
अध्याय १२१ — ज्योतिःशास्त्रम् (Jyotiḥśāstra / Astral Science)
अग्निर्भगवान् ज्योतिःशास्त्रं शुभाशुभफलनिर्णयार्थं विवेकविज्ञानरूपेण संक्षेपतः प्रवर्तयति। अयं अध्यायः मुहूर्तनियमग्रन्थवत्—विवाहे नक्षत्रसम्बन्धैः (षट्काष्टकादिदोषपरिहारः), ग्रहपरिवर्तन-दग्धत्वविशेषेण (विशेषतः गुरुः–शुक्रसम्बन्धः) निषेधाः, गुरोर्वक्री-शीघ्रगतौ वर्ज्यकालाः च निर्दिश्यन्ते। पुंसवन-अन्नप्राशन-चूडाकर्म/कर्णवेध-उपनयनादिसंस्कारेषु, औषधसेवने, रोगमोचनस्नाने, वाणिज्ये (क्रय-विक्रययोः नक्षत्रानुसारः) कालविधानं विस्तरात्। मन्त्र-यन्त्रप्रयोगाः अपि—श्रीं–ह्रीं सम्पुटः, स्तम्भनम्, मृत्युनिवारणम्—मुहूर्तेन सह योज्यन्ते। ततः भावफलनिर्णयः, नवतारा/ताराबलविभागः, त्रिपुष्करयोगाः, करणैः संक्रान्तिनिमित्तानि, ग्रहणपुण्यविधानम्, अन्ते ग्रहदशाकालमानानि च कथ्यन्ते। सर्वत्र कालज्ञानं धर्मसाधनं, यज्ञादिकर्मसिद्धि-लोकस्थिति-समृद्धि-रक्षार्थं प्रतिपाद्यते।
No shlokas available for this adhyaya yet.
It codifies electional rules (muhūrta) using tithi–vāra–nakṣatra–rāśi and planetary conditions (e.g., ṣaṭkāṣṭaka incompatibility; Jupiter’s vakra/aticāra bans; combust Jupiter–Venus cautions), and it systematizes tārā-bala (Janma through Paramamitra) for judging suitability.
By treating timing, purity, and corrective rites as dharma-governed disciplines, it makes worldly actions (marriage, saṃskāras, building, trade, warfare-preparation) instruments of right order; correct performance generates merit and steadiness of mind, supporting the broader puruṣārtha trajectory toward mokṣa.
Vivāha (marriage), karṇavedha (ear-piercing), puṃsavana (prenatal rite), annaprāśana (first feeding), cūḍākaraṇa (tonsure), makhalā-bandhana (girdle rite), and samāvartana (graduation/return-from-studentship) are each assigned favorable and avoidable tithis, weekdays, and nakṣatras.
Yes—procedures using Śrīṃ–Hrīṃ sampuṭa on an eight-petalled diagram, stambhana (immobilization) rites with “oṃ hūṃ saḥ,” and mṛtyu-nivāraṇa (warding off death) charms written on bhūrja/cloth with specified substances are integrated into the timing framework.