Sarga 26
वानरमुख्य-परिचयः (Catalogue of Principal Vānara Leaders)
युद्धकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ଲଙ୍କାଭିତରେ ଗୁପ୍ତଚର-ଆଧାରିତ ସୂଚନା ବିନିମୟର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ। ସାରଣ ରାବଣଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ଓ ହିତକର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରାବଣ ଦର୍ପରେ ତାହା ଅସ୍ୱୀକାର କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ବିରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ଧିକ୍କାର ସହ କହନ୍ତି। ପରେ ଶତ୍ରୁବଳକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଜାଣିବାକୁ ରାବଣ ଶୁକ ଓ ସାରଣଙ୍କ ସହ ଉଚ୍ଚ, ହିମଶୁଭ୍ର ପ୍ରାସାଦ ଉପରେ ଚଢ଼ି ସମୁଦ୍ରତଟରେ ବିସ୍ତୃତ ବିଶାଳ ବାନରସେନାକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଅସଂଖ୍ୟ ସେନା ଦେଖି ସେ ସାରଣଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁମାନେ ପ୍ରମୁଖ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ପରାମର୍ଶଦାତା କେଉଁମାନେ, ଏବଂ କେଉଁ ନାୟକମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ। ସାରଣ ତେବେ କ୍ରମବଦ୍ଧ “ଶତ୍ରୁ-ସେନାବିନ୍ୟାସ” ଭଳି ପ୍ରମୁଖ ସେନାନାୟକମାନଙ୍କ ପରିଚୟ ଦିଅନ୍ତି—ସୁଗ୍ରୀବ ସେନାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ନୀଳ; ବାଲିପୁତ୍ର ଓ ଯୁବରାଜ ଅଙ୍ଗଦ, ଯିଏ ସିଧାସଳଖ ଯୁଦ୍ଧାହ୍ୱାନ କରେ; ସେତୁକାର୍ଯ୍ୟ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ନଳ; ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦଳନାୟକ—ଶ୍ୱେତ, କୁମୁଦ, ରମ୍ଭ, ଶରଭ, ପନସ, ବିନତ, କ୍ରୋଧନ, ଗବୟ। ସେମାନଙ୍କ ଦେହଲକ୍ଷଣ, ନିବାସ/ପର୍ବତ-ସମ୍ବନ୍ଧ, ସେନାସଂଖ୍ୟା ଓ ଲଙ୍କା ପ୍ରତି ଆକ୍ରମଣାତ୍ମକ ସଙ୍କଳ୍ପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ରାବଣଙ୍କୁ ବିପଦର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରାନ୍ତି। କାବ୍ୟରସ ସହ ରାଜନୀତିମୂଳକ ଧମକ-ଆକଳନ ଯୋଗାଇ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର “ଯୁଦ୍ଧ-ତାଲିକା” ସଦୃଶ ଚିତ୍ର ଦେଇଥାଏ।
Shlokas
Verse 1
तद्वचःपथ्यमक्लीबंसारणेनाभिभाषितम् ।निशम्यरावणोराजाप्रत्यभाषतसारणम् ।।।।
ସାରଣ କହିଥିବା ପଥ୍ୟ ଓ ଅକ୍ଲୀବ ଏମିତି ସ୍ପଷ୍ଟ ବଚନ ଶୁଣି ରାଜା ରାବଣ ସାରଣକୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 2
यदिमामभियुञ्जीरन्देवगन्धर्वदानवाः ।नैवसीतांप्रदास्यामिसर्वलोकभयादपि ।।।।
ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦାନବମାନେ ସମେତ ମୋତେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସମଗ୍ର ଲୋକର ଭୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସୀତାଦେବୀଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବି ନାହିଁ।
Verse 3
त्वंतुसौम्यपरित्रस्तोहरिभिर्निर्जितोभृशम् ।प्रतिप्रदानमद्यैवसीतायास्साधुमन्यसे ।।।।
କିନ୍ତୁ ହେ ସୌମ୍ୟ, ହରିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପରାଜିତ ଓ ଭୀତ ହୋଇ, ତୁମେ ଆଜିହିଁ ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟର୍ପଣ କରିବାକୁ ଉଚିତ ବୋଲି ମନେ କରୁଛ।
Verse 4
कोहिनामसपत्नोमांसमरेजेतुमर्हति ।इत्युक्त्वापरुषंवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।।।।आरुरोहततश्रशीमान् प्रासादंहिमपाण्डुरम् ।बहुतालसमुत्सेधंरावणोऽथदिदृक्ष्या ।।।।
“ସମରରେ ମୋତେ ଜିତିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ମୋର ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ କିଏ?”—ଏପରି କଠୋର ବାକ୍ୟ କହି ରାକ୍ଷସାଧିପ ରାବଣ ତାପରେ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ହିମପାଣ୍ଡୁର, ଶ୍ରୀମାନ୍, ଅନେକ ତାଳବୃକ୍ଷ ସମ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାସାଦକୁ ଆରୋହଣ କଲା।
Verse 5
कोहिनामसपत्नोमांसमरेजेतुमर्हति ।इत्युक्त्वापरुषंवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।।6.26.4।।आरुरोहततश्रशीमान् प्रासादंहिमपाण्डुरम् ।बहुतालसमुत्सेधंरावणोऽथदिदृक्ष्या ।।6.26.5।।
“ସମରରେ ମୋତେ ଜିତିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ମୋର ସପତ୍ନ କିଏ?”—ଏପରି କଠୋର ବାକ୍ୟ କହି, ରାକ୍ଷସାଧିପତି ଶ୍ରୀମାନ ରାବଣ ତତ୍ପରେ ଦିଦୃକ୍ଷାରେ (ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ) ହିମସଦୃଶ ପାଣ୍ଡୁର, ଅନେକ ତାଳବୃକ୍ଷ ସମ ଉଚ୍ଚ ନିଜ ଭବ୍ୟ ପ୍ରାସାଦକୁ ଆରୋହଣ କଲା।
Verse 6
ताभ्यांचराभ्यांसहितोरावणःक्रोधमूर्छितः ।पश्यमानस्समुद्रंचपर्वतांश्चवनानिच ।।।।ददर्शपृथिवीदेशंसुसम्पूर्णंप्लवङ्गमैः ।
ସେଇ ଦୁଇ ଚରଙ୍କ ସହିତ, କ୍ରୋଧରେ ମୂର୍ଛିତ ମନ ଥିବା ରାବଣ ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ ଓ ବନମାନଙ୍କୁ ନିହାରିଲା; ଏବଂ ପୃଥିବୀର ସେଇ ଦେଶଭାଗ ସମଗ୍ର ଭାବେ ପ୍ଲବଙ୍ଗମ (ବାନର)ମାନେ ଭରିଥିବା ଦେଖିଲା।
Verse 7
तदपारमसंख्ख्येयंवानराणांमहद्बलं ।अलोक्यरावणोराजापरिपप्रच्छसारणम् ।।।।
ଅପାର ଓ ଅସଂଖ୍ୟ, ଗଣନାତୀତ ଏହି ବାନରମାନଙ୍କ ମହାବଳକୁ ଦେଖି, ରାଜା ରାବଣ ସାରଣକୁ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରଶ୍ନ କଲା।
Verse 8
एषांवानरमुख्यानांकेशूराःकेमहाबलाः ।केपूर्वमभिवर्तन्तेमहोत्साहास्समन्ततः ।।।।
ଏହି ବାନରମୁଖ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେ ଶୂର, କେ ମହାବଳୀ? ସମସ୍ତଦିଗରେ ମହୋତ୍ସାହୀ କେ? ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାକ୍ରମ ପ୍ରମାଣ କରିଥିବାମାନଙ୍କ ସମକକ୍ଷ କେମାନେ? ଯଥାକ୍ରମେ ମୋତେ କୁହ।
Verse 9
केषांशृणोतिसुग्रीवःकेवायूथपयूथपाः ।सारणाचक्ष्वतत्त्वेनकेप्रधानाःप्लवङ्गमाः ।।।।
ସୁଗ୍ରୀବ କାହାର କଥା ଶୁଣେ? ଏବଂ କେ ଯୂଥପମାନଙ୍କ ଉପରେ ଯୂଥପ? ହେ ସାରଣ, ତତ୍ତ୍ୱରେ ସତ୍ୟ କହ—ପ୍ଲବଙ୍ଗମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ନେତା କେମାନେ?
Verse 10
सारणोराक्षसेन्द्रस्यवचनंपरिपृच्छतः ।आचचक्षेऽथमुख्यज्ञोमुख्यांस्तांस्तुवनौकसः ।।।।
ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ର ପଚାରିବା ସମୟରେ, ମୁଖ୍ୟଜ୍ଞ ସାରଣ ସେହି ବନବାସୀ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଗ୍ରଣୀ ନେତାମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 11
एषयोऽभिमुखोलङ्कांनर्दंस्तिष्ठतिवानरः ।यूथपानांसहस्राणांशतेनपरिवारितः ।।।।यस्यघोषेणमहतासप्राकारासतोरणा ।लङ्काप्रवेपतेसर्वासशैलवनकानना ।।।।सर्वशाखामृगेन्द्रस्यसुग्रीवस्यमहात्मनः ।बलाग्रेतिष्ठतेवीरोनीलोनामैषयूथपः ।।।।
“ଦେଖ, ଲଙ୍କା ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଗର୍ଜନ କରି ଯେ ବାନର ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ସେ ଯୂଥପତିମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ।”
Verse 12
एषयोऽभिमुखोलङ्कांनर्दंस्तिष्ठतिवानरः ।यूथपानांसहस्राणांशतेनपरिवारितः ।।6.26.11।।यस्यघोषेणमहतासप्राकारासतोरणा ।लङ्काप्रवेपतेसर्वासशैलवनकानना ।।6.26.12।।सर्वशाखामृगेन्द्रस्यसुग्रीवस्यमहात्मनः ।बलाग्रेतिष्ठतेवीरोनीलोनामैषयूथपः ।।6.26.13।।
“ତାହାର ମହା ଗର୍ଜନର ଘୋଷରେ ସମଗ୍ର ଲଙ୍କା କମ୍ପିଉଠେ—ପ୍ରାକାର ଓ ତୋରଣ, ପର୍ବତ ଏବଂ ବନ-କାନନ ସହିତ।”
Verse 13
एषयोऽभिमुखोलङ्कांनर्दंस्तिष्ठतिवानरः ।यूथपानांसहस्राणांशतेनपरिवारितः ।।6.26.11।।यस्यघोषेणमहतासप्राकारासतोरणा ।लङ्काप्रवेपतेसर्वासशैलवनकानना ।।6.26.12।।सर्वशाखामृगेन्द्रस्यसुग्रीवस्यमहात्मनः ।बलाग्रेतिष्ठतेवीरोनीलोनामैषयूथपः ।।6.26.13।।
ସମସ୍ତ ବାନରକୁଳର ଅଧିପତି ମହାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସେନାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ନୀଳ ନାମକ ପରାକ୍ରମୀ ଯୂଥପତି ବୀର ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛି।
Verse 14
बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् ।लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।।।।गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः ।स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।।।।यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश ।एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।।।।यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ।।।।
ଯେ ପରାକ୍ରମୀ ବୀର ବାହୁ ଉଠାଇ ପାଦଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଧମଧମାଇ, କ୍ରୋଧରେ ଲଙ୍କାଭିମୁଖ ହୋଇ ବାରମ୍ବାର ଉଗ୍ରତେଜରେ ଫୁଲିଉଠେ; ଦେହରେ ଗିରିଶିଖର ସଦୃଶ, ବର୍ଣ୍ଣରେ ପଦ୍ମକେଶର ସମାନ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂରବ୍ଧ ହୋଇ ସେ ପୁନଃ ପୁନଃ ନିଜ ଲାଙ୍ଗୂଳକୁ ପଟକାଏ; ଯାହାର ଲାଙ୍ଗୂଳନାଦରେ ଦଶଦିଗ ଗୁଞ୍ଜିଉଠେ। ସେଇ ହେଉଛି ବାନରରାଜ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୌବରାଜ୍ୟେ ଅଭିଷିକ୍ତ ଅଙ୍ଗଦ; ଏବେ ସମରେ ତୋତେ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛି।
Verse 15
बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् ।लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।।6.26.14।।गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः ।स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।।6.26.15।।यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश ।एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।।6.26.16।।यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ।।6.26.17।।
ଗିରିଶିଖର ସଦୃଶ କାୟା ଓ ପଦ୍ମକେଶର ସମାନ ଦୀପ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଥିବା ସେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପୁନଃ ପୁନଃ ନିଜ ଲାଙ୍ଗୂଳକୁ ପଟକାଏ।
Verse 16
बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् ।लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।।6.26.14।।गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः ।स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।।6.26.15।।यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश ।एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।।6.26.16।।यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ।।6.26.17।।
ଯାହାର ଲାଙ୍ଗୂଳନାଦରେ ଦଶଦିଗ ଗୁଞ୍ଜିଉଠେ—ସେଇ ହେଉଛି ବାନରରାଜ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷିକ୍ତ ଏହି ବୀର।
Verse 17
बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् ।लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।।6.26.14।।गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः ।स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।।6.26.15।।यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश ।एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।।6.26.16।।यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ।।6.26.17।।
ଯୌବରାଜ୍ୟେ ସ୍ଥାପିତ ଅଙ୍ଗଦ ନାମକ ସେ, ଏବେ ସମରେ ତୋତେ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛି।
Verse 18
वालिनस्सदृशःपुत्रस्सुग्रीवस्यसदाप्रियः ।राघवार्थेपराक्रान्तश्शक्रार्थेवरुणोयथा ।।।।
ବାଲି ସଦୃଶ ପରାକ୍ରମୀ ତାହାର ପୁତ୍ର, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ସଦା ପ୍ରିୟ, ରାଘବଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାର୍ଥେ ଶୌର୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ଅଗ୍ରସର ହୁଏ—ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ବରୁଣ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
Verse 19
एतस्यसामतिस्सर्वायद्दृष्टाजनकात्मजा ।हनूमतावेगवताराघवस्यहितैषिणा ।।।।
ଏ ସମସ୍ତ ତାହାର ମତିର ଫଳ—ରାଘବଙ୍କ ହିତେଚ୍ଛୁ, ବେଗବାନ ହନୁମାନ ଜନକାତ୍ମଜା ସୀତାଦେବୀଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ।
Verse 20
बहूनिवानरेन्द्राणामेषयूथानिवीर्यवान् ।परिगृह्याभियातित्वांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।।।
ଏହି ବୀର୍ୟବାନ ଅନେକ ବାନରେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ଯୂଥକୁ ସଙ୍ଗେ ନେଇ, ନିଜ ସେନାବିଭାଗ ସହିତ ତୁମକୁ ମର୍ଦନ କରିବାକୁ ତୁମ ବିରୋଧରେ ଅଭିଯାନ କରୁଛି।
Verse 21
अनुवालिसुतस्यापिबलेनमहताऽवृतः ।वीरस्तिष्ठतिसङ्ग्रामेसेतुहेतुरयंनलः ।।।।
ଏବଂ ବାଲିପୁତ୍ରଙ୍କ ପଛରେ, ମହାବଳରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ସେତୁର କାରଣଭୂତ ବୀର ନଳ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଚଳ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।
Verse 22
येतुविष्टभ्यगात्राणिक्ष्वेलयन्तिनदन्तिच ।उत्थायचविजृम्भन्तेक्रोधेनहरिपुङ्गवाः ।।।।एतेदुष्प्रसहाघोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।अष्टौशतसहस्राणिदशकोटिशतानिच ।।।।यएनमनुगच्छन्तिवीराश्चन्दनवासिनः ।एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।।।
ସେଇ ବାନରପୁଙ୍ଗବମାନେ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗକୁ ଦୃଢ଼ କରି ଝଟକାଇ, ଗର୍ଜନ କରନ୍ତି; କ୍ରୋଧରେ ଉଠି ଜୃମ୍ଭା କରି ଦେହକୁ ଟାଣି ନେନ୍ତି।
Verse 23
येतुविष्टभ्यगात्राणिक्ष्वेलयन्तिनदन्तिच ।उत्थायचविजृम्भन्तेक्रोधेनहरिपुङ्गवाः ।।6.26.22।।एतेदुष्प्रसहाघोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।अष्टौशतसहस्राणिदशकोटिशतानिच ।।6.26.23।।यएनमनुगच्छन्तिवीराश्चन्दनवासिनः ।एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.24।।
ଏମାନେ ଦୁଷ୍ପ୍ରସହ, ଘୋର, ଚଣ୍ଡ—ଚଣ୍ଡପରାକ୍ରମୀ; ଏମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଆଠ ଲକ୍ଷ ଏବଂ ଦଶ କୋଟିର ଶତଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 24
येतुविष्टभ्यगात्राणिक्ष्वेलयन्तिनदन्तिच ।उत्थायचविजृम्भन्तेक्रोधेनहरिपुङ्गवाः ।।6.26.22।।एतेदुष्प्रसहाघोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।अष्टौशतसहस्राणिदशकोटिशतानिच ।।6.26.23।।यएनमनुगच्छन्तिवीराश्चन्दनवासिनः ।एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.24।।
ଚନ୍ଦନବନରେ ବସୁଥିବା ସେଇ ବୀର ବାନରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସେ ନିଜ ଦଳବଳରେ ଲଙ୍କାକୁ ମର୍ଦ୍ଦନ କରିବାକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରନ୍ତି।
Verse 25
श्वेतोरजतसङ्काशश्चपलोभीमविक्रमः ।बुद्धिमान्वानरश्शूरस्त्रिषुलोकेषुविश्रुतः ।।।।तूर्णंसुग्रीवमागम्यपुनर्गच्छतिसत्वरः ।विभजन्वानरींसेनामनीकानिप्रहर्षयन् ।।।।
ଶ୍ୱେତ—ରଜତସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଚପଳ ଓ ଭୀମପରାକ୍ରମୀ; ବୁଦ୍ଧିମାନ ବାନରଶୂର, ତ୍ରିଲୋକରେ ବିଶ୍ରୁତ ଥିଲେ।
Verse 26
श्वेतोरजतसङ्काशश्चपलोभीमविक्रमः ।बुद्धिमान्वानरश्शूरस्त्रिषुलोकेषुविश्रुतः ।।6.26.25।।तूर्णंसुग्रीवमागम्यपुनर्गच्छतिसत्वरः ।विभजन्वानरींसेनामनीकानिप्रहर्षयन् ।।6.26.26।।
ତୁରନ୍ତ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ପୁଣି ଶୀଘ୍ର ଆଗକୁ ବଢ଼ି; ବାନରସେନାକୁ ଭାଗଭାଗ କରି ବିନ୍ୟାସ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଦଳମାନଙ୍କୁ ପ୍ରହର୍ଷିତ କରୁଥିଲେ।
Verse 27
यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् ।नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।।।।तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः ।योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।।।।यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता ।ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।।।।अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति ।एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।।।
ପୂର୍ବକାଳରେ ଗୋମତୀ ନଦୀତଟେ ରମଣୀୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ଥିଲା; ‘ସଙ୍କୋଚନ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ନାନା ଶିଖରଯୁକ୍ତ ଗିରି ଥିଲା।
Verse 28
यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् ।नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।।6.26.27।।तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः ।योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।।6.26.28।।यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता ।ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।।6.26.29।।अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति ।एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.30।।
ସେଠାରେ ‘କୁମୁଦ’ ନାମକ ଯୂଥପ ସେ ରାଜ୍ୟକୁ ଶାସନ କରୁଥିଲେ; ସେ ଶତସହସ୍ରର ସହସ୍ରଗୁଣ ମହାସେନାକୁ ଆଗେଇ ନେଉଥିଲେ।
Verse 29
यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् ।नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।।6.26.27।।तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः ।योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।।6.26.28।।यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता ।ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।।6.26.29।।अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति ।एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.30।।
ତାଙ୍କର ଅନୁଚରମାନେ ବହୁଦୀର୍ଘ କେଶଯୁକ୍ତ ଓ ଦୀର୍ଘ ଲାଙ୍ଗୂଳଧାରୀ ଥିଲେ; ତାମ୍ର, ପୀତ, ପାଣ୍ଡୁ ଓ ଶ୍ୱେତ—ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣରେ ପ୍ରସାରିତ, ଘୋର ଦର୍ଶନ ଥିଲେ।
Verse 30
यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् ।नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।।6.26.27।।तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः ।योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।।6.26.28।।यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता ।ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।।6.26.29।।अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति ।एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.30।।
ସେ ଅଦୀନ, ରୋଷରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଓ ଚଣ୍ଡସ୍ୱଭାବୀ ହୋଇ ସଙ୍ଗ୍ରାମକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ନିଜ ସେନାବଳରେ ଲଙ୍କାକୁ ମର୍ଦ୍ଦନ କରିବାକୁ ସେ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିଲେ।
Verse 31
यस्त्वेषसिंहसङ्काशःकपिलोदीर्घलोचनः ।निभृतःप्रेक्षतेलङ्कांदिधक्षन्निवचक्षुषा ।।।।विन्ध्यंकृष्णगिरिंसह्यंपर्वतंचसुदर्शनम् ।राजन्सततमध्यास्तेरम्भोनामयूथपः ।।।।शतंशतसहास्राणांत्रिंशच्चहरिपुङ्गवाः ।यमेतेवानराश्शूराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।।।।परिवार्यानुगच्छन्तिलङ्कांमर्दितुमोजसा ।
କିନ୍ତୁ ଏହିଜଣ ସିଂହସଦୃଶ, କପିଳବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦୀର୍ଘଲୋଚନ; ନିଭୃତ ଭାବେ ଲଙ୍କାକୁ ନିରନ୍ତର ନିହାରେ, ଯେପରି ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ଦହନ କରିଦେବେ।
Verse 32
यस्त्वेषसिंहसङ्काशःकपिलोदीर्घलोचनः ।निभृतःप्रेक्षतेलङ्कांदिधक्षन्निवचक्षुषा ।।6.26.31।।विन्ध्यंकृष्णगिरिंसह्यंपर्वतंचसुदर्शनम् ।राजन्सततमध्यास्तेरम्भोनामयूथपः ।।6.26.32।।शतंशतसहास्राणांत्रिंशच्चहरिपुङ्गवाः ।यमेतेवानराश्शूराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।।6.26.33।।परिवार्यानुगच्छन्तिलङ्कांमर्दितुमोजसा ।
ହେ ରାଜନ୍, ରମ୍ଭା ନାମକ ଯୂଥପ ଵିନ୍ଧ୍ୟ, କୃଷ୍ଣଗିରି, ସହ୍ୟ ଓ ସୁଦର୍ଶନ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ବସବାସ କରୁଥିଲା।
Verse 33
यस्त्वेषसिंहसङ्काशःकपिलोदीर्घलोचनः ।निभृतःप्रेक्षतेलङ्कांदिधक्षन्निवचक्षुषा ।।6.26.31।।विन्ध्यंकृष्णगिरिंसह्यंपर्वतंचसुदर्शनम् ।राजन्सततमध्यास्तेरम्भोनामयूथपः ।।6.26.32।।शतंशतसहास्राणांत्रिंशच्चहरिपुङ्गवाः ।यमेतेवानराश्शूराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।।6.26.33।।परिवार्यानुगच्छन्तिलङ्कांमर्दितुमोजसा ।
ତିରିଶ ଗୁଣ ଶତସହସ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହରିଯୋଧା—ଭୟଙ୍କର, ଶୂର ଓ ଚଣ୍ଡପରାକ୍ରମୀ—ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହି, ଓଜସା ବଳରେ ଲଙ୍କାକୁ ମର୍ଦ୍ଦନ କରିବାକୁ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଅନୁଗମନ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 34
यस्तुकर्णौविवृणुतेजृम्बतेचपुनःपुनः ।नचसंविजतेमृत्योर्नचयुद्धाद्विधावति ।।।।प्रकम्पतेचरोषेणतिर्यक्चपुनरीक्षते ।पश्यन् लाङ्गूलमपिचक्ष्वेळतेचमहाबलः ।।।।महाजवोवीतभयोरम्यंसाल्वेयपर्वतम् ।राजन्सततमध्यास्तेशरभोनामयूथपः ।।।।
କିନ୍ତୁ ସେ—ଯେ କାନ ଦୁଇଟିକୁ ପ୍ରସାରିତ କରେ, ପୁନଃପୁନଃ ଜମ୍ଭାଇ ନେଇଥାଏ, ତଥାପି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କରି କମ୍ପିତ ହୁଏନି, ନ ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଳାୟନ କରେ—
Verse 35
यस्तुकर्णौविवृणुतेजृम्बतेचपुनःपुनः ।नचसंविजतेमृत्योर्नचयुद्धाद्विधावति ।।6.26.34।।प्रकम्पतेचरोषेणतिर्यक्चपुनरीक्षते ।पश्यन् लाङ्गूलमपिचक्ष्वेळतेचमहाबलः ।।6.26.35।।महाजवोवीतभयोरम्यंसाल्वेयपर्वतम् ।राजन्सततमध्यास्तेशरभोनामयूथपः ।।6.26.36।।
—ସେ ମହାବଳୀ କ୍ରୋଧରେ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ପୁନଃପୁନଃ ତିର୍ୟକ୍ ଦୃଷ୍ଟି କରେ, ଏବଂ ନିଜ ଲାଙ୍ଗୁଳକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଦେଖି ବଳରେ ଛାଲିଉଠେ।
Verse 36
यस्तुकर्णौविवृणुतेजृम्बतेचपुनःपुनः ।नचसंविजतेमृत्योर्नचयुद्धाद्विधावति ।।6.26.34।।प्रकम्पतेचरोषेणतिर्यक्चपुनरीक्षते ।पश्यन् लाङ्गूलमपिचक्ष्वेळतेचमहाबलः ।।6.26.35।।महाजवोवीतभयोरम्यंसाल्वेयपर्वतम् ।राजन्सततमध्यास्तेशरभोनामयूथपः ।।6.26.36।।
ହେ ରାଜନ୍, ମହାବେଗୀ ଓ ଭୟଶୂନ୍ୟ ‘ଶରଭ’ ନାମକ ଯୂଥପ ସଦା ରମ୍ୟ ସାଲ୍ୱେୟ ପର୍ବତରେ ବସେ।
Verse 37
एतस्यबलिनस्सर्वेविहारानामयूथपाः ।राजन् शतसहस्राणिचत्वारिंशस्तथैवच ।।।।
ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ବଳବାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ‘ବିହାର’ ନାମର ସମସ୍ତ ଯୂଥପ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଚାଳିଶ ଶତସହସ୍ର।
Verse 38
यस्तुमेघइवाकाशंमहानावृत्यतिष्ठति ।मध्येवानरवीराणांसूराणामिववासवः ।।।।भेरीणामिवसन्नादोयस्यैषश्रूयतेमहान् ।घोषश्शाखामृगेन्द्राणांसङ्ग्राममभिकाङ्क्षिताम् ।।।।एषपर्वतमध्यास्तेपारियात्रमनुत्तमम् ।युद्धेदुष्प्रसहोनित्यंपनसोनामयूथपः ।।।।
ଏବଂ ଯିଏ ବାନରବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ମେଘ ପରି ବିଶାଳ ହୋଇ ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କରୁଥିବା ପରି ଲାଗେ—ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଭଳି।
Verse 39
यस्तुमेघइवाकाशंमहानावृत्यतिष्ठति ।मध्येवानरवीराणांसूराणामिववासवः ।।6.26.38।।भेरीणामिवसन्नादोयस्यैषश्रूयतेमहान् ।घोषश्शाखामृगेन्द्राणांसङ्ग्राममभिकाङ्क्षिताम् ।।6.26.39।।एषपर्वतमध्यास्तेपारियात्रमनुत्तमम् ।युद्धेदुष्प्रसहोनित्यंपनसोनामयूथपः ।।6.26.40।।
ସଂଗ୍ରାମକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରୁଥିବା ଶାଖାମୃଗେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ଯେ ମହାଘୋଷ ଭେରୀର ସନ୍ନାଦ ପରି ଶୁଣାଯାଏ—ସେହି ତାହାର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ନାଦ।
Verse 40
यस्तुमेघइवाकाशंमहानावृत्यतिष्ठति ।मध्येवानरवीराणांसूराणामिववासवः ।।6.26.38।।भेरीणामिवसन्नादोयस्यैषश्रूयतेमहान् ।घोषश्शाखामृगेन्द्राणांसङ्ग्राममभिकाङ्क्षिताम् ।।6.26.39।।एषपर्वतमध्यास्तेपारियात्रमनुत्तमम् ।युद्धेदुष्प्रसहोनित्यंपनसोनामयूथपः ।।6.26.40।।
ଏହି ‘ପନସ’ ନାମକ ଯୂଥପ ଯୁଦ୍ଧରେ ସଦା ଦୁଷ୍ପ୍ରସହ; ସେ ଅନୁତ୍ତମ ପାରିୟାତ୍ର ପର୍ବତରେ ବସେ।
Verse 41
एनंशतसहस्राणांशतार्धंपर्युपासते ।यूथपायूथपश्रेष्ठंयेषांयूथानिभागशः ।।।।
ୟୂଥପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି ଯୂଥପଙ୍କୁ ପଚାସ ଲକ୍ଷ ଯୂଥପ ଚାରିପାଖେ ରହି ସେବା କରୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ସେନାମାନେ ଭାଗଭାଗରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଦଳରେ ସଜି ଦଢ଼ିଆଛନ୍ତି।
Verse 42
यस्तुभीमांप्रवल्गन्तींचमूंतिष्ठतिशोभयन् ।स्थितांतीरेसमुद्रस्यद्वितीयइवसागरः ।।।।एषदर्दरसङ्काशोविनतोनामयूथपः ।पिबंश्चरतिपर्णासांनदीनामुत्तमांनदीम् ।।।।षष्टिश्शतसहस्राणिबलमस्यप्लवङ्गमाः ।।।।
ଯେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଉଛଳୁଥିବା ସେହି ସେନାକୁ ଶୋଭାୟିତ କରି ସମୁଦ୍ରତଟେ ଦଢ଼ିଆଛି—ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ପାଖେ ଉଠିଥିବା ଦ୍ୱିତୀୟ ଏକ ସାଗର—
Verse 43
यस्तुभीमांप्रवल्गन्तींचमूंतिष्ठतिशोभयन् ।स्थितांतीरेसमुद्रस्यद्वितीयइवसागरः ।।6.26.42।।एषदर्दरसङ्काशोविनतोनामयूथपः ।पिबंश्चरतिपर्णासांनदीनामुत्तमांनदीम् ।।6.26.43।।षष्टिश्शतसहस्राणिबलमस्यप्लवङ्गमाः ।।6.26.44।।
ଏହିଜଣ ଦର୍ଦର ପର୍ବତ ସଦୃଶ ‘ବିନତ’ ନାମକ ଯୂଥପ; ସେ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ଣାସା ନଦୀର ଜଳ ପାନ କରି କରି ବିଚରଣ କରେ।
Verse 44
यस्तुभीमांप्रवल्गन्तींचमूंतिष्ठतिशोभयन् ।स्थितांतीरेसमुद्रस्यद्वितीयइवसागरः ।।6.26.42।।एषदर्दरसङ्काशोविनतोनामयूथपः ।पिबंश्चरतिपर्णासांनदीनामुत्तमांनदीम् ।।6.26.43।।षष्टिश्शतसहस्राणिबलमस्यप्लवङ्गमाः ।।6.26.44।।
ତାହାର ବଳରେ ଷାଠି ଲକ୍ଷ ପ୍ଲବଙ୍ଗମ (ବାନର) ଯୋଦ୍ଧା ଅଛନ୍ତି।
Verse 45
त्वामाह्वयतियुद्धायक्रोधनोनामयूधपः ।विक्रान्ताबलवन्तश्चयथायूथानिभागशः ।।।।
କ୍ରୋଧନ ନାମକ ଯୂଥପତି ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛି; ତାହାର ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଭାଗଭାଗରେ ସଜିଛି, ପରାକ୍ରମୀ ଓ ବଳବାନ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଭରିଛନ୍ତି।
Verse 46
यस्तुगैरिकवर्णाभंवपुःपुष्यतिवानरः ।अवमत्यसदासर्वान्वानरान्बलदर्पितान् ।।।।गवयोनामतेजस्वीत्वांक्रोधादभिवर्तते ।
ଯେ ଵାନର ଗୈରିକ (ଗେରୁଆ) ବର୍ଣ୍ଣ ସଦୃଶ ଦେହ ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ବଳର ଦର୍ପରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ସଦା ସମସ୍ତ ଵାନରମାନଙ୍କୁ ଅବମାନ କରେ—ସେ ତେଜସ୍ବୀ ‘ଗବୟ’ ନାମକ ଵାନର କ୍ରୋଧରେ ତୁମ ଉପରେ ଅଭିମୁଖୀ ହେଉଛି।
Verse 47
एनंशतसहस्राणिसप्ततिःपर्युपासते ।एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।।।
ତାହାକୁ ସତରି ଶତସହସ୍ର (ସାତ ଲକ୍ଷ) ଲୋକ ଘେରି ସେବା କରୁଛନ୍ତି; ଏବଂ ସେ ନିଜ ଦଳବଳରେ ଲଙ୍କାକୁ ମର୍ଦ୍ଦନ କରିଦେବାକୁ ଆଶା କରୁଛି।
Verse 48
एतेदुष्प्रसहाघोराबलिनःकामरूपिणः ।यूथपायूथपश्रेष्ठामेषांयूथानिभागशः ।।।।
ଏହି ଯୂଥପତିମାନେ ଦୁଷ୍ପ୍ରସହ, ଘୋର, ବଳବାନ ଓ କାମରୂପୀ (ଇଚ୍ଛାମତେ ରୂପ ଧାରଣକାରୀ); ସେମାନେ ଯୂଥପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଯୂଥଗୁଡ଼ିକ ଭାଗଭାଗରେ ସଜିଛି।
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa’s pivotal action is his explicit refusal to return Sītā, declaring that even universal fear or a combined assault by divine beings will not compel surrender—an ethical stance framed as obstinate pride set against counsel and impending consequences.
The chapter contrasts truthful counsel (satyam–pathyām) with sovereign hubris: accurate intelligence and prudent advice are shown as instruments of rājadharma, while refusal to heed them accelerates self-destruction in political and moral terms.
Laṅkā’s palace vantage point and the coastal theatre of war are foregrounded, alongside named landscapes used for identity-mapping of Vānara polities and routes: Gomatī and Parṇāsā rivers; Vindhya, Kṛṣṇagiri, Sahya, Sudarśana, Sālvēya, and Pāriyātra mountains; and the sandalwood forest (candanavana).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.