Ramayana Yuddha Kanda Sarga 12
Yuddha KandaSarga 1240 Verses

Sarga 12

युद्धकाण्डे द्वादशः सर्गः — रावणस्य परिषद्-सम्बोधनं कुम्भकर्णस्य नीत्युपदेशश्च (Ravana’s Council Address and Kumbhakarna’s Counsel)

युद्धकाण्ड

ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗରେ ଲଙ୍କାର ରାକ୍ଷସ-ସଭାରେ ରାଜଦରବାରୀ ଯୁଦ୍ଧନୀତି-ଆଲୋଚନା ହୁଏ। ରାବଣ ସମଗ୍ର ରାକ୍ଷସସମାବେଶକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ସେନାପତି ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଦୁର୍ଗର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଚତୁରଙ୍ଗିଣୀ ସେନାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି ନଗରରକ୍ଷାକୁ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ କର। ପ୍ରହସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଜଣାଇଲା ପରେ ରାବଣ ନିଜ ଅନ୍ତରଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର-ପରାମର୍ଶପୂର୍ବକ ହୁଏ ଓ କେବେ ବିଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ; କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଦୀର୍ଘ ନିଦ୍ରାରେ ଥିବାରୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଅଜ୍ଞାତ ଥିଲା। ତାପରେ ରାବଣ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରୁ ସୀତାହରଣକୁ ଯୁକ୍ତିସହିତ ଦେଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, କାମବଶ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଓ ସୀତାଙ୍କ ଅସ୍ୱୀକାରରୁ ଜନିତ ବ୍ୟାକୁଳତା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ଯେଉଁଠାରେ କାମ ବୁଦ୍ଧିକୁ ବିକୃତ କରେ, ସେଠାରେ ଶାସନରେ ମଧ୍ୟ ସଙ୍କଟ ଦେଖାଯାଏ। ସମୁଦ୍ର ଲଂଘନ ବିଷୟରେ ଆଶଙ୍କା ଉଠାଇଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଜକୁ ଅଜେୟ ବୋଲି ଗର୍ବ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ବାନରସେନା ନେଇ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତଟରେ ପହଞ୍ଚି ସୀତାକୁ ଫେରାଇ ନେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହି କାମମିଶ୍ରିତ ବିଲାପ ଶୁଣି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ପୂର୍ବବିଚାର ବିନା ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାକୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରି ନୀତି କହନ୍ତି—ଯଥାଯଥ ଉପାୟ ଓ କ୍ରମ ବିନା କରା କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ, ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଶତ୍ରୁବଳକୁ ଗଣନା କରେ ନାହିଁ। ତଥାପି ସେ ବଳପ୍ରୟୋଗରେ ପରିସ୍ଥିତି ସୁଧାରିବି ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି—ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବଧ କରିବି, ବାନରନାୟକମାନଙ୍କୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିବି ବୋଲି ଶପଥ କରି; ରାବଣଙ୍କୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି ଭୋଗରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରହିବାକୁ କହି, ଯୁଦ୍ଧଭାର ନିଜେ ବହିବେ ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି।

Shlokas

Verse 1

सतांपरिषदंकृत्स्नांसमीक्ष्यसमितिञ्जयः ।प्रचोदयामासतदाप्रहस्तंवाहिनीपतिम् ।।6.12.1।।

ତେବେ ସମରଜୟୀ ରାବଣ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଷଦକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ସେନାପତି ପ୍ରହସ୍ତକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ କଲା।

Verse 2

सेनापतेयथातेस्युःकृतविद्याश्चतुर्विधाः ।योधानगररक्षायांतथाव्यादेष्टुमर्हसि ।।6.12.2।।

ହେ ସେନାପତି! ଚତୁର୍ବିଧ ସେନାର କୃତବିଦ୍ୟ ଯୋଧାମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟାନୁସାରେ ନଗରରକ୍ଷାରେ ନିଯୁକ୍ତ କର, ଏବଂ ବଢ଼ିତ ସତର୍କତା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଆଦେଶ ଜାରି କର।

Verse 3

सप्रहस्तःप्रणीतात्माचिकीर्षन् राजशासनम् ।विनिक्षिपद्बलंसर्वंबहिरन्तश्चमन्दिरे ।।6.12.3।।

ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରହସ୍ତ, ସଂୟମିତ ମନରେ, ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ନଗରର ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ଉଭୟ ସ୍ଥାନରେ ବିନ୍ୟାସ କଲା।

Verse 4

ततोविनिक्षिप्यबलंसर्वनगरगुप्तये ।प्रहस्तःप्रमुखेराज्ञोनिषसादजगादच ।।6.12.4।।

ତାପରେ ସମଗ୍ର ନଗରର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେନାକୁ ବିନ୍ୟାସ କରି, ପ୍ରହସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲା।

Verse 5

विहितंबहिरन्तश्चबलंबलवतस्तव ।कुरुष्याविमनाःक्षिप्रंयदभिप्रेतमस्तुते ।।6.12.5।।

ହେ ବଳବାନ! ତୁମର ସେନା ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ଉଭୟ ସ୍ଥାନରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଛି। ଏବେ ଅବିମନା ଓ ସ୍ଥିରଚିତ୍ତ ହୋଇ, ତୁମର ଅଭିପ୍ରେତ କଥା ଶୀଘ୍ର କହ।

Verse 6

प्रहस्तस्यवचश्श्रुत्वाराजाराज्यहितैषिणः ।सुखेप्सुस्सुहृदांमध्येव्याजहारसरावणः ।।6.12.6।।

ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ରାଜ୍ୟହିତ ଚାହୁଁଥିବା ପରି ଦେଖାଇ ଏବଂ ସୁଖ ଆକାଂକ୍ଷୀ ରାଜା ରାବଣ ନିଜ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଥା କହିଲେ।

Verse 7

प्रियाप्रियेसुखंदुःखंलाभालाभेहिताहिते ।धर्मकामार्थकृच्छ्रेषुयूयमर्हथवेदितुम् ।।6.12.7।।

ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସଙ୍କଟରେ ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଲାଭ-ଅଲାଭ ଏବଂ ହିତ-ଅହିତ—ଏସବୁ ବିଚାର କରି ଜାଣିବାକୁ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 8

सर्वकृत्यानियुष्माभिस्समारब्धानिसर्वथा ।मन्त्रकर्मनियुक्तानिनजातुविफलानिमे ।।6.12.8।।

ମୋର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସର୍ବଥା ତୁମମାନଙ୍କ ସହଭାଗିତାରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ମନ୍ତ୍ରଣା ଓ ସୁଯୋଜନାରେ ନିୟୁକ୍ତ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମୋ ଜ୍ଞାନରେ କେବେ ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇନାହିଁ।

Verse 9

ससोमग्रहनक्षत्रैर्मरुद्भिरिववासवः ।भवद्भिरहमत्यर्थंवृतश्रियमवाप्नुयाम् ।।6.12.9।।

ଯେପରି ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ସୋମ, ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ଓ ମରୁତ୍ଗଣଙ୍କ ସହିତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶ୍ରୀ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେପରି ତୁମମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟଧିକ ସମୃଦ୍ଧି ପାଉ।

Verse 10

अहंतुखलुसर्वान्वस्समर्थयितुमुद्यतः ।कुम्भकर्णस्यतुस्वप्नान्नेममर्थमचोदयम् ।।6.12.10।।

ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି ବିଷୟ ବୁଝାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲି; କିନ୍ତୁ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ଥିବାରୁ, ମୁଁ ଏହି ଅର୍ଥ ତା’କୁ ଜଣାଇଲି ନାହିଁ।

Verse 11

अयंहिसुप्तःषण्मासान्कुम्भकर्णोमहाबलः ।सर्वशस्त्रभृतांमुख्यस्सइदानींसमुत्थितः ।।6.12.11।।

କାରଣ ମହାବଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ—ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ—ଛଅ ମାସ ନିଦ୍ରା କରିଥିଲା; ଏବେ ସେ ଜାଗି ଉଠିଛି।

Verse 12

इयंचदण्डकारण्याद्रामस्यमहिषीमया ।रक्षोभिश्चरितोद्देशादानीताजनकात्मजा ।।6.12.12।।

ଏହି ଜନକାତ୍ମଜା ସୀତା—ରାମଙ୍କ ମହିଷୀ—କୁ ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରୁ, ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚରଣ କରନ୍ତି, ସେଠାରୁ ଆଣିଛି।

Verse 13

सामेवशय्यामारोढुमिच्छत्यलसगामिनी ।त्रिषुलोकेषुचान्यामेनसीतासदृशीमता ।।6.12.13।।

ସେ ଲଜ୍ଜାଶୀଳା, ମନ୍ଦଗତିରେ ଚାଲୁଥିବା ନାରୀ ମୋ ଶୟ୍ୟାରେ ଆରୋହଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହିଁ; ତିନି ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସୀତା ସଦୃଶୀ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ମୁଁ ମାନେନି।

Verse 14

तनुमध्यापृथुश्रोणीशरदिन्दुनिभानना ।हेमबिम्बनिभासौम्यामायेवमयनिर्मिता ।।6.12.14।।

ସେ ତନୁମଧ୍ୟା ଓ ପୃଥୁଶ୍ରୋଣୀ; ଶରଦ୍‌ର ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ତାହାର ମୁଖ; ସୌମ୍ୟ, ହେମମୂର୍ତ୍ତି ପରି ଦୀପ୍ତ—ମାୟା ନିଜେ ଗଢ଼ିଥିବା ମୋହିନୀ ପରି।

Verse 15

सुलोहिततलौश्लक्ष् णौचरणौसुप्रतिष्ठितौ ।दृष्ट्वाताम्रनखौतस्यादीप्यतेमेशरीरजः ।।6.12.15।।

ଗାଢ଼ ଲାଲ ତଳ ଥିବା, ମୃଦୁ ଓ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ନଖଯୁକ୍ତ ତାହାର ଚରଣ ଦେଖି, ମୋ ଦେହଜ କାମ ଆହୁରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଉଠେ।

Verse 16

हुताग्निरर्चिस्सङ्काशामेनांसौरीमिवप्रभाम् ।उन्नसंविमलंवल्गुविपुलांचारुलोचनम् ।।6.12.16।।पश्यंस्तदवशस्तस्याःकामस्यवशमेयिवान् ।

ହୋମାଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଦୀପ୍ତ, ସୂର୍ୟପ୍ରଭା ସମ କାନ୍ତିମୟୀ—ଉନ୍ନତ ନାସିକା, ନିର୍ମଳ ଓ ମନୋହର ବିଶାଳ ମୁଖ, ସୁନ୍ଦର ନୟନ ଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ନିର୍ବଶ ହୋଇ କାମର ବଶରେ ପଡ଼ିଗଲି।

Verse 17

क्रोधहर्षसमानेनदुर्वर्णकरणेनच ।।6.12.17।।शोकसन्तापनित्येनकामेनकलुषीकृतः ।

କ୍ରୋଧ ଓ ହର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ସମଭାବେ ଦୋଳାୟମାନ କରୁଥିବା, ବର୍ଣ୍ଣକୁ ଫିକା କରୁଥିବା, ଶୋକ ଓ ଦାହ ସହ ନିତ୍ୟ ଯୁକ୍ତ ଏହି କାମ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ କଲୁଷିତ ହୋଇଛି।

Verse 18

सातुसंवत्सरंकालंमामयाचतभामिनी ।।6.12.18।।प्रतीक्षमाणाभर्तारंराममायतलोचना ।तन्मयाचारुनेत्रायःप्रतिज्ञातंवचश्शुभम् ।।6.12.19।।श्रान्तोऽहंसततंकामाद्यातोहयइवाध्वनि ।

ବିଶାଳ ନୟନବତୀ ସେ ଭାମିନୀ, ନିଜ ଭର୍ତ୍ତା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଥିବାବେଳେ, ମୋତେ ଗୋଟିଏ ବର୍ଷର ସମୟ ମାଗିଲେ; ଏବଂ ମୁଁ ସେ ସୁନ୍ଦରନେତ୍ରୀଙ୍କୁ ଶୁଭ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବାକ୍ୟ ଦେଲି। କିନ୍ତୁ କାମରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ମୁଁ ସଦା ଶ୍ରାନ୍ତ—ପଥରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଘୋଡ଼ା ପରି।

Verse 19

सातुसंवत्सरंकालंमामयाचतभामिनी ।।6.12.18।।प्रतीक्षमाणाभर्तारंराममायतलोचना ।तन्मयाचारुनेत्रायःप्रतिज्ञातंवचश्शुभम् ।।6.12.19।।श्रान्तोऽहंसततंकामाद्यातोहयइवाध्वनि ।

ବିଶାଳ ନୟନବତୀ ସେ ଭାମିନୀ, ନିଜ ଭର୍ତ୍ତା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଥିବାବେଳେ, ମୋତେ ଗୋଟିଏ ବର୍ଷର ସମୟ ମାଗିଲେ; ଏବଂ ମୁଁ ସେ ସୁନ୍ଦରନେତ୍ରୀଙ୍କୁ ଶୁଭ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବାକ୍ୟ ଦେଲି। କିନ୍ତୁ କାମରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ମୁଁ ସଦା ଶ୍ରାନ୍ତ—ପଥରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଘୋଡ଼ା ପରି।

Verse 20

कथंसागरमक्षोभ्यंतरिष्यन्तिवनौकसः ।।6.12.20।।बहुसत्त्वसमाकीर्णंतौवादशरथात्मजौ ।

ଅକ୍ଷୋଭ୍ୟ, ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାଣୀରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସେ ମହାସାଗରକୁ ବନବାସୀ ବାନରସେନା—ଅଥବା ଦଶରଥଙ୍କ ସେ ଦୁଇ ପୁତ୍ର—କିପରି ଅତିକ୍ରମ କରିବେ?

Verse 21

अथवाकपिनैकेनकृतंनःकदनंमहत् ।।6.12.21।।दुर् ज्ञेयाःकार्यगतयोब्रूतयस्ययथामति ।

ଅଥବା ଗୋଟିଏ କପି ମାତ୍ରେ ଆମ ପାଇଁ ମହାବିନାଶ କରିଦେଇଛି। ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟଗତି ଦୁର୍ଜ୍ଞେୟ—ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଅନୁସାରେ ଯଥାମତି କହ।

Verse 22

मानुष्यान्नोभयंनास्तितथापितुविमृश्यताम् ।।6.12.22।।तदादेवासुरेयुद्धेयुष्माभिस्सहितोऽजयम् ।तेमेभवन्तश्चतथासुग्रीवप्रमुखान्हरीन् ।।6.12.23।।परेपारेसमुद्रस्यपुरस्कृत्यनृपात्मजौ ।सीतायाःपदवींप्राप्यसम्प्राप्तौवरुणालयाम् ।।6.12.24।।

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନେଇ ମୋର ଭୟ ନାହିଁ; ତଥାପି ବିଷୟଟି ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରାଯାଉ। ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମମାନଙ୍କ ସହ ମୁଁ ବିଜୟୀ ହୋଇଥିଲି; ତେଣୁ ଏବେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଦୃଢ଼ ରୁହ। ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାନରନାୟକମାନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ରାଜକୁମାର ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କ ପଥ ଖୋଜି ସମୁଦ୍ରର ପାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ—ବରୁଣଙ୍କ ଆଲୟ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।

Verse 23

मानुष्यान्नोभयंनास्तितथापितुविमृश्यताम् ।।6.12.22।।तदादेवासुरेयुद्धेयुष्माभिस्सहितोऽजयम् ।तेमेभवन्तश्चतथासुग्रीवप्रमुखान्हरीन् ।।6.12.23।।परेपारेसमुद्रस्यपुरस्कृत्यनृपात्मजौ ।सीतायाःपदवींप्राप्यसम्प्राप्तौवरुणालयाम् ।।6.12.24।।

“ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନେଇ ମୋର ଭୟ ନାହିଁ; ତଥାପି ଏହି କଥା ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରାଯାଉ। ପୂର୍ବେ ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମମାନଙ୍କ ସହ ମୁଁ ବିଜୟୀ ହୋଇଥିଲି। ଏବେ ସେଇ ବୀରମାନେ—ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାନରମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାୟକମାନେ—ସେଠାରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଅଛନ୍ତି। ବାନରମାନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ରାଜପୁତ୍ର ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ପଥ ଖୋଜି ସମୁଦ୍ରର ପାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ—ବରୁଣଙ୍କ ଆଲୟ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଏବେ ଉପାୟ ବିଷୟରେ ପରାମର୍ଶ ଦିଅ।”

Verse 24

मानुष्यान्नोभयंनास्तितथापितुविमृश्यताम् ।।6.12.22।।तदादेवासुरेयुद्धेयुष्माभिस्सहितोऽजयम् ।तेमेभवन्तश्चतथासुग्रीवप्रमुखान्हरीन् ।।6.12.23।।परेपारेसमुद्रस्यपुरस्कृत्यनृपात्मजौ ।सीतायाःपदवींप्राप्यसम्प्राप्तौवरुणालयाम् ।।6.12.24।।

“ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନେଇ ମୋର ଭୟ ନାହିଁ; ତଥାପି ଏହି କଥା ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରାଯାଉ। ପୂର୍ବେ ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମମାନଙ୍କ ସହ ମୁଁ ବିଜୟୀ ହୋଇଥିଲି। ଏବେ ସେଇ ବୀରମାନେ—ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାନରମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାୟକମାନେ—ସେଠାରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଅଛନ୍ତି। ବାନରମାନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ରାଜପୁତ୍ର ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ପଥ ଖୋଜି ସମୁଦ୍ରର ପାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ—ବରୁଣଙ୍କ ଆଲୟ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଏବେ ଉପାୟ ବିଷୟରେ ପରାମର୍ଶ ଦିଅ।”

Verse 25

अदेयाचयथासीतावध्यौदशरथात्मजौ ।भवद्भिर्मन्त्र्यतांमन्त्रस्सुनीतंचाभिधीयताम् ।।6.12.25।।

ସୀତାକୁ ଫେରାଇ ଦେବାକୁ ନ ପଡ଼ୁ ଏବଂ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ବଧ୍ୟ ହେଉନ୍ତୁ—ଏମିତି ଯୋଜନା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କର; ତୁମେ ସମସ୍ତେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରି ସୁନୀତିଯୁକ୍ତ, ଯଥାଯଥ ମନ୍ତ୍ର ମୋତେ ପ୍ରସ୍ତାବ କର।

Verse 26

नहिशक्तिंप्रपश्यामिजगत्यन्यस्यकस्यचित् ।सागरंवानरैस्तीर्वानिश्चयेनजयोमम ।।6.12.26।।

ଏହି ଜଗତରେ ବାନରମାନଙ୍କ ସହ ସାଗର ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ଶକ୍ତି ଅନ୍ୟ କାହାରେ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ; ତେଣୁ ମୋର ଜୟ ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 27

तस्यकामपरीतस्यनिशम्यपरिदेवितम् ।कुम्भकर्णःप्रचुक्रोधवचनंचेदमब्रवीत् ।।6.12.27।।

କାମରେ ଆବୃତ ତାହାର ପରିଦେବନା ଶୁଣି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ କ୍ରୋଧିତ ହେଲା ଏବଂ ଏହି ବଚନ କହିଲା।

Verse 28

यदातुरामस्यसलक्ष्मणस्यप्रसह्यसीताखलुसाइहाऽहृता ।सकृत्समीक्ष्यैवसुनिश्चितंतदाभजेतचित्तंयमुनेवयामुनम् ।।6.12.28।।

ଲକ୍ଷ୍ମଣସହିତ ଥିବା ରାମଙ୍କଠାରୁ ସୀତାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ବଳପୂର୍ବକ ହରଣ କରାଗଲା; ସେତେବେଳେ ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ଏକଥର ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିଥାନ୍ତ। ତେବେ ତୁମ ଚିତ୍ତ ଯମୁନା ନିଜ ପଥକୁ ପୂରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବହିବା ପରି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ।

Verse 29

सर्वमेतन्महाराजकृतमप्रतिमंतव ।विधीयेतसहास्माभिरादावेवास्यकर्मणः ।।6.12.29।।

ମହାରାଜ, ଏ ସମସ୍ତ ଅପ୍ରତିମ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ ଏକାକୀ କରିଛ; ଆରମ୍ଭରୁ ଆମ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟପଥ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାନ୍ତା ତେବେ ଅଧିକ ଉଚିତ ହେଇଥାନ୍ତା।

Verse 30

न्यायेनराजकार्याणियःकरोतिदशानन: ।नससन्तप्यतेपश्चान्निश्चितार्थमतिर्नृपः ।।6.12.30।।

ହେ ଦଶାନନ, ଯେ ନୃପ ନ୍ୟାୟାନୁସାରେ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ, ସେ ପରେ କେବେ ଶୋକ କରେନାହିଁ।

Verse 31

अनुपायेनकर्माणिविपरीतानियानिच ।क्रियमाणानिदुष्यन्तिहवींष्यप्रयतेष्विव ।।6.12.31।।

ଯଥୋଚିତ ଉପାୟ ବିନା କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ଓ ଧର୍ମକ୍ରମର ବିପରୀତ କାର୍ଯ୍ୟ, କରାଯାଉଥିବା ସମୟରେ ହିଁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ—ଅପ୍ରସ୍ତୁତ ଯଜ୍ଞରେ ଅର୍ପିତ ହବିଷ୍ୟ ପରି।

Verse 32

यःपश्चात्पूर्वकार्याणिकर्माण्यभिचिकीर्षति ।पूर्वंचापरकार्याणिनसवेदनयानयौ ।।6.12.32।।

ଯେ ଲୋକ ପୂର୍ବେ କରିବାଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପଛରେ କରିବାକୁ ଚାହେ ଏବଂ ପଛରେ କରିବାଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପୂର୍ବେ କରେ—ସେ ନୀତି ଓ ଅନୀତିକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ।

Verse 33

चपलस्यतुकृत्येषुप्रसमीक्ष्याधिकंबलम् ।क्षिप्रमन्येप्रपद्यन्तेक्रौञ्चस्यखमिवद्विजाः ।।6.12.33।।

କିନ୍ତୁ ଚପଳ ଲୋକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁର ଅଧିକ ବଳକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର ନକରି ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଆପଦାରେ ପଡ଼େ—କ୍ରୌଞ୍ଚ ପର୍ବତର ଫାଟରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରି।

Verse 34

त्वयेदंमहादारब्धंकार्यमप्रतिचिन्तितम् ।दिष्ट्यात्वांनावधीद्रामोविषमिश्रमिवामिषम् ।।6.12.34।।

ତୁମେ ବିଚାର ନକରି ଏହି ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିଛ। ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ରାମ ତୁମକୁ ହତ୍ୟା କରିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ବିଷ ମିଶ୍ରିତ ମାଂସ ଖାଉଥିବା ଲୋକକୁ ମାରିଦିଏ।

Verse 35

तस्मात्त्वयासमारब्धंकर्मह्यप्रतिमंपरैः ।अहंसमीकरिष्यामिहत्वाशत्रूंस्तवानघ ।।6.12.35।।

ହେ ନିଷ୍ପାପ! ତୁମେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିଛ ଯାହା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପକ୍ଷେ ଅସମ୍ଭବ, ମୁଁ ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ତାହା ସମାଧାନ କରିବି।

Verse 36

अहमुत्सादयिष्यामिशत्रूंस्तवनिशाचर ।यदिशक्रविवस्वन्तौयदिपावकमारुतौ ।।6.12.36।।तावहंयोधयिष्यामिकुबेरवरुणावपि ।

ହେ ନିଶାଚର! ମୁଁ ତୁମର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବି। ଯଦି ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ଯଦି ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ହୁଅନ୍ତି, କିମ୍ବା କୁବେର ଓ ବରୁଣ ହୁଅନ୍ତି, ତଥାପି ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।

Verse 37

गिरिमात्रशरीरस्यमहापरिघयोधिनः ।नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्यबिभीयाद्वैपुरन्दरः ।।6.12.37।।

ପର୍ବତ ସମାନ ଶରୀର, ବିଶାଳ ଗଦା ଧାରଣ କରି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଥିବା ଏବଂ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ମୋତେ ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହେବେ।

Verse 38

पुनर्मांसद्वितीयेनशरेणनिहनिष्यति ।ततोऽहंतस्यपास्यामिरुधिरंकाममाश्वस ।।6.12.38।।

ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବାଣରେ ମୋତେ ଆଘାତ କରିବା ପୂର୍ବରୁ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ରକ୍ତ ପାନ କରିବି; ତୁମେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରୁହ ଏବଂ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୁଅ।

Verse 39

वधेनवैदाशरथेस्सुखावहंजयंतवाहर्तुमहंयतिष्ये ।हत्वाचरामंसहलक्ष्मणेनखादामिसर्वान्हरियूथमुख्यान् ।।6.12.39।।

ଦାଶରଥି ରାମଙ୍କୁ ବଧ କରି ମୁଁ ତୁମକୁ ସୁଖ ଦେବି ଏବଂ ବିଜୟ ମଧ୍ୟ ଆଣିଦେବି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ପରେ ବାନରସେନାର ଅଗ୍ରଣୀ ଯୂଥମୁଖ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ଭକ୍ଷିଦେବି।

Verse 40

रमस्वकामम् पिबचाग्य्रवारुणींकुरष्वकार्याणिहितानिविज्वरः ।मयातुरामेगमितेयमक्षयंचिरायसीतावशगाभविष्यति ।।6.12.40।।

ଇଚ୍ଛାମତେ ବିହାର କର; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାରୁଣୀ ମଦିରା ପାନ କର; ନିର୍ବିଘ୍ନ ହୋଇ ହିତକର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କର। ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କୁ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇଦେବି, ସୀତା ଦୀର୍ଘକାଳ ତୁମ ବଶଗତା ହେବେ।

Frequently Asked Questions

The chapter centers on Rāvaṇa’s attempt to consolidate political strategy while remaining bound to an unethical act—the coercive abduction of Sītā—and his further intent to kill Rāma and Lakṣmaṇa without returning her, exposing a conflict between expediency and dharma.

Kumbhakarṇa’s nīti emphasizes that actions begun without proper deliberation (upāya), right principles, and correct sequencing degrade and invite regret; passion-driven decisions cloud discernment and undermine kingship even before the enemy strikes.

Key landmarks include Laṅkā as the fortified capital under heightened defense, Daṇḍakāraṇya as the forest region from which Sītā was taken, and Varuṇālaya (the ocean) as the strategic barrier where Rāma and the Vānara forces assemble to recover her.

Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App