्मृतः । कृष्णो बुद्ध्या युतः सत्यो भुक्त्या मुक्त्याथ सात्वतः ॥ ९४ ॥

समृद्धियुक्तो नरकजित् शुद्धियुक्तश्च हरिः स्मृतः। बुद्ध्यायुक्तः कृष्ण इति, भुक्त्यायुक्तः सत्य उच्यते; मुक्त्यायुक्तः सात्वतः प्रोक्तः॥

Verse 95

सौरिक्षमे सूररमे उमायुक्तो जनार्दनः । भूधरः क्लेदिनीयुक्तो विश्वमूर्तिश्च क्लिन्नया ॥ ९५ ॥

सौरिक्षमायुक्तः सौररमः, उमायुक्तो जनार्दनः। क्लेदिनीयुक्तो भूधरः, क्लिन्नायुक्तो विश्वमूर्तिरुच्यते॥

Verse 96

वैकुण्ठो वसुधायुक्तो वसुदः पुरुषोत्तमः । बली तु परया युक्तो बलानुजपरायणे ॥ ९६ ॥

वैकुण्ठो वसुधायुक्तो वसुदः पुरुषोत्तमः। बली तु परया युक्तो बलानुजपरायणः॥

Verse 97

बालसूक्ष्मे बृषघ्नस्तु सन्ध्यायुक्प्रज्ञया वृषः । हंसःप्रभासमायुक्तो वराहो निशया युतः ॥ ९७ ॥

बालसूक्ष्मे यदा स्थितः स बृषघ्नः प्रकीर्तितः। सन्ध्यायुक्तप्रज्ञया तु वृषः; हंसः प्रभासया युक्तो वराहो निशया युतः॥

Verse 98

विमलो धारया युक्तो नृसिंहो विद्युता युतः । केशवादिमातृकाया मुनिर्नारायणो मतः ॥ ९८ ॥

विमलो धारया युक्तो नृसिंहो विद्युता युतः। केशवादिमातृकायां मुनिर्नारायणो मतः॥

Verse 99

अनृताद्या च गायत्री छन्दो विष्णुश्च देवता । चक्राद्यायुधसंयुक्तं कुम्भादर्शधरं हरिम् ॥ ९९ ॥

“अनृताद्या” इत्यादिमन्त्रभागस्य गायत्री छन्दः, देवता विष्णुः। चक्राद्यायुधसंयुक्तं कुम्भदर्पणधरं हरिं ध्यायेत्॥

Verse 100

लक्ष्मीयुतं विद्युदाभं बहुभूषायुतं भजेत् । एवं ध्यात्वा न्यसेच्छक्तिं श्रीकामपुटिताक्षरम् 1. ॥ १०० ॥

लक्ष्मीयुतं विद्युदाभं बहुभूषणभूषितं भजेत्। एवं ध्यात्वा श्रीकामपुटिताक्षरेण शक्तिं न्यसेत्॥

Verse 101

वदेत्तद्विष्णुशक्तिभ्यां हृदयं प्रणवादिकम् । त्वगसृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राण्यसून्वदेत् ॥ १०१ ॥

तद्विष्णुशक्तिभ्यां प्रणवादिकं हृदयमन्त्रं वदेत्। त्वगसृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राण्यसूनि च वदेत्॥

Verse 102

प्राणं क्रोधं तथा मभ्यामन्तान्यादिदशस्वपि । एक मौलौ मुखे चैक द्विक नेत्रे द्विकं श्रुतौ ॥ १०२ ॥

प्राणं क्रोधं तथा मभ्याद्यन्तान्यादिदशस्वपि। एकं मौलौ मुखे चैकं द्विकं नेत्रे द्विकं श्रुतौ॥

Verse 103

नसोर्द्वयं कपोले च द्वयं द्वे द्विरदच्छदे । एकं तु रसनामूले ग्रीवायामेकमेव च ॥ १०३ ॥

नसोर्द्वयं कपोले च द्वयं द्वे द्वे द्विरदच्छदे। एकं तु रसनामूले ग्रीवायामेकमेव च॥

Verse 104

कवर्गं दक्षिणे बाहौ चवर्गं वामबाहुके । टतवर्गौ पादयोस्तु पफौ कुक्षिद्वये न्यसेत् ॥ १०४ ॥

कवर्गं दक्षिणे बाहौ चवर्गं वामबाहुके । टतवर्गौ पादयोस्तु पफौ कुक्षिद्वये न्यसेत् ॥

Verse 105

पृष्ठवंशे वमित्युक्तं नाभौ भं हृदये तु मम् । यादिसप्तापि धातुस्था हं प्राणे लं तथात्मनि ॥ १०५ ॥

पृष्ठवंशे वमित्युक्तं नाभौ भं हृदये तु मम् । यादिसप्तापि धातुस्था हं प्राणे लं तथात्मनि ॥

Verse 106

क्षं क्रोधे क्रमतो न्यस्य विष्णुपूजाक्षमो भवेत् । पूर्णोदर्या तु श्रीकण्ठो ह्यनन्तो विजरान्वितः ॥ १०६ ॥

क्षं क्रोधे क्रमतो न्यस्य विष्णुपूजाक्षमो भवेत् । पूर्णोदर्या तु श्रीकण्ठो ह्यनन्तो विजरान्वितः ॥

Verse 107

सूक्ष्मेशः शाल्मलीयुक्तो लोलाक्षीयुक्त्रिमूर्तिकः । महेश्वरो वर्तुलाक्ष्याधीशो वै दीर्घघोणया ॥ १०७ ॥

सूक्ष्मेशः शाल्मलीयुक्तो लोलाक्षीयुक्त्रिमूर्तिकः । महेश्वरो वर्तुलाक्ष्याधीशो वै दीर्घघोणया ॥

Verse 108

दीर्घमुख्या भारभूतिस्तिथीशो गोमुखीयुतः । स्थावरेशो दीर्घजिह्वायुग्धरः कुडोदरीयुतः ॥ १०८ ॥

दीर्घमुख्या भारभूतिस्तिथीशो गोमुखीयुतः । स्थावरेशो दीर्घजिह्वायुग्धरः कुडोदरीयुतः ॥

Verse 109

उर्द्ध्वकेश्या तु झिण्टीशो भौतिको विकृतास्यया । सद्यो ज्वालामुखीयुक्तोल्कामुख्यानुग्रहो युतः ॥ १०९ ॥

ततः झिण्टीशो नामोर्द्ध्वकेश्यः प्रादुर्भवति—भौतिकस्वभावः, विकृतास्यया सह; सद्य एव ज्वालामुखीयुक्तः, उल्कामुख्यैः सहानुग्रहप्रदैः परिचरैः समन्वितः ॥

Verse 110

अक्रूर आस्यया युक्तो महासेनो विद्यया युतः । क्रोधीशश्च महाकाल्या चण्डेशेन सरस्वती ॥ ११० ॥

अक्रूरोऽस्यया सह युक्तः; महासेनो विद्यया समन्वितः। क्रोधीशश्च महाकाल्या सह संबद्धः, सरस्वती च चण्डेशेन सह युज्यते ॥

Verse 111

पञ्चान्तकः सिद्धगौर्या युक्तश्चाथ शिरोत्तमः । त्रैलोक्यविद्यया युक्तो मन्त्रशक्त्यैकरुद्रकः ॥ १११ ॥

पञ्चान्तकः सिद्धगौर्या सह युक्तः; अथ शिरोत्तमः त्रैलोक्यविद्यया समन्वितः। मन्त्रशक्त्यैकरुद्रकश्चैकाग्रया मन्त्रशक्त्या संपन्नः ॥

Verse 112

कूर्मेशः कमठीयुक्तो भूतमात्रैकनेत्रकः । लम्बोदर्या चतुर्वक्त्रो ह्यजेशो द्राविणीयुतः ॥ ११२ ॥

कूर्मेशः कमठीयुक्तः; भूतमात्रैकनेत्रकः; लम्बोदरः चतुर्वक्त्रः; अजोऽपि प्रभुः द्राविण्या सह समन्वितः ॥

Verse 113

सर्वेशो नागरीयुक्तः सोमेशः खेचरीयुतः । मर्यादया लाङ्गलीशो दारुकेशेन रूपिणी ॥ ११३ ॥

सर्वेशो नागरीयुक्तः; सोमेशः खेचरीयुतः। मर्यादया लाङ्गलीशः; दारुकेशेन च रूपिणी निर्दिश्यते ॥

Verse 114

वारुण्या त्वर्द्धनारीशो उमाकान्तो मुनीश्वरः । काकोदर्या तथाषाढी पूतनासंयुतो मतः ॥ ११४ ॥

वारुण्यां तु स देवोऽर्द्धनारीश्वररूपेण परिगण्यते; उमाकान्तायां मुनीश्वररूपः। तथा काकोदर्यां चाषाढ्यां च पूतनासंयुत इति मतः॥

Verse 115

दण्डीशो भद्रकालीयुगत्रीशो योगिनीयुतः । मीनेशः शङिखनीयुक्तो मेषेशस्तर्जनीयुतः ॥ ११५ ॥

दण्डीशो भद्रकालीसहितः; युगत्रीशो योगिनीयुतः। मीनेशः शङ्खिनीसंयुक्तः; मेषेशस्तर्जनीसहायः॥

Verse 116

लोहितः कालरात्र्या च शिखीशः कुजनीयुतः । छलगण्डः कपर्दिन्या द्विरण्डेशश्च वज्रया ॥ ११६ ॥

लोहितः कालरात्र्यासह; शिखीशः कुजनीसहितः। छलगण्डः कपर्दिनीयुतः; द्विरण्डेशो वज्रायुक्तः॥

Verse 117

महाबलो जयायुक्तो बलीशः सुमुखेश्वरी । भुजङ्गो रेवतीयुक्तः पिनाकी माधवीयुतः ॥ ११७ ॥

महाबलः जयासहितः; बलीशः सुमुखेश्वरीयुतः। भुजङ्गो रेवतीसंयुक्तः; पिनाकी माधवीसहायः॥

Verse 118

खड्गीशो वारुणीयुक्तो बकेशो वायवीयुतः । श्वेतोरस्को विदारिण्या भृगुः सहजया युतः ॥ ११८ ॥

खड्गीशो वारुणीशक्तिसंयुक्तः; बकेशो वायवीयुतः। श्वेतोरस्को विदारिणीसहितः; भृगुः सहजायुतः॥

Verse 119

लकुलीशश्च लक्ष्मीयुक् शिवेशो व्यापिनीयुतः । संवर्तके महामाया प्रोक्ता श्रीकण्ठमातृका ॥ ११९ ॥

संवर्तकाले स एव लक्ष्मीयुतो लकुलीशः, व्यापिनीयुतः शिवेशः, तथा श्रीकण्ठमातृकाख्यया प्रोक्ता महामाया इति निगद्यते।

Verse 120

यत्र स्वीशपदं नोक्तं तत्र सर्वत्र योजयेत् । मुनिस्स्याद्दक्षिणामूर्तिर्गायत्रीछन्द ईरितम् ॥ १२० ॥

यत्र ‘स्वीश’पदं न स्पष्टं तत्र सर्वत्र तदनुसन्धेयम्। अस्य ऋषिर्दक्षिणामूर्तिः, छन्दश्च गायत्रीति कीर्तितम्।

Verse 121

देवता चार्द्धनारीशो विनियोगोऽखिलाप्तये । हलो वीजानि चोक्तानि स्वराः शक्तय ईरिताः ॥ १२१ ॥

देवता अर्द्धनारीश्वरः, विनियोगोऽखिलाप्तये। हलाः बीजानि प्रोक्ताः, स्वराः शक्तय इति कीर्तिताः।

Verse 122

कुर्याद्भृगुस्थाकाशेन षड्दीर्घाढ्येन चाङ्गकम् । बन्धूकस्वर्णवर्णागं वराक्षाङ्कुशपाशिनम् ॥ १२२ ॥

भृगुस्थाकाशेन षड्दीर्घाढ्येन चाङ्गकं कुर्यात्। बन्धूकस्वर्णवर्णाङ्गं वराक्षाङ्कुशपाशिनं च ध्यायेत्।

Verse 123

अर्द्धेन्दुशेखरं त्र्यक्षं देववन्द्यं विचिन्तयेत् । ध्यात्वैवं शिवशक्तीश्च चतुर्थी हृदयान्तिमे ॥ १२३ ॥

अर्द्धेन्दुशेखरं त्र्यक्षं देववन्द्यं विचिन्तयेत्। एवं शिवं शक्त्या सह ध्यात्वा, हृदयान्ते चतुर्थीं न्यसेत्।

Verse 124

सौबीजमातृकापूर्वे विन्यसेन्मातृका स्थले । विघ्नेशश्च ह्रिया युक्तो विघ्नराजः श्रिया युतः ॥ १२४ ॥

सौबीजमातृकापूर्वं विन्यसेन्मातृकां स्थले। विघ्नेशं ह्रिया युक्तं विघ्नराजं श्रिया युतम्॥

Verse 125

विनायकस्तथा पुष्ट्या शान्तियुक्तः शिवोत्तमः । विघ्नकृत्स्वस्तिसंयुक्तो विघ्नहर्ता सरस्वती ॥ १२५ ॥

विनायकः पुष्टियुक्तः शान्तियुक्तः शिवोत्तमः। विघ्नकृत्स्वस्तिसंयुक्तो विघ्नहर्ता सरस्वती॥

Verse 126

स्वाहया गणनाथश्च एकदन्तः सुमेधया । कान्त्या युक्तो द्विदन्तस्तु कामिन्या गजवक्रकः ॥ १२६ ॥

स्वाहया गणनाथश्च एकदन्तः सुमेधया। कान्त्या युक्तो द्विदन्तस्तु कामिन्या गजवक्रकः॥

Verse 127

निरञ्जनो मोहिनीयुक्कपर्द्दी तु नटीयुतः । दीर्घजिह्वः पार्वतीयुग्ज्वालिन्या शङ्कुकर्णकः ॥ १२७ ॥

निरञ्जनो मोहिनीयुक्तः कपर्दी तु नटीयुतः। दीर्घजिह्वः पार्वतीयुग्ज्वालिन्या शङ्कुकर्णकः॥

Verse 128

वृषध्वजो नन्दया च सुरेश्या गणनायकः । गजेन्द्रः कामरूपिण्या शूर्पकर्णस्तथोमया ॥ १२८ ॥

वृषध्वजो नन्दया च सुरेश्या गणनायकः। गजेन्द्रः कामरूपिण्या शूर्पकर्णस्तथोमया॥

Verse 129

विरोचनस्तेजोवत्या सत्या लम्बोदरेण च । महानन्दश्च विघ्नेश्या चतुर्मूर्तिस्वरूपिणी ॥ १२९ ॥

विरोचनेन तेजोवत्या सत्यया लम्बोदरेण च सह, महानन्देन च—सा विघ्नेशी चतुर्मूर्तिस्वरूपिणी भवति॥

Verse 130

सदाशिवः कामदया ह्यामोदो मदजिह्वया । दुर्मुखो भूतिसंयुक्तः सुमुखो भौतिकीयुतः ॥ १३० ॥

सदाशिवः कामदयया सह, ह्यामोदः मदजिह्वया सह। दुर्मुखो भूत्याऽन्वितः, सुमुखो भौतिक्या युतः॥

Verse 131

प्रमोदः सितया युक्त एकपादो रमायुतः । द्विजिह्वो महिषीयुक्तो जभिन्याशूरनामकः ॥ १३१ ॥

प्रमोदः सितया युतः, एकपादो रमया सह। द्विजिह्वो महिष्या युक्तः, अन्यश्च जभिन्याशूर इति नाम्ना ख्यातः॥

Verse 132

वीरो विकर्णया युक्तः षण्मुखो भृकुटीयुतः । वरदो लज्जया वामदेवेशो दीर्घघोणया ॥ १३२ ॥

वीरो विकर्णया युतः, षण्मुखो भृकुटीयुतः। वरदो लज्जया सह, वामदेवेशो दीर्घघोणया युतः॥

Verse 133

धनुर्द्धर्या वक्रतुण्डो द्विरण्डो यामिनीयुतः । सेनानी रात्रिसंयुक्तः कामान्धो ग्रामणीयुतः ॥ १३३ ॥

धनुर्धर्या, वक्रतुण्डः, द्विरण्डः, यामिनीयुतः। सेनानी, रात्रिसंयुक्तः, कामान्धः, ग्रामणीयुत इति—एते संज्ञापदानि कथितानि॥

Verse 134

मत्तः शशिप्रभायुक्तो विमत्तो लोलनेत्रया । मत्तवाहश्चञ्चलया जटी दीप्तिसमन्वितः ॥ १३४ ॥

मत्तः शशिप्रभायुक्तोऽपि लोलनेत्र्याः स्त्रियाः प्रभावादिव विमत्तः। चञ्चलया मत्तवाहेन सह जटी दीप्तिसमन्वितो भवति॥

Verse 135

मुण्डी सुभगया युक्तः खड्गी दुर्भगया युतः । वरेण्यश्च शिवायुक्तो भगया वृषकेतनः ॥ १३५ ॥

मुण्डी सुभगया युक्तः, खड्गी दुर्भगया युतः। वरेण्यः शिवया सार्धं, वृषकेतनो भगया सह॥

Verse 136

भक्ष्यप्रियो भगिन्या च गणेशो भगिनीयुतः । मेघनादः सुभगया व्यापी स्यात्कालरात्रियुक् ॥ १३६ ॥

भक्ष्यप्रियः भगिन्या सह सिद्धिं याति; गणेशोऽपि भगिनीयुतः। मेघनादः सुभगया सह, व्यापी तु कालरात्र्या युक्तः॥

Verse 137

गणेश्वरः कालिकया प्रोक्ता विघ्नेशमातृकाः । गणेशमातृकायास्तु गणो मुनिभिरीरितः ॥ १३७ ॥

कालिकया गणेश्वरः प्रोक्तो विघ्नेशमातृकाणां अधिदेवता। गणेशमातृकायास्तु गणः मुनिभिरुदाहृतः॥

Verse 138

त्रिवृद्गायत्रिकाछन्दो देवः शक्तिगणेश्वरः । षड्दीर्घाढ्येन बीजेन कृत्वाङ्गानि ततः स्मरेत् ॥ १३८ ॥

अस्य छन्दः त्रिवृद्गायत्रिका; देवता शक्तिगणेश्वरः। षड्दीर्घयुक्तेन बीजेन अङ्गानि कृत्वा, ततः तं स्मरेत्॥

Verse 139

पांशांकुशाभयवरान्दधानं कज्जहस्तया । पत्न्याश्लिष्टं रक्ततनुं त्रिनेत्रं गणपे भवेत् ॥ १३९ ॥

पाशाङ्कुशाभयवरमुद्राधरं मोदकहस्तं गणपतिं ध्यायेत् । पत्न्याश्लिष्टं रक्ततनुं त्रिनेत्रं सदा भवेत् ॥

Verse 140

एवं ध्यात्वा न्यसेत्स्वीयबीजपूर्वाक्षरान्वितम् । निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथेधिका ॥ १४० ॥

एवं ध्यात्वा स्वीयबीजपूर्वाक्षरसंयुक्तं मन्त्रं न्यसेत् । ततो निवृत्तिः प्रतिष्ठा विद्या शान्तिश्चाधिकवृद्धिश्च जायते ॥

Verse 141

दीपिका रेचिका चापि मोचिका च पराभिधा । सूक्ष्मासूक्ष्मामृता ज्ञानामृता चाप्यायिनी तथा ॥ १४१ ॥

दीपिका रेचिका मोचिका परा चेति चाभिधीयते । तथा सूक्ष्मा असूक्ष्मामृता ज्ञानामृता चाप्यायिनीति च ॥

Verse 142

व्यापिनी व्योमरूपा चानन्ता सृष्टिः समृद्धिका । स्मृतिर्मेधा ततः कान्तिर्लक्ष्मीर्द्धृतिः स्थिरा स्थितिः ॥ १४२ ॥

व्यापिनी व्योमरूपा चानन्ता सृष्टिः समृद्धिका । स्मृतिर्मेधा ततः कान्तिर्लक्ष्मीर्धृतिः स्थिरा स्थितिः ॥

Verse 143

सिद्धिर्जरा पालिनी च क्षान्तिरीश्वरिका रतिः । कामिका वरदावाथ ह्लादिनी प्रीतिसंयुता ॥ १४३ ॥

सिद्धिर्जरा पालिनी क्षान्तिरीश्वरिका रतिः । कामिका वरदा ह्लादिनी प्रीतिसंयुता च ॥

Verse 144

दीर्घा तीक्ष्णा तथा रौद्रा प्रोक्ता निद्रा च तन्द्रि का । क्षुधा च क्रोधिनी पश्चात्क्रियाकारी समृत्युका ॥ १४४ ॥

दीर्घा तीक्ष्णा तथा रौद्रा प्रोक्ता निद्रा च तन्द्रिका । क्षुधा च क्रोधिनी पश्चात्क्रियाकारी समृत्युका ॥

Verse 145

पीता श्वेतारुणा पश्चादसितानन्तया युता । उक्ता कलामातृकैवं तत्तद्भक्तः समाचरेत् ॥ १४५ ॥

पीता श्वेतारुणा पश्चादसितानन्तया युता । उक्ता कलामातृकैवं तत्तद्भक्तः समाचरेत् ॥

Verse 146

कलायुङ्मातृकायास्तु मुनिः प्रोक्तः प्रजापतिः । गायत्रीछन्द आख्यातं देवता शारदाभिधा ॥ १४६ ॥

कलायुङ्मातृकायास्तु मुनिः प्रोक्तः प्रजापतिः । गायत्रीछन्द आख्यातं देवता शारदाभिधा ॥

Verse 147

ह्रस्वदीर्घांतरस्थैश्च तारैः कुर्यात्षडङ्गकम् । पद्मचक्रगुणैणांश्च दधतीं च त्रिलोचनाम् ॥ १४७ ॥

ह्रस्वदीर्घांतरस्थैश्च तारैः कुर्यात्षडङ्गकम् । पद्मचक्रगुणैणांश्च दधतीं च त्रिलोचनाम् ॥

Verse 148

पञ्चवक्त्रां भारतीं तां मुक्ताभूषां भजेत्सुधीः । ध्यात्वैवं तारपूर्वां तां न्यसेन्ङन्तकलान्विताम् ॥ १४८ ॥

पञ्चवक्त्रां भारतीं तां मुक्ताभूषां भजेत्सुधीः । ध्यात्वैवं तारपूर्वां तां न्यसेन्ङन्तकलान्विताम् ॥

Verse 149

ततश्च मूलमन्त्रस्य षडङ्गानि समाचरेत् । हृदयादिचतुर्थ्यन्ते जातीः संयोज्य विन्यसेत् ॥ १४९ ॥

ततः मूलमन्त्रस्य षडङ्गविधिं समाचरेत्। हृदयादिचतुर्थ्यन्ते जातीन् संयोज्य यथाविधि विन्यसेत्॥

Verse 150

नमः स्वाहा वषट् हुं वौषट् फट् जातय ईरिताः । ततो ध्यात्वेष्टदेवं तं भूषायुधसमन्वितम् 1. ॥ १५० ॥

नमः स्वाहा वषट् हुं वौषट् फट् इति जातयः कीर्तिताः। ततः स्वेष्टदेवं भूषायुधसमन्वितं ध्यायेत्॥

Verse 151

न्यस्याङ्गषट्कं तन्मूर्तौ ततः पूजनमारभेत् ॥ १५१ ॥

तन्मूर्तौ षडङ्गन्यासं कृत्वा ततः पूजनमारभेत्॥

Verse 152

इति श्री बृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे सन्ध्यादिनिरूपणंनाम षट्षष्टिन्तमोऽध्यायः ॥ ६६ ॥

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे सन्ध्यादिनिरूपणं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः॥