Sarga 106
रावण-सारथि-संवादः (Ravana and the Charioteer: Counsel, Omens, and Battlefield Conduct)
युद्धकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ କ୍ଷଣିକ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ସମୟରେ ରାବଣ ଓ ତାହାର ସାରଥି ମଧ୍ୟରେ ଗୁରୁତର ସଂଳାପ ଦେଖାଯାଏ। କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତିମ ନୟନ, ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ଓ ଦୈବବଶ ରାବଣ ଶତ୍ରୁ ସମ୍ମୁଖରେ ରଥ ଫେରାଇବାକୁ ନେଇ ସାରଥିକୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରେ—ତାକୁ ଭୀରୁ, ଅକୁଶଳ, ଏପରିକି ଶତ୍ରୁପକ୍ଷ ସହ ମିଳିଥିବା ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଅଭିଯୋଗ କରେ। ସାରଥି ତଥାପି ସଂୟତ ଓ ନୀତିସମ୍ମତ ବାଣୀରେ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହେ—ମୋର ଭୟ ନାହିଁ, ଦ୍ରୋହ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହା କରିଛି। ସାରଥିଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି କାଳ-ଦେଶ, ଚିହ୍ନ-ଅପଶକୁନ, ଯୋଦ୍ଧାର ଅବସ୍ଥା, ସେନାର ବଳାବଳ ଓ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ଶ୍ରମ ବିଚାର କରି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା; ଘୋଡ଼ାମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ ଥିଲେ ଓ ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ଦେଖାଦେଇଥିଲା, ତେଣୁ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଭାବେ ସ୍ଥାନ ବଦଳାଇ ପଛକୁ ହଟିବା ଧର୍ମ୍ୟ ଓ ରଣନୀତିସମ୍ମତ ବୋଲି ସେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ରାବଣ ତାହାର କଥାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସାରଥିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ଶୁଭ ହସ୍ତାଭରଣ ଦାନ କରେ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ରାଘବଙ୍କ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଉଛି। ରଥ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯାଇ ରାମଙ୍କ ରଥ ସମ୍ମୁଖରେ ପହଞ୍ଚି ପୁନଃ ସାକ୍ଷାତ୍ ସମ୍ମୁଖୀନତା ସ୍ଥାପନ କରେ, ଏବଂ କ୍ରୋଧପ୍ରେରିତ ଆଦେଶ ଓ ପ୍ରାଜ୍ଞ ପରାମର୍ଶ ମଧ୍ୟର ତଣାପୋଡ଼କୁ ଉଦ୍ଘାଟିତ କରେ।
Shlokas
Verse 1
सतुमोहात्सुसङ्क्रुद्धःकृतान्तबलचोदितः ।क्रोधसंरक्तनयनोरावणंसूतमब्रवीत् ।।।।
କିନ୍ତୁ ମୋହରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଦ୍ଧ, କୃତାନ୍ତବଳରେ ପ୍ରେରିତ ରାବଣ—କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତିମ ନୟନ ଧାରଣ କରି—ନିଜ ସୂତକୁ କହିଲା।
Verse 2
हीनवीर्यमिवाशक्तंपौरुषेणविवर्जितम् ।भीरुंलघुमिवासत्त्वंविहीनमिवतेजसा ।।।।विमुक्तमिवमायाभिरस्त्रैरिवबहिष्कृतम् ।मामवज्ञायदुर्बुद्धेस्वयाबुद्ध्याविचेष्टसे ।।।।
ତୁମେ ମୋତେ ବୀର୍ୟହୀନ ଓ ଅଶକ୍ତ, ପୌରୁଷବିହୀନ—ଭୀରୁ, ତୁଚ୍ଛ, ସତ୍ତ୍ୱହୀନ ଓ ତେଜହୀନ—ମାୟାରୁ ବିମୁକ୍ତ ଓ ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ବହିଷ୍କୃତ ଭଳି ଭାବି, ହେ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି, ମୋତେ ଅବଜ୍ଞା କରି ନିଜ କୁବୁଦ୍ଧି ଅନୁସାରେ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ।
Verse 3
हीनवीर्यमिवाशक्तंपौरुषेणविवर्जितम् ।भीरुंलघुमिवासत्त्वंविहीनमिवतेजसा ।।6.106.2।।विमुक्तमिवमायाभिरस्त्रैरिवबहिष्कृतम् ।मामवज्ञायदुर्बुद्धेस्वयाबुद्ध्याविचेष्टसे ।।6.106.3।।
ମାୟାମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିବା ପରି, ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ବହିଷ୍କୃତ କରାଯାଇଥିବା ପରି—ହେ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି! ମୋତେ ଅବଜ୍ଞା କରି ନିଜର ବିକୃତ ବୁଦ୍ଧି ଅନୁସାରେ ତୁମେ ଆଚରଣ କରୁଛ।
Verse 4
किमर्थंमामवज्ञायमच्छन्दमनवेक्ष्य च ।त्वयाशत्रुसमक्षंमेरथोऽयमपवाहितः ।।।।
ମୋତେ ଅବଜ୍ଞା କରି ଏବଂ ମୋ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନଦେଖା କରି, ଶତ୍ରୁ ସମ୍ମୁଖରେ ହିଁ ତୁମେ ମୋର ଏହି ରଥକୁ କାହିଁକି ଦୂରେ ହଂକାଇ ନେଲ?
Verse 5
त्वयाद्यहिममानार्य चिरकालसमार्जितम् ।यशोवीर्यं च तेजश्चप्रत्ययश्चविनाशितः ।।।।
ଆଜି ତୁମ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଅନାର୍ୟ, ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ସଞ୍ଚିତ ମୋର ଯଶ, ବୀର୍ୟ, ତେଜ ଏବଂ ମୋ ପ୍ରତି ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟୟ—ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।
Verse 6
प्रख्यातवीर्यस्यरञ्जनीयस्यविक्रमैः ।पश्यतोयुद्धलुब्धोऽहंकृतंकापुरुषस्त्वया ।।।।
ବୀର୍ୟରେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଏବଂ ପରାକ୍ରମରେ ରଞ୍ଜନୀୟ ଏମିତି ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ସମ୍ମୁଖରେ, ଯୁଦ୍ଧଲୁବ୍ଧ ମୁଁ ଦେଖୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ତୁମେ ମୋତେ କାପୁରୁଷ ସଦୃଶ କରିଦେଲ।
Verse 7
यस्त्वंरथमिदंमोहान्नचेद्वहसिदुर्मते ।सत्योऽप्रतितर्कोमेपरेणत्वमुपस्कृतः ।।।।
ହେ ଦୁର୍ମତି, ଯଦି ମୋହବଶେ ତୁମେ ଏହି ରଥକୁ ନ ହଂକାଅ, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ—ଶତ୍ରୁ ତୁମକୁ ନିଜ ପକ୍ଷରେ କରିନେଇଛି।
Verse 8
न हितद्विद्यतेकर्मसुहृदोहितकाङ्क्षिणः ।रिपूणांसदृशंत्वेतद्यतत्त्वयैतदनुष्ठितम् ।।।।
ଅନ୍ୟର ହିତ କାମନା କରୁଥିବା ସୁହୃଦର ଏହା କର୍ମ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଯାହା କରିଛ, ତାହା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସଦୃଶ ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 9
निवर्तयरथंशीघ्रंयावन्नापैतिमेरिपुः ।यदिवाध्युषितोऽसित्वंस्मर्यतेयदिमेगुणः ।।।।
ଶୀଘ୍ର ରଥକୁ ପଛକୁ ଫେରାଇଦେ; ମୋର ଶତ୍ରୁ ପଛହଟି ଯିବା ପୂର୍ବରୁ। ଯଦି ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ମୋ ସହିତ ରହିଛ ଏବଂ ମୋର ଗୁଣ ସ୍ମରଣ କରୁଛ।
Verse 10
एवंपुरुषमुक्तस्तुहितबुद्धिबुद्धिना ।अब्रवीद्रावणंसूतोहितंसानुनयंवचः ।।।।
ରାବଣଙ୍କ କଠୋର ବଚନରେ ଏଭଳି ଉକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ହିତବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ସାରଥି ରାବଣଙ୍କୁ ହିତକର ଓ ଅନୁନୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 11
न भीतोऽस्मि न मूढोऽस्मिनोपजप्तोऽस्मिशत्रुभिः ।न प्रमत्तो न निःस्नेहोविस्मृता न च सत्क्रिया ।।।।
“ମୁଁ ଭୀତ ନୁହେଁ, ମୁଁ ମୂଢ଼ ନୁହେଁ; ଶତ୍ରୁମାନେ ମୋତେ ପ୍ରଲୋଭିତ କରି ଜିତିନାହାନ୍ତି। ମୁଁ ଅପ୍ରମାଦୀ, ନିଷ୍ଠାହୀନ ନୁହେଁ; ମୋ ପ୍ରତି କରାଯାଇଥିବା ସତ୍କ୍ରିୟାକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଭୁଲିନାହିଁ।”
Verse 12
मयातुहितकामेवयशश्चपरिरक्षता ।स्नेहप्रसन्नमनसाहितमित्यप्रियंकृतम् ।।।।
“କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତୁମ ହିତକାମୀ ହୋଇ, ତୁମ ଯଶକୁ ରକ୍ଷା କରି; ସ୍ନେହରେ ପ୍ରସନ୍ନ ମନେ, ତୁମକୁ ଅପ୍ରିୟ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ହିତକର ବୋଲି ଭାବି ସେହି କାମ କରିଛି।”
Verse 13
नास्मिन्नर्थेमहाराज त्वंमांप्रियहितेरतम् ।कश्चिल्लघुरिवानार्योदोषतोगन्तुमर्हसि ।।।।
“ଏହି ବିଷୟରେ, ମହାରାଜ, ପ୍ରିୟ ଓ ହିତରେ ନିରତ ମୋତେ କୌଣସି ଛୋଟ ଅନାର୍ୟ ପୁରୁଷ ପରି ଦୋଷ ଧରି ଭ୍ରମରେ ଦୋଷୀ ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।”
Verse 14
श्रूयतांप्रतिदास्यामियन्निमित्तंमयारथः ।नदीवेगइवामंभोभिेसंयुगेविनिवर्तितः ।।।।
“ଶୁଣନ୍ତୁ—କେଉଁ କାରଣରୁ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରୁ ରଥକୁ ପଛକୁ ଫେରାଇଲି, ତାହା ମୁଁ ଉତ୍ତର ଦେବି; ଯେପରି ଜଳଧାରାଦ୍ୱାରା ନଦୀର ପ୍ରବଳ ବେଗକୁ ସମୁଦ୍ରଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚାଯାଏ।”
Verse 15
श्रमंतवावगच्छामिमहतारणकर्मणा ।न हितेवीर्यसौमुख्यंप्रकर्षंवोपधारये ।।।।
ହେ ବୀର, ମହା ରଣକର୍ମର ଶ୍ରମରେ ତୁମେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଛ—ଏହା ମୁଁ ଜାଣୁଛି; ଏହି ସମୟରେ ତୁମ ବୀର୍ୟର ପୂର୍ବବତ୍ ମେହେନତିଆ ମେଳାପ ଓ ବିଶେଷ ପ୍ରକର୍ଷ ମୋତେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।
Verse 16
रथोद्वहनखिन्नाश्चभग्नामेरथवाजिनः ।दीनाघर्मपरिश्रान्तागावोवर्षहताइव ।।।।
ରଥ ଟାଣି ଟାଣି ମୋ ରଥଘୋଡ଼ାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଛନ୍ତି—ଦୀନ, ତାପରେ ପରିଶ୍ରାନ୍ତ—ବର୍ଷାରେ ପୀଡ଼ିତ ଗାଈମାନଙ୍କ ପରି।
Verse 17
निमित्तानि च भूयिष्ठंयानिप्रादुर्भवन्तिनः ।तेषुतेष्वभिपन्नेषुलक्ष्याम्यप्रदक्षिणम् ।।।।
ଆମ ପାଖରେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ଅନେକ ନିମିତ୍ତ—ସେସବୁ, ମୁଁ ଯେପରି ଦେଖୁଛି, ଅପ୍ରଦକ୍ଷିଣ ହୋଇ ଅଶୁଭ ଦିଗକୁ ଘୁରୁଛି।
Verse 18
देशकालौ च विज्ञेयौलक्षणानीङ्गितानि च ।दैन्यंहर्षश्चखेदश्चरथिनश्चबलाबलम् ।।।।
ଦେଶ ଓ କାଳ, ଲକ୍ଷଣ ଓ ଇଙ୍ଗିତ-ନିମିତ୍ତ—ଏସବୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ତଥା ରଥାରୋହୀ ଯୋଦ୍ଧାର ଦୈନ୍ୟ, ହର୍ଷ, ଖେଦ ଏବଂ ତାଙ୍କର ବଳ-ଅବଳକୁ ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର।
Verse 19
स्थलनिम्नानिभूमेश्चसमानिविषमाणि च ।युद्धकालश्चविज्ञेयःपरस्यान्तरदर्शनम् ।।।।
ଭୂମିର ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ସ୍ଥାନ, ସମତଳ ଓ ବିଷମ ପଥ—ଏସବୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଯୁଦ୍ଧର ଯଥାଯଥ କାଳକୁ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିବା ଦରକାର, ଏବଂ ପ୍ରତିପକ୍ଷର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
Verse 20
उपयानापयाने च स्थानंप्रत्यपसर्पणम् ।सर्वमेतद्रथस्थेनज्ञेयंरथकुटुम्भिना ।।।।
ଆଗେ ବଢ଼ିବା ଓ ପଛକୁ ହଟିବା, ସ୍ଥାନ ଧରି ରହିବା ଓ ପ୍ରତ୍ୟପସର୍ପଣ କରିବା—ଏ ସମସ୍ତ ଚାଳ ରଥସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତି, ରଥର ଭାର ଧରିଥିବା ସାରଥି, ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 21
तवविश्रामहेतोस्तुतथैषांरथवाजिनाम् ।रौद्रंवर्जयताखेदंक्षमंकृतमिदंमया ।।।।
ତୁମର ବିଶ୍ରାମ ହେତୁ ଏବଂ ଏହି ରଥର ଘୋଡ଼ାମାନେ ରୌଦ୍ର ପରିଶ୍ରମରୁ ହେଉଥିବା କ୍ଲାନ୍ତି-କ୍ଷୋଭରୁ ରକ୍ଷା ପାଉନ୍ତୁ—ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ଏହା କରିଛି; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମୋତେ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।
Verse 22
स्वेच्छयान मयावीररथोऽयमपवाहितः ।भर्तृस्नेहपरीतेनमयेदंयत्कृतंप्रभो ।।।।
ହେ ବୀର, ହେ ପ୍ରଭୋ, ମୋର ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଏହି ରଥ ପଛକୁ ନେଇଯାଇନି; ଭର୍ତ୍ତା ପ୍ରତି ସ୍ନେହ-ଭକ୍ତିରେ ଆବୃତ ହୋଇ ମୁଁ ଏହା କରିଛି।
Verse 23
आज्ञापययथातत्त्वंवक्ष्यस्यरिनिषूदन ।तत्करिष्याम्यहंवीरगतानृण्येनचेतसा ।।।।
ହେ ଅରିନିଷୂଦନ, ତୁମେ ଯଥାତଥ୍ୟ ଯେପରି ଆଜ୍ଞା ଦେବ, ସେପରି କହ; ହେ ବୀର, ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଋଣମୁକ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ସେହି କାମ କରିବି।
Verse 24
सन्तुष्टस्तेनवाक्येनरावणस्तस्यसारथेः ।प्रशस्यैनंबहुविधंयुद्धलुब्धोऽब्रवीदिदम् ।।।।
ସାରଥିର ସେଇ ବଚନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ରାବଣ ଯୁଦ୍ଧଲୋଭରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ ତାହାକୁ ବହୁପ୍ରକାରେ ପ୍ରଶଂସା କରି ଏପରି କହିଲା।
Verse 25
रथंशीघ्रमिदंसूतराघवाभिमुखंनय ।नाहत्वासमरेशत्रून्निवर्तिष्यतिरावणः ।।।।
ହେ ସୂତ, ଏହି ରଥକୁ ଶୀଘ୍ର ରାଘବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ନେଇଯା; ସମରରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ନ ହତ୍ୟା କରି ରାବଣ ଫେରିବ ନାହିଁ।
Verse 26
एवमुक्त्वाततस्तुष्टोरावणोराक्षसेश्वरः ।ददौतस्यशुभंह्येकंहस्ताभरणमुत्तमम् ।।।।श्रुत्वारावणवाक्यानिसारथिस्सन्यवर्तत ।
ଏପରି କହି ରାକ୍ଷସେଶ୍ୱର ରାବଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେଇ ସାରଥିକୁ ଏକ ଉତ୍ତମ ଓ ଶୁଭ ହସ୍ତାଭରଣ ଦାନ କଲା। ରାବଣର ବଚନ ଶୁଣି ସାରଥି ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ରଥକୁ ଫେରାଇଲା।
Verse 27
ततोद्रुतंरावणवाक्यचोदितःप्रचोदयामासहयान्ससारथिः ।स राक्षसेन्द्रस्य ततो महारथःक्षणेनरामस्यरथाग्रतोऽभवत् ।।।।
ତାପରେ ରାବଣର ବଚନରେ ପ୍ରେରିତ ସାରଥି ଦ୍ରୁତ ହୟମାନଙ୍କୁ ଚାଳିଲା; କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରର ମହାରଥ ରାମଙ୍କ ରଥର ଆଗରେ ଆସି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether withdrawing a chariot from active combat constitutes dishonor or prudent duty. Ravana treats retreat as humiliation and suspected betrayal, while the charioteer frames it as responsible action to preserve the king and resources (horses), guided by assessment of omens, terrain, and readiness.
The sarga teaches that effective leadership requires listening to welfare-oriented counsel, and that strategy must integrate observable conditions (fatigue, logistics) and interpretive signs (nimitta/omen). It contrasts anger-driven perception with reasoned nīti, showing how disciplined advice can redirect volatile authority.
Rather than naming a specific city-sector, the chapter highlights operational ‘landmarks’ of warfare: assessment of deśa-kāla (place-time), bhūmi’s terrain features (ups/downs, evenness/ruggedness), and the battlefield space between Ravana’s and Rama’s chariots as the immediate locus of confrontation.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.