Adhyaya 140
Adhyāya 140 — वश्यादियोगाः (Vaśyādi-yogāḥ): Sixteen-Square Diagram, Herb-Lists, and Encoded Formulas for Subjugation, Protection, and Prosperity
अग्निर्भगवान् वश्यादियोगान् नाम तन्त्रविधिसमूहं निरूपयति—वश्याकर्षणादिफलप्रदं, द्व्यष्टपद-षोडशकोष्ठक-यन्त्रे विन्यस्तम्। आदौ पाठभेदसहितं शीर्षकनिर्देशः, ततः द्रव्यगणः—भृङ्गराजः, सहदेवी, पुत्रञ्जीवः/कृताञ्जली, विष्णुक्रान्ता/शितार्कक इत्यादीनां नामपर्यायाः। अनन्तरं यन्त्रे पददेवताः तथा वर्गाः (ऋत्विज्, नाग, मुनि/मनु, शिव, वसु, दिक्, रस, वेद, ग्रह, ऋतु, सूर्य, चन्द्र) विन्यस्य ब्रह्माण्डदेहसम्बन्धो दर्श्यते। क्रमशः धूपः, उद्वर्तनम्, अञ्जनम्, स्नानम्, नानालेपाश्च; सर्वकार्यधूपस्य प्रशंसा तथा अभ्यक्तस्य साधकस्य मानलाभः। गृहसुगन्धन, नेत्राञ्जन, स्नान, भक्षण, पान, तिलकाद्युपयोगभेदेन मन्त्रद्रव्यसमूहाः पृथक्कृताः; अन्ते वश्य, शस्त्रस्तम्भन, जलरक्षा, गर्भप्रद, प्रसवसौकर्य, पुत्रजननार्थं गुटिका-लेपादयः, भूता-सङ्ख्याप्रकारेण द्रव्यसंख्यानिर्देशेन च। उपसंहारे ऋत्विज्पदनियोजितौषधीनां प्रभावः प्रतिपाद्यते—अग्निपुराणस्य पवित्रा व्यवस्थित-तन्त्रविद्या इति वैशिष्ट्यं दृढीकृतम्।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It is a sixteen-square diagrammatic grid used to write/assign names or ingredients; the chapter frames vaśyādi procedures through this structured yantra-like layout with deity and category placements.
It sequences dhūpa (fumigation), udvartana (unction), añjana (collyrium), snāna (bathing), multiple lepa (pastes), and guṭikā (pills), each tied to specific formula-groups and intended effects.
It combines manuscript awareness, pharmacological synonym lists, cosmological deity-mapping (tithi/graha/dik/ṛtu), and operational instructions for outcomes ranging from protection to fertility—treating applied science as sacred revelation.
Yes. It employs encoded expressions (bhūta-saṅkhyā style), such as triṣoḍaśa-diśā-vāṇa and other compound-number markers, to indicate measures or ingredient groupings within lepa/guṭikā preparations.