Dīkṣā, Mantra-Types, Mantra-Doṣas, and Qualifications of Ācārya–Śiṣya
सनत्कुमारो नारदं प्रति वदति—दीक्षा नाम पापक्षयकरी, दिव्याभिमुख्यप्रदा, मन्त्रशक्तिप्रदायिनी च संस्कारः। ‘मन्त्र’ इति मननात् त्राणाच्च व्युत्पाद्यते। मन्त्राः स्त्री-पुं-नपुंसकलिङ्गान्तैः, नमोऽन्तैः, मन्त्र-विद्याभेदैः (पुरुष-स्त्रीदेवताधिष्ठितैः) तथा आग्नेय-सौम्यधाराभ्यां वर्गीकृताः; प्राणगति: पिङ्गलायां वामनाड्यां च सम्बध्यते। मन्त्रानुक्रम-संयोगनियमाः, जपकाल-शर्ताः, हुं-फट्-प्रयोगेण कर्मतीव्रता च निरूप्यते। मुख्यं तु मन्त्रदोषाणां विस्तीर्णो निर्देशः—रचनात्मक-स्वर-छन्दोऽक्षरसंख्यादोषाः; चिन्न-दग्ध-भीत-अशुद्ध-निर्बीज-स्थानभ्रष्टादयः सिद्धिं रुणद्धि, साधकं च पीडयन्ति। ततः योनिमुद्रासने नियतजपेन शुद्धिः, तथा आचार्यस्य शिष्यस्य च कठोरधर्म-आचार-शौच-विद्यादानयोग्यताः प्रतिपाद्यन्ते।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथ जीवस्य पाशौघच्छेदनायेष्टसिद्धिदम् । दीक्षाविधिं प्रवक्ष्यामि मन्त्रसामर्थ्यदायकम् ॥ १ ॥
सनत्कुमार उवाच। अथ जीवस्य पाशौघच्छेदनाय इष्टसिद्धिदं मन्त्रसामर्थ्यदायकं दीक्षाविधिं प्रवक्ष्यामि॥
Verse 2
दिव्यं भावं यतो दद्यात्क्षिणुयाद्दुरितानि च । अतो दीक्षेति सा प्रोक्ता सर्वागमविशारदैः ॥ २ ॥
यतो दीक्षा दिव्यं भावं ददाति, दुरितानि च क्षिणोति; अत एव सर्वागमविशारदैः सा “दीक्षा” इति प्रोक्ता ॥
Verse 3
मननं सर्ववेदित्वं त्राणं संखार्यनुग्रहः । मननात्त्राणधर्मत्त्वान्मंत्र इत्यभिधीयते ॥ ३ ॥
मननं सर्ववेदित्वं त्राणं च साधकानुग्रहः; मननात् त्राणधर्मत्वाच्च “मन्त्र” इत्यभिधीयते ॥
Verse 4
स्त्रीपुंनपुंसकात्मानस्ते मंत्रास्तु त्रिधा मताः । स्त्रीमंत्रास्तु द्विठांताः स्युः पुंमंत्रा हुंफडंतकाः ॥ ४ ॥
स्त्रीपुंनपुंसकात्मानः मन्त्रास्तु त्रिधा मताः। स्त्रीमन्त्राः द्विठान्ताः, पुंमन्त्राः हुंफडन्तकाः ॥
Verse 5
क्लीबाश्चैव नमोंऽताः स्युर्मंन्त्राणां जातयः स्मृताः । पुंदैवतास्तु मन्त्रा स्युर्विद्याः स्त्रीदैवता मताः ॥ ५ ॥
क्लीबाश्च नमोऽन्ताश्च मन्त्राणां जातयः स्मृताः। पुंदैवताः मन्त्राः, विद्याः स्त्रीदैवता मताः ॥
Verse 6
षट् क्रमसु प्रशस्तास्ते मनवस्त्रिविधाः पुनः । तारांत्यरेफः स्वाहास्तु तत्राग्नेयाः समीरिताः ॥ ६ ॥
षट्क्रमेषु प्रशस्तास्ते मनवस्त्रिविधाः पुनः। तत्राग्नेयाः समीरिताः—तारा, अन्त्य, रेफ, स्वाहा ॥
Verse 7
सौम्यास्तु भृगुपीयूषबीजढ्याः कथिता मुने । अग्नीषोमात्मका ह्येवं मंत्रा ज्ञेया मनीषिभिः ॥ ७ ॥
सौम्याः मन्त्राः, मुने, भृगुपीयूषबीजसमृद्धाः कथिताः। एवं तेऽग्नीषोमात्मका मन्त्रा इति मनीषिभिः ज्ञेयाः॥
Verse 8
बोधमायांति चाग्नेयाः श्वसने पिंगलाश्रिते । सौम्याश्चैव प्रबुध्यंते वामे वहति मारुतेः ॥ ८ ॥
पिङ्गलाश्रिते श्वसने चाग्नेयाः प्रवाहाः बोधमायान्ति। वामे मारुते वहति सौम्याश्चैव प्रबुध्यन्ते॥
Verse 9
सर्वे मंत्राः प्रबुध्यंते वायौ नाडिद्वयाश्रिते । स्वापकाले तु मन्त्रस्य जपोऽनर्थफलप्रदः ॥ ९ ॥
वायौ नाडिद्वयाश्रिते सर्वे मन्त्राः प्रबुध्यन्ते। स्वापकाले तु मन्त्रजपोऽनर्थफलप्रदः॥
Verse 10
प्रत्येकं मन्त्रमुञ्चार्य नाव्यानां तान्समुञ्चरेत् । अनुलोमे बिंदुयुक्तान्विलोमे सर्गसंयुतान् ॥ १० ॥
प्रत्येकं मन्त्रमुच्चार्य ततः तान् समुञ्चरेत्। अनुलोमे बिन्दुयुक्तान् विलोमे सर्गसंयुतान्॥
Verse 11
जप्तो यदि स वै देवं प्रबुद्धः क्षिप्रसिद्धिदः । अनया मालया जप्तो दुष्टमन्त्रोऽपि सिद्ध्यति ॥ ११ ॥
जप्तो यदि स वै देवः प्रबुद्धः क्षिप्रसिद्धिदः। अनया मालया जप्तो दुष्टमन्त्रोऽपि सिद्ध्यति॥
Verse 12
क्रूरे कर्माणि चाग्नेयाः सौम्याः सौम्य फलप्रदाः । शांतज्ञानेतिरौद्रेयशांतिजाति समन्वितः ॥ १२ ॥
क्रूराणि कर्माण्यग्न्यात्मकानि, सौम्यानि तु सौम्यफलप्रदानि। शान्तज्ञानाभिधया च वर्गः, रौद्र-शान्ति-जातिसमन्वितश्च॥
Verse 13
शांतोऽपि रौद्रतामेति हुंफट्पल्लवयोजनात् । छिन्नादिदोषयुक्तास्ते नैव रक्षंति साधकम् ॥ १३ ॥
शान्तोऽपि कर्मविधिः रौद्रतामेति, हुं-फट्-पल्लवयोजनात्। छिन्नादिदोषोपहताः मन्त्रास्तु, साधकं रक्षन्ति न कदाचन॥
Verse 14
छिन्नो रुद्धः शक्तिहीनस्ततश्चैव पराङ्मुखः । कर्महीनो नेत्रहीनः कीलितः स्तंभितस्तथा ॥ १४ ॥
छिन्नो रुद्धः शक्तिहीनः पराङ्मुखो भवति। कर्महीनो नेत्रहीनः कीलितः स्तम्भितस्तथा॥
Verse 15
दग्धः स्रस्तश्च भीतश्च मलिनश्च तिरस्कृतः । भेदितश्च सुषुप्तश्च मदोन्मत्तश्च मूर्च्छितः ॥ १५ ॥
दग्धः स्रस्तश्च भीतश्च मलिनश्च तिरस्कृतः। भेदितश्च सुषुप्तश्च मदोन्मत्तश्च मूर्च्छितः॥
Verse 16
हतवीर्यो भ्रांतसंज्ञः प्रध्वस्तो बालकस्तथा । कुमारोऽथ युवा प्रौढो वृद्धो निस्त्रिंशकस्तथा ॥ १६ ॥
हतवीर्यो भ्रान्तसंज्ञः प्रध्वस्तो बालकस्तथा। कुमारोऽथ युवा प्रौढो वृद्धो निस्त्रिंशकस्तथा॥
Verse 17
निर्बीजः सिद्विहीनश्च मंदः कूटो निरंशकः । सत्त्वहीनः केकरश्च बीजहीनश्च धूमितः ॥ १७ ॥
एषः नमूना निर्बीजः, सिद्धिविहीनः, मन्दः, कुटिलः, निरंशकः; सत्त्वहीनः, विकृताकृतिः, पुनरपि बीजहीनः, धूमलवर्णश्च भवति।
Verse 18
आलिंगितो मोहितश्च क्षुधार्तश्चातिदीप्तकः । अंगहीनोऽतिक्रुद्धश्चातिक्रूरो व्रीडितस्तथा ॥ १८ ॥
आलिङ्गितः, मोहितः, क्षुधार्तः, अतिदीप्तकः; तथा अङ्गहीनः, अतिक्रुद्धः, अतिक्रूरः, व्रीडितश्च दृश्यते।
Verse 19
प्रशांतमानसः स्थानभ्रष्टश्च विकलस्तथा । अतिवृद्धोऽतिनिःस्नेहः पीडितश्च तथा पुनः ॥ १९ ॥
प्रशान्तमानसः, स्थानभ्रष्टः, विकलश्च; अतिवृद्धः, अतिनिःस्नेहः, तथा पुनः पीडितश्च—एतेऽपि तथा वर्णिताः।
Verse 20
दोषा ह्येते समाख्याता वक्ष्याम्येषां च लक्षणम् । संयुक्तं वा वियुक्तं वा त्रिधा वा स्वरसंयुतम् ॥ २० ॥
एते दोषाः समाख्याताः; इदानीं तेषां लक्षणं वक्ष्यामि—संयुक्तं वा वियुक्तं वा, अथवा त्रिधा स्वरसंयुतम्।
Verse 21
मनोर्यस्यादिमध्यांते वह्निबीजं तथोच्यते । चतुर्द्धा पञ्चधा वापि स मन्त्रश्छिन्नसंज्ञकः ॥ २१ ॥
यस्य मन्त्रस्य आदौ मध्येऽन्ते च वह्निबीजं विन्यस्तं भवति, स चतुर्धा पञ्चधा वा विभज्यते—स मन्त्रः ‘छिन्न’ इति संज्ञितः।
Verse 22
मनोर्यस्यादिमध्यांते भूबीजद्वयमुच्यते । स तु रुद्धो मनुज्ञेयो ह्यतिक्लेशेन सिद्धिदः ॥ २२ ॥
यत्र मन्त्रे आदौ मध्येऽन्ते च ‘भू’ इति बीजद्वयं कथ्यते। स मन्त्रः रुद्धः सन् ‘मनुः’ इति ज्ञेयः; स तु अतिक्लेशेन सिद्धिदः॥२२॥
Verse 23
तारवर्मत्रया लक्ष्मीरेवं हीनस्तु यो मनुः । शक्तिहीनः स विज्ञेयश्चिरकालफलप्रदः ॥ २३ ॥
तारवर्मत्रयैर्हीनो यो मनुः स तु शक्तिहीनः। लक्ष्मीप्राप्तिं न ददाति, चिरकालेन फलप्रदः॥२३॥
Verse 24
कामबीजं मुखे मायाह्यंते चैवाङ्कुशं तथा । असौ पराङ्मुखो ज्ञेयो भजतां चिरसिद्धिदः ॥ २४ ॥
कामबीजं मुखे न्यस्य, अन्ते मायाबीजमङ्कुशं च योजयेत्। एष पराङ्मुखो ज्ञेयः; भजतां चिरसिद्धिदः॥२४॥
Verse 25
आदिमध्यावसानेषु सकारो दृश्यते यदि । स मन्त्रो बधिरः प्रोक्तः कष्टेनाल्पफलप्रदः ॥ २५ ॥
आदौ मध्येऽवसाने वा यदि ‘स’कारो दृश्यते। स मन्त्रो बधिरः प्रोक्तः, कष्टेनाल्पफलप्रदः॥२५॥
Verse 26
पञ्चार्णो यदि रेफर्कबिंदुवर्जितविग्रहः । नेत्रहीनस्तु विज्ञेयः क्लेशेनापि न सिद्धिदः ॥ २६ ॥
पञ्चार्णो मन्त्रविग्रहः यदि रेफार्कबिन्दुवर्जितः। स नेत्रहीनः विज्ञेयः; क्लेशेनापि न सिद्धिदः॥२६॥
Verse 27
आदिमध्यावसानेषु हंसः प्रासादवाग्भवौ । हंसेंदुर्वा सकारो वा फकारो वर्म वा पुन ॥ २७ ॥
आदौ मध्येऽवसाने च हंसबीजं विन्यसेत्। अथवा प्रासादं वाग्भवं वा; वा हंसेंदुं, वा ‘स’कारं, वा ‘फ’कारं, पुनर्वा वर्मबीजं प्रयोजयेत्॥
Verse 28
माप्रा नमामि च पदं नास्ति यस्मिन्स कीलितः । एवं मध्ये द्वयं मूर्ध्नि यस्मिन्नस्त्रलकारकौ ॥ २८ ॥
‘माप्रा’ ‘नमामि’ च पदयोर्न कीलितवर्णोऽस्ति कश्चन। एवं मध्ये द्वयं ज्ञेयं, मूर्ध्नि च येऽस्त्रलकारकाः॥
Verse 29
न विद्येते स मंत्रस्तु स्तंभितः सिद्धिरोधकृत् । अग्निः पवनसंयुक्तो मनोर्यस्य तु मूर्द्धनि ॥ २९ ॥
न विद्यते स मन्त्रोऽसौ; स्तम्भितः सिद्धिरोधकृत्। यस्य मूर्ध्नि वह्निः पवनयुक्तो मनोऽस्य क्षोभितं भवेत्॥
Verse 30
स सार्णो दृश्यते यस्तु स मंत्रो दग्धसंज्ञकः । अस्रं द्वाभ्यां त्रिभिः षड्भिरष्टाभिर्दृश्यतेऽक्षरेः ॥ ३० ॥
स सार्णो दृश्यते यत्र स मन्त्रो दग्धसंज्ञकः। ‘अस्र’ं द्वाभ्यां त्रिभिः षड्भिरष्टाभिरक्षरैर्दृश्यते॥
Verse 31
त्रस्तः स मंत्रो विज्ञेयो मुखे तारविवर्जितः । हकारः शक्तिरथवा भीतो मंत्रः स एव हि ॥ ३१ ॥
त्रस्तः स मन्त्रो विज्ञेयो मुखे तारविवर्जितः। हकारः शक्तिरस्येति भीतो मन्त्रोऽयमेव हि॥
Verse 32
मनोर्यस्यादिमध्यांते स्यान्मकारचतुष्टयम् । मलिनस्तु स विज्ञेयो ह्यतिक्लेशेन सिद्धिदः ॥ ३२ ॥
यस्य मन्त्रस्य आदौ मध्येऽन्ते च मकारचतुष्टयं भवति, स मन्त्रः मलिन इति विज्ञेयः; स तु अत्यन्तक्लेशेनैव सिद्धिं ददाति।
Verse 33
दार्णो यस्य मनोर्मध्ये मूर्ध्नि क्रोधयुगं तथा । अस्त्रं चास्ति स मंत्रस्तु तिरस्कृत उदीरितः ॥ ३३ ॥
यस्य मन्त्रस्य मध्ये ‘दार्ण’ इति बीजं, मूर्ध्नि ‘क्रोध’युगं, तथा ‘अस्त्र’मन्त्रश्च विद्यते, स मन्त्रः ‘तिरस्कृत’ इति प्रोक्तः।
Verse 34
म्योद्वयं हृदयं शीर्षे वषड्वौषट्कमध्यमः । यस्य स्याद्भेदितो मंत्रस्त्याज्यः क्लिष्टफलप्रदः ॥ ३४ ॥
यस्य मन्त्रस्य अन्ते ‘म्यो’द्वयं, शीर्षे ‘हृदय’बीजं, मध्ये च वषड्वौषट्कारः, स मन्त्रः भेदितः; स त्याज्यः, क्लिष्टफलप्रदत्वात्।
Verse 35
त्र्यक्षरो हंसहीनो यः सुषुप्तः कीर्तितस्तु सः । विद्या वाप्यथवा मंत्रो भवेत्सप्तदशाक्षरः ॥ ३५ ॥
योऽयं त्र्यक्षरो हंसहीनः, स ‘सुषुप्त’ इति कीर्तितः; विद्या वा मन्त्रः पुनः सप्तदशाक्षरः इति कथ्यते।
Verse 36
षट्कारपंचकादिर्यो मदोन्मत्तस्तु स स्मृतः । यस्य मध्ये स्थितं चास्रं स मंत्रो मूर्च्छितः स्मृतः ॥ ३६ ॥
षट्कारपञ्चकसमुदायादिर्यो मन्त्रः, स ‘मदोन्मत्त’ इति स्मृतः; यस्य मध्ये च ‘अस्र’ स्थितं, स मन्त्रः ‘मूर्च्छित’ इति स्मृतः।
Verse 37
विरामस्थानगं चास्रं हतवीर्यः स उच्यते । मंत्रस्यादौ च मध्ये च मूर्ध्नि चास्रचतुष्टयम् ॥ ३७ ॥
विरामस्थानगतं यदक्षरं तद् हतवीर्यं निगद्यते। मन्त्रस्यादौ च मध्ये चान्ते च मूर्ध्नि च—एतान्यस्रचतुष्टयम्॥
Verse 38
ज्ञातव्यो भ्रांत इत्येष यः स्यादष्टा दशाक्षरः । पुनर्विशतिवर्णो वा यो मंत्रः स्मरसंयुतः ॥ ३८ ॥
अष्टादशाक्षरो यो मन्त्रः, अथवा विंशतिवर्णकः। स्मरसंयुतश्च सन्—एष भ्रान्त इति ज्ञातव्यः॥
Verse 39
हृल्लेखाकुंशबीजाढ्यः प्रध्वस्तः स कथ्यते । सप्तार्णो बालमंत्रस्तु कुमारो वसुवर्णवान् ॥ ३९ ॥
हृल्लेखाकुंशबीजाढ्यो मन्त्रः प्रध्वस्त इति कथ्यते। सप्तार्णो बालमन्त्रस्तु कुमारः, वसुवर्णवान्॥
Verse 40
षोडशार्णो युवा प्रौढश्चत्वारिंशतिवर्णकः । त्रिंशद्वर्णश्चतुःषष्टिवर्णश्चापि शताक्षरः ॥ ४० ॥
षोडशार्णो युवा इति, प्रौढश्चत्वारिंशतिवर्णकः। तथा त्रिंशद्वर्णो, चतुःषष्टिवर्णो, शताक्षरश्चापि॥
Verse 41
चतुःशताक्षरो मंत्रो वृद्ध इत्यभिधीयते । नवार्णस्तारसंयुक्तो मंत्रो निस्त्रिंश उच्यते ॥ ४१ ॥
चतुःशताक्षरो मन्त्रः वृद्ध इत्यभिधीयते। नवार्णस्तारसंयुक्तो मन्त्रः निस्त्रिंश उच्यते॥
Verse 42
यस्यांते हृदयं प्रोक्तं शिरोमंत्रोऽथ मध्यगः । शिखा वर्म च यस्यांते नेत्रमस्रं च दृश्यते ॥ ४२ ॥
तस्मिन् न्यासक्रमे अन्ते हृदयमन्त्रः प्रदिश्यते, मध्ये शिरोमन्त्रः प्रतिष्ठितः। अन्ते शिखावर्ममन्त्रौ, तथा नेत्रमन्त्रः अस्त्रमन्त्रश्चापि दृश्येते॥
Verse 43
शिव शक्त्यार्णहीनो वा निर्बीजः स मनुः स्मृतः । आद्यंतमध्ये फट्कारः षोढा यस्मिन्प्रदृश्यते ॥ ४३ ॥
शिवशक्त्यर्णहीनो यः स मनुः ‘निर्बीजः’ इति स्मृतः। आदौ मध्ये चान्ते च ‘फट्’कारः षोढा यस्मिन् प्रदृश्यते॥
Verse 44
स मनुः सिद्धिहीनः स्यान्मंदः पंक्त्यक्षरो मनुः । कूट एकाक्षरो मंत्रः स एवोक्तो निरंशकः ॥ ४४ ॥
सिद्धिहीनो मनुः स्यात् स मन्दः; पंक्त्यक्षरसमूहः ‘मनुः’ इति कथ्यते। कूटस्तु एकाक्षरो मन्त्रः; स एव ‘निरंशकः’ इति निगद्यते॥
Verse 45
द्विवर्णः सत्त्वहीनः स्यात्केकरश्चतुरक्षरः । षड्वर्णो बीजहीनो वा सार्द्धसप्ताक्षरोऽपि वा ॥ ४५ ॥
द्विवर्णो मन्त्रः सत्त्वहीनः स्यात्; चतुरक्षरः ‘केकर’श्च दोषवान्। षड्वर्णोऽपि बीजहीनः, अथवा सार्द्धसप्ताक्षरोऽपि, दोषयुक्त एव॥
Verse 46
सार्द्धद्वादशवर्णो वा धूमितो र्निदितस्तु सः । सार्द्धबीजत्रययुतो मंत्रो विंशतिवर्णवान् ॥ ४६ ॥
सार्द्धद्वादशवर्णो यो मन्त्रः स ‘धूमितः’ इति निन्दितः। सार्द्धबीजत्रययुतस्तु मन्त्रः विंशतिवर्णवान् भवति॥
Verse 47
त्रिंशद्वर्णश्चैकविंशद्वर्णश्चार्लिंगितस्तु सः । यो मंत्रो दंतवर्णस्तु मोहितः स तु कीर्तितः ॥ ४७ ॥
त्रिंशद्वर्णश्चैकविंशद्वर्णश्च यः मन्त्रः, दन्तवर्णैश्च लिङ्गितः सः; स मन्त्रः ‘मोहित’ इति कीर्तितः॥
Verse 48
चतुर्विशतिवर्णो वा सप्तविंशतिवर्णवान् । क्षुधार्तः स तु विज्ञेयो मंत्रसिद्धिविवर्जितः ॥ ४८ ॥
चतुर्विंशतिवर्णो वा सप्तविंशतिवर्णवान् वा मन्त्रः; यः साधकः क्षुधार्तः, स मन्त्रसिद्धिविवर्जित इति विज्ञेयः॥
Verse 49
एकादशाक्षरो वापि पंचविंशतिवर्णकः । त्रयोर्विंशतिवर्णो वा स मनुर्दृप्तसंज्ञकः ॥ ४९ ॥
एकादशाक्षरो वा पञ्चविंशतिवर्णकः, त्रयोविंशतिवर्णो वा यः मन्त्रः; स मनुः ‘दृप्त’संज्ञकः स्मृतः॥
Verse 50
षड्विंशत्यक्षरो वापि षट्त्रिंशद्वर्णंकोऽपि वा । एकोन त्रिंशदर्णो वा मंत्रो हीनांगकः स्मृतः ॥ ५० ॥
षड्विंशत्यक्षरो वा षट्त्रिंशद्वर्णाङ्कोऽपि वा, एकोनत्रिंशद्वर्णो वा मन्त्रः; स ‘हीनाङ्गक’ इति स्मृतः॥
Verse 51
अष्टाविंशतिवर्णो वा तथैकत्रिंशदर्णकः । अतिक्रूरः स विज्ञेयोऽखिलकर्मसु गर्हितः ॥ ५१ ॥
अष्टाविंशतिवर्णो वा तथैकत्रिंशद्वर्णकः; स मन्त्रः अतिक्रूरः विज्ञेयः, अखिलकर्मसु गर्हितः॥
Verse 52
चत्वारिंशत्समारभ्य त्रिषष्ट्यंतस्तु यो मनुः । व्रीडितः स तु विज्ञेयः सर्वकर्मसु न क्षमः ॥ ५२ ॥
चत्वारिंशद्वर्षादारभ्य त्रिषष्टिवर्षपर्यन्तं यस्य मनुः व्रीडया पराभूतः स सर्वकर्मसु अक्षम इति विज्ञेयः ॥
Verse 53
पञ्चषष्ट्यक्षरा मन्त्रा ज्ञेया वै शांतमानसाः । पञ्चषष्ट्यर्णमारभ्य नवनन्दाक्षरावधि ॥ ५३ ॥
शान्तमानसैः पञ्चषष्ट्यक्षरयुक्ता मन्त्रा ज्ञेयाः; पञ्चषष्ट्यर्णपरिमाणादारभ्य नवनन्दाक्षरपर्यन्तं यावत् ॥
Verse 54
ये मंत्रास्ते तु विज्ञेयाः स्थानभ्रष्टा मुनीश्वर । त्रयोदशार्णा ये मन्त्रास्तिथ्यर्णाश्च तथा पुनः ॥ ५४ ॥
मुनीश्वर, ये मन्त्रा ते स्थानभ्रष्टा इति विज्ञेयाः; त्रयोदशार्णमन्त्राः तथा तिथ्यर्णविन्यस्ताक्षरमन्त्राश्चैव तद्वत् ज्ञेयाः ॥
Verse 55
विकसास्तें समाख्याताः सर्वतंत्रविशारदैः । शतं सार्द्धशतं वापि शतद्वयमथापि वा ॥ ५५ ॥
एते ‘विकासाः’ सर्वतन्त्रविशारदैः समाख्याताः; शतं वा सार्द्धशतं वा शतद्वयं वा इति कथ्यन्ते ॥
Verse 56
द्विनवत्येकहीनो वा शतत्रयमथापि वा । ये मंत्रा वर्णसंख्याका निःस्नेहास्ते प्रकीर्तिताः ॥ ५६ ॥
द्विनवत्-एकहीनपरिमाणाः वा शतत्रयपर्यन्ता वा ये मन्त्रा वर्णसंख्यामात्रपरिमिताः, ते ‘निःस्नेहाः’ इति प्रकीर्तिताः ॥
Verse 57
चतुःशतं समारभ्य सहस्रार्णावधि द्विज । अतिवृद्धाः प्रयोगेषु शिथिलास्ते समीरिताः ॥ ५७ ॥
द्विज! चतुःशतादारभ्य सहस्रवर्णपर्यन्तं ये मन्त्राः, तेऽतिविस्तीर्णाः; प्रयोगकर्मणि शिथिलाः सन्तः निष्फलप्रायाः इति समीरिताः।
Verse 58
सहस्रवर्णदधिका मंत्रास्ते पीडिताह्वयाः । तद्वर्द्ध्वं चैव ये मंत्राः स्तोत्ररूपास्तु ते स्मृताः ॥ ५८ ॥
सहस्रवर्णाधिकाः मन्त्राः ‘पीडिताह्वया’ इति कथ्यन्ते; ततोऽपि वर्धमानाः मन्त्राः स्तोत्ररूपा इति स्मृताः।
Verse 59
एवं विधाः समाख्याता मनवो दोष संयुताः । दोषानेतानविज्ञाय मंत्रानेताञ्जपन्ति ये ॥ ५९ ॥
एवंविधाः मन्त्रदोषाः समाख्याताः; दोषसंयुक्ता जनाः भवन्ति। ये तु एतान् दोषान् अविज्ञाय तादृशान् मन्त्रान् जपन्ति, तेऽपि दोषभागिनः।
Verse 60
सिद्धिर्न जायते तेषां कल्पकोटिशतैरपि । छिन्नादिदोषदुष्टानां मंत्राणां साधनं ब्रुवे ॥ ६० ॥
छिन्नादिदोषदुष्टानां मन्त्राणां तेषां सिद्धिर्न जायते कल्पकोटिशतैरपि; अधुना तेषां मन्त्राणां साधनविधिं प्रवक्ष्यामि।
Verse 61
योनिमुद्रासने स्थित्वा प्रजपेद्यः समाहितः । यं कंचिदपि वा मंत्रं तस्य स्युः सर्वसिद्धयः ॥ ६१ ॥
योनिमुद्रासने स्थित्वा समाहितचित्तो यः कञ्चिदपि मन्त्रं प्रजपेत्, तस्य सर्वाः सिद्धयः स्युः।
Verse 62
सव्यपाष्णि गुदे स्थाप्य दक्षिणं च ध्वजोपरि । योनिमुद्राबंध एवं भवेदासनमुत्तमम् ॥ ६२ ॥
सव्यपाष्णिं गुदे स्थाप्य दक्षिणपाष्णिं ध्वजोपरि न्यस्य । योनिमुद्राबन्धं कुर्यात्—एवं भवेदासनमुत्तमम् ॥
Verse 63
अन्योऽप्यत्र प्रकारोऽस्ति योनिमुद्रानिबंधने । तदग्रे सरहस्यं ते कथयिष्यामि नारद ॥ ६३ ॥
अत्र योनिमुद्रानिबन्धने अन्योऽपि प्रकारोऽस्ति । तदग्रे सरहस्यं ते कथयिष्यामि नारद ॥
Verse 64
पारंपर्यक्रमप्राप्तो नित्यानुष्टानतत्परः । गुर्वनुज्ञारतः श्रीमानभिषेकसमन्वितः ॥ ६४ ॥
पारम्पर्यक्रमप्राप्तो नित्यानुष्ठानतत्परः । गुर्वनुज्ञारतः श्रीमान् अभिषेकसमन्वितः ॥
Verse 65
सुंदरः सुमुखः शांतः कुलीनः सुलभो वशी । मंत्रतंत्रार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहक्षमः ॥ ६५ ॥
सुन्दरः सुमुखः शान्तः कुलीनः सुलभो वशी । मन्त्रतन्त्रार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहक्षमः ॥
Verse 66
निरपेक्षो मुनिर्दांतो हितवादी विचक्षणः । तत्त्वनिष्कासने दक्षो विनयी च सुवेषवान् ॥ ६६ ॥
निरपेक्षो मुनिर्दान्तो हितवादी विचक्षणः । तत्त्वनिष्कासने दक्षो विनयी च सुवेषवान् ॥
Verse 67
आश्रमी ध्याननिरतः संशयच्छित्सुवुद्धिमान् । नित्यानुष्टानसंयुक्तस्त्वाचार्यः परिकीर्तितः ॥ ६७ ॥
आश्रमधर्मानुसारं वर्तमानो ध्याननिरतः, संशयान् छेत्तुं समर्थो बुद्धिमान्, नित्यानुष्ठानसम्पन्नः—स एवाचार्य इति परिकीर्तितः ॥
Verse 68
शांतो विनीतः शुद्धात्मा सर्वलक्षणसंयुतः । शमादिसाधनोपेतः श्रद्धावान् सुस्थिराशयः ॥ ६८ ॥
शान्तो विनीतः शुद्धात्मा सर्वशुभलक्षणसंयुतः। शमादिसाधनसम्पन्नः श्रद्धावान् सुस्थिराशयः ॥
Verse 69
शुद्धदेहोऽन्नपानद्यैर्द्धार्मिकः शुद्धमानसः । दृढव्रतसमाचारः कृतज्ञः पापभीरुकः ॥ ६९ ॥
शुद्धदेहः शुद्धान्नपानादिभिः, धार्मिकः शुद्धमानसः। दृढव्रतसमाचारः कृतज्ञः पापभीरुकः ॥
Verse 70
गुरुध्यानस्तुतिकथासेवनासक्तमानसः । एवंविधो भवेच्छिष्यस्त्वन्यथा गुरुदुःखदः ॥ ७० ॥
गुरुध्यानस्तुतिकथासेवनासक्तमानसः। एवंविधो भवेच्छिष्यः, अन्यथा गुरुदुःखदः ॥
Verse 71
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे चतुष्षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे चतुष्षष्टितमोऽध्यायः समाप्तः ॥
Frequently Asked Questions
Because dīkṣā is framed as the rite that both purifies (sin-destruction) and installs an inner divine disposition, thereby conferring śakti/adhikāra so that mantra-japa becomes potent and goal-fulfilling rather than merely phonetic repetition.
Āgneya and saumya are treated as ritual-energetic streams: āgneya aligns with fiery activation (linked to piṅgalā flow), while saumya aligns with lunar/gentle activation (linked to left-side flow). The classification also maps onto fierce vs. pacific ritual outcomes.
The chapter states that japa performed during sleep yields fruit that is harmful or meaningless, implying that mantra efficacy requires conscious prāṇa establishment and intentional recitation rather than unconscious utterance.
Mantra-doṣa refers to defects in structure, phonetics, bīja placement, sequencing, or syllable-count that weaken or invert the mantra’s protective power, delaying or preventing siddhi and potentially causing obstruction or adverse effects.
The ācārya is described as tradition-grounded, ethically disciplined, pure, discerning, and capable of both restraint and grace; the disciple is defined by devotion expressed through guru-meditation, praise, attentive listening, and service—otherwise becoming a burden and sorrow to the teacher.