Sarga 109

Verse 1

ततःप्रवृत्तंसुक्रूरंरामरावणयोस्तदा ।सुमहदद्वैरथंयुद्धंसर्वलोकभयावहम् ।।6.109.1।।

ତତ୍କ୍ଷଣେ ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର ଓ ବିଶାଳ ରଥଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲା; ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଭୟାକୁଳ କରୁଥିଲା।

Verse 2

ततोराक्षससैन्यं च हरीणां च महद्बलम् ।प्रगृहीतप्रहरणंनिश्चेष्टंसमवर्तत ।।6.109.2।।

ତେବେ ରାକ୍ଷସ ସେନା ଓ ବାନରମାନଙ୍କ ମହାବଳ—ଦୁହେଁ—ହାତରେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ; ଯୁଦ୍ଧ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ସୀମାରେ ଥିଲା।

Verse 3

सम्प्रयुद्धेतुतौदृष्टवाबलवन्नरराक्षसौ ।व्याक्षिप्तहदृयास्सर्वेपरंविस्मयमागताः ।।6.109.3।।

ସମ୍ପ୍ରୟୁଦ୍ଧରେ ସେ ବଳବାନ ନର ଓ ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦର୍ଶକଙ୍କ ହୃଦୟ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହେଲା ଏବଂ ସେମାନେ ପରମ ବିସ୍ମୟରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 4

नाप्रहरणैर्व्यग्रैर्भुजैर्विस्मितबुद्धयः ।तस्थुःप्रेक्षय च सर्वेतेनाभिजग्मुःपरस्परम् ।।6.109.4।।

ନାନା ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଧରି ଉତ୍ସୁକ ଭୁଜା ଉଠାଇ, ବିସ୍ମିତ ବୁଦ୍ଧିରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଦେଖି ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ରହିଲେ; ପରସ୍ପର ଉପରେ ଧାଇଲେ ନାହିଁ।

Verse 5

रक्षसांरावणंचापिवानराणां च राघवम् ।पश्यतांविस्मिताक्षाणांसैन्यंचित्रमिवाबभौ ।।6.109.5।।

ରାକ୍ଷସମାନେ ବିସ୍ମିତ ଚକ୍ଷୁରେ ରାବଣଙ୍କୁ ଓ ବାନରମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ସମଗ୍ର ସେନା ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ର ପରି ଦିଶୁଥିଲା।

Verse 6

तौतुतत्रनिमित्तानिदृष्टवाराघवरावणौ ।कृतबुद्धीस्थिरामर्षौयुयुधातेह्यभीतवत् ।।6.109.6।।

ସେଠାରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ନିମିତ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି ରାଘବ ଓ ରାବଣ—ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପୀ, ସ୍ଥିର କ୍ରୋଧୀ—ନିର୍ଭୟରେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 7

जेतव्यमितिकाकुत्स्थोमर्तव्यमितिरावणः ।धृतौस्ववीर्यसर्वस्वंयुद्धेऽदर्शयतांतदा ।।6.109.7।।

ତେବେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ “ମୁଁ ଜିତିବି” ବୋଲି, ରାବଣ “ମୁଁ ମରିବି” ବୋଲି ଦୃଢ଼ କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ ଶୌର୍ୟର ସମସ୍ତ ମାପ ପ୍ରକାଶ କଲେ।

Verse 8

ततःक्रोधाद्धशग्रीवश्शरान्सन्धायवीर्यवान् ।मुमोचध्वजमुद्धिस्यराघवस्यरथेस्थितम् ।।6.109.8।।

ତାପରେ କ୍ରୋଧରେ ପରାକ୍ରମୀ ଦଶଗ୍ରୀବ ରାବଣ ଶର ସନ୍ଧାନ କରି, ରାଘବଙ୍କ ରଥରେ ଥିବା ଧ୍ୱଜକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଛାଡ଼ିଲା।

Verse 9

तेशरास्तमनासाद्यपुरन्दररथध्वजम् ।रथशक्तिंपरामृश्यनिपेतुर्धरणीतले ।।6.109.9।।

ସେ ଶରଗୁଡ଼ିକ ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ରଥଧ୍ୱଜ ସଦୃଶ ସେ ଧ୍ୱଜକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିଲେ ନାହିଁ; ରଥର ଢାଞ୍ଚାକୁ ହଳୁକ ଛୁଇଁ ଧରଣୀତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ।

Verse 10

ततोरामोऽपिसङ्क्रुद्धश्चपमाकृष्यवीर्यवान् ।कृतप्रतिकृतंकर्तुंमनसस्सम्प्रचक्रमे ।।6.109.10।।

ତେବେ ବୀର୍ୟବାନ ରାମ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଧନୁଷ ଟାଣିଲେ ଏବଂ ଯାହା ହୋଇଛି ତାହାର ଯଥୋଚିତ ପ୍ରତିକାର କରିବାକୁ ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।

Verse 11

रावणध्वजमुद्दिस्यमुमोचनिशितंशरम् ।महासर्पमिवासह्यंज्वलन्तंस्वेनतेजसा ।।6.109.11।।

ରାବଣଙ୍କ ଧ୍ୱଜକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ରାମ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶର ମୋଚନ କଲେ; ସେ ମହାସର୍ପ ପରି ଅସହ୍ୟ, ନିଜ ତେଜରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଥିଲା।

Verse 12

रामश्चिक्षेपतेजस्वीकेतुमुद्धिश्यसायकम् ।जगाम स महींछित्त्वादशग्रीवध्वजंशरः ।।6.109.12।।

ତେଜସ୍ୱୀ ରାମ ଧ୍ୱଜଦଣ୍ଡକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଶର ଛାଡ଼ିଲେ; ସେ ଶର ଦଶଗ୍ରୀବର ଧ୍ୱଜକୁ ଛିଦ୍ର କରି ଭୂମିରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 13

स निकृत्तोऽपतद्भूमौरावणस्यन्दनध्वजः ।ध्वजस्योन्मथनंदृष्टवारावणस्समहाबलः ।।6.109.13।।सम्प्रदीप्तोऽभवत्क्रोधादमर्षात्प्रहसन्निव ।स रोषवशमापन्नश्शरवर्षंववर्ष ह ।।6.109.14।।

କାଟିଦିଆଯାଇ ରାବଣଙ୍କ ରଥର ଧ୍ୱଜ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା। ଧ୍ୱଜ ଉପଡ଼ି ନଷ୍ଟ ହେବା ଦେଖି ସେଇ ମହାବଳୀ ରାବଣ ଏହାକୁ ହୃଦୟରେ ଅପମାନ ଭାବେ ନେଲେ।

Verse 14

स निकृत्तोऽपतद्भूमौरावणस्यन्दनध्वजः ।ध्वजस्योन्मथनंदृष्टवारावणस्समहाबलः ।।6.109.13।।सम्प्रदीप्तोऽभवत्क्रोधादमर्षात्प्रहसन्निव ।स रोषवशमापन्नश्शरवर्षंववर्ष ह ।।6.109.14।।

କ୍ରୋଧ ଓ ଅମର୍ଷରେ ସେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଲେ, ଯେନେ ଉପହାସରେ ହସୁଛନ୍ତି। ରୋଷବଶ ହୋଇ ସେ ବାଣବୃଷ୍ଟି ବର୍ଷାଇଲେ।

Verse 15

रामस्यतुरगान्दीप्तै: शरैर्विव्याथरावणः ।तेदिव्याहरयस्तत्रनास्खलन्नापिबभ्रमुः ।।6.109.15।।बभूवुःस्वस्थहृदयाःपद्मनालैरिवाहताः ।

ରାବଣ ଦୀପ୍ତ ବାଣଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ। ତଥାପି ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଅଶ୍ୱମାନେ ସେଠାରେ ନ ଖସିଲେ, ନ ଘୁରିଲେ; ହୃଦୟରେ ସ୍ଥିର ରହି, ଯେନେ ପଦ୍ମନାଳରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବେ।

Verse 16

तेषामसम्भ्रमंदृष्टवावाजिनांरावणस्तदा ।।6.109.16।।भूयएवसुसङ्क्रुद्धश्शरवर्षंमुमोच ह ।

ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ଅସମ୍ଭ୍ରମ ଦେଖି ରାବଣ ସେତେବେଳେ ଆହୁରି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ପୁଣିଥରେ ଭାରୀ ବାଣବୃଷ୍ଟି ମୁକ୍ତ କଲେ।

Verse 17

गदाश्चपरिघांश्चैवचक्राणिमुसलानि च ।।6.109.17।।गिरिशृङ्गाणिवृक्षांश्चतथाशूलपरश्वधान् ।

ସେଠାରେ ଗଦା ଓ ପରିଘ, ଚକ୍ର ଓ ମୁସଳ ଥିଲା; ପର୍ବତଶୃଙ୍ଗ ଓ ଉପଡ଼ା ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ, ତଥା ଶୂଳ ଓ ପରଶୁ ଆଦି ଶସ୍ତ୍ର ଥିଲା।

Verse 18

मायाविहितमेतत्तुशस्त्रवर्षमपातयत् ।।6.109.18।।सहस्रशस्तदाबाणानश्रान्तहृदयोद्यमः ।

ମାୟାରେ ବିନ୍ୟସିତ ସେଇ ଶସ୍ତ୍ରବର୍ଷକୁ ସେ ଝରାଇଲା; ଅଶ୍ରାନ୍ତ ହୃଦୟ ଓ ଉଦ୍ୟମରେ ସେ ହଜାରେ ହଜାର ବାଣ ଛାଡ଼ିଲା।

Verse 19

तुमुलंत्रासजननंभीमंभीमप्रतिस्वनम् ।।6.109.19।।तद्वर्षमभवद्युद्धेनैकशस्त्रमयंमहत् ।

ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ନାନା ପ୍ରକାର ଶସ୍ତ୍ରରେ ଭରିଥିବା ଏକ ମହା ଶସ୍ତ୍ରବର୍ଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—ତୁମୁଳ, ତ୍ରାସଜନକ, ଭୀମ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତିସ୍ୱନରେ ଗର୍ଜିତ।

Verse 20

राघवरथंसमन्ताद्वानरेबले ।।6.109.20।।सायकैरन्तरिक्षं च चकारसुनिरन्तरम् ।

ରାଘବଙ୍କ ରଥ ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରିଥିବାବେଳେ ବାନରବଳ ଉପରେ ବାଣର ଘନ ବର୍ଷା ପଡ଼ିଲା; ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ଖାଲି ନଥିବା ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା।

Verse 21

मुमोच ह दशग्रीवोनिःसङ्गेनान्तरात्मना ।।6.109.21।।व्यायच्छमानंतंदृष्टवासत्वरमरावणंरणे ।प्रहसन्निवकाकुत्स्थसन्दधेनिशितान्शरान् ।।6.109.22।।स मुमो च ततोबाणान्शतशोऽथसहस्रशः ।

ତେବେ ଦଶଗ୍ରୀବ ନିର୍ବାଧ ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ, ନିଃସଙ୍କୋଚରେ, ନିଜ ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ମୁକ୍ତଭାବେ ଛାଡ଼ିଲା।

Verse 22

मुमोच ह दशग्रीवोनिःसङ्गेनान्तरात्मना ।।6.109.21।।व्यायच्छमानंतंदृष्टवासत्वरमरावणंरणे ।प्रहसन्निवकाकुत्स्थसन्दधेनिशितान्शरान् ।।6.109.22।।स मुमो च ततोबाणान्शतशोऽथसहस्रशः ।

ରଣରେ ରାବଣକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଗେଇଯାଉଥିବା ଦେଖି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଯେନେ ଶାନ୍ତ ହସରେ, ଧାରାଳ ଶରଗୁଡ଼ିକୁ ଧନୁଷରେ ସନ୍ଧାନ କଲେ; ତାପରେ ସେ ଶତଶଃ ଓ ସହସ୍ରଶଃ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ।

Verse 23

तान् दृष्टवारावणश्चक्रेस्वशरैःखंनिरन्तरम् ।।6.109.23।।ततस्थाभ्यांप्रमुक्तेनशरवर्षेणभास्वता ।शरबद्धमिवाभातिद्वितीयंभास्वदम्भरम् ।।6.109.24।।

ସେହି ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି ରାବଣ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶକୁ ଅବିରତ ଭରିଦେଲା।

Verse 24

तान् दृष्टवारावणश्चक्रेस्वशरैःखंनिरन्तरम् ।।6.109.23।।ततस्थाभ्यांप्रमुक्तेनशरवर्षेणभास्वता ।शरबद्धमिवाभातिद्वितीयंभास्वदम्भरम् ।।6.109.24।।

ସେହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଠାରୁ ଭାସ୍ୱର ଶରବର୍ଷା ପ୍ରବାହିତ ହେଲା; ଆକାଶର ଦୀପ୍ତିମାନ ବିସ୍ତାର ଶରଜାଳରେ ବୁନାଯାଇଥିବା ପରି—ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାସ୍ୱର ଗଗନ ସଦୃଶ ଦିଶିଲା।

Verse 25

नानिमित्तोऽभवद्भाणोनानिर्भेत्ता न निष्फलः ।अन्योन्यमभिसम्हत्यनिपेतुर्धरणीतले ।।6.109.25।।तथाविसृजतोर्भाणान् रामरावणयोर्मृथे ।

କୌଣସି ବାଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଛୁଟିଲା ନାହିଁ; କୌଣସିର ଭେଦନଶକ୍ତି ଅଭାବ ହେଲା ନାହିଁ; କୌଣସି ନିଷ୍ଫଳ ହେଲା ନାହିଁ। ପରସ୍ପର ଆଘାତ କରି ସେମାନେ ଧରଣୀତଳେ ପଡ଼ିଲେ—ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମ-ରାବଣଙ୍କ ଏମିତି ଶସ୍ତ୍ରବିନିମୟ ହେଲା।

Verse 26

प्रायुध्येतामविच्छिन्नमस्यन्तौसव्यदक्षिणम् ।।6.109.26।।चक्रतुश्चशरैर्घोरैर्निरुच्छवासमिवाम्बरम् ।

ସେମାନେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ବାମ-ଡାହାଣ ଦିଗରୁ ବାଣ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ; ଭୟଙ୍କର ଶରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶକୁ ମଧ୍ୟରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ନ ରହିବା ପରି, ନିରୁଚ୍ଛ୍ୱାସ ଭଳି କରିଦେଲେ।

Verse 27

रावणस्यहयान्रामोहयान्रामस्यरावणः ।।6.109.27।।जघ्नतुस्तौतदान्योन्यंकृतानुकृतकारिणौ ।

ରାମ ରାବଣର ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ନିହତ କଲେ, ରାବଣ ରାମଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ନିହତ କଲା; ଦୁହେଁ ପରସ୍ପର ପ୍ରହାରକୁ ପ୍ରହାରରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 28

एवंतुतौसुसङ्क्रुद्धौचक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ।।6.109.28।।मुहूर्तमभवद्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।

ଏଭଳି ସେ ଦୁଇଜଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଉତ୍ତମ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁଦ୍ଧ କଲେ; କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ ଘୋର କୋଳାହଳମୟ ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ହେଲା।

Verse 29

ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ମହାବଳୀ ରାବଣ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ରଣରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ, ରାକ୍ଷସାଧିପତିଙ୍କ ଧ୍ୱଜଦଣ୍ଡ ପଡ଼ିଯାଉଥିବା ସହିତ ରଘୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ସେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧିତ ହେଲା।