Sarga 93
Sarga 93: Rāvaṇa’s Grief and Fury after Indrajit’s Fall; Move to Slay Vaidehī and Ministerial Restraint
युद्धकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ରାବଣଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମେଘନାଦ/ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିବା ଦୁଃଖଦ ସମ୍ବାଦ ଜଣାନ୍ତି। ଏହା ଶୁଣି ରାବଣ ପ୍ରଥମେ ମୂର୍ଛ୍ଛିତ ହୁଏ, ପରେ ପୁତ୍ରଶୋକରେ ବିଳାପ କରେ, ଏବଂ ଶେଷରେ ତାହାର କ୍ରୋଧ ପ୍ରଳୟସମ ଭାବେ ଉଦ୍ଧତ ହୁଏ। ତାହାର ଭୃକୁଟି ପ୍ରଳୟ-ସମୁଦ୍ର ପରି, ମୁଖରୁ ଅଗ୍ନି-ଧୂମ ଫୁଟିବା ପରି, ଅଶ୍ରୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଦୀପରୁ ଝରୁଥିବା ତେଲ ପରି—ଏମିତି ଉପମାରେ ତାହାର ମନୋବିକାର ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି। ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ଅଭେଦ୍ୟ କବଚ ଓ ଭୟଙ୍କର ଧନୁଷକୁ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ନିଜ ବରବଳ ଓ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରର ସୁରକ୍ଷା ଘୋଷଣା କରେ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ସାହ ପୁନଃ ଜାଗ୍ରତ କରେ ଏବଂ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ପୁନରାକ୍ରମଣ କରିବାକୁ କହେ। କିନ୍ତୁ ଶୋକ ପ୍ରତିଶୋଧକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ—ସେ ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କୁ ନାଶ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି ଖଡ୍ଗ ଧରି ଅଶୋକବନକୁ ଧାଉଥାଏ; ରାକ୍ଷସମାନେ ତାକୁ ଅଜେୟ ଭାବି ହର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ସୀତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଆସେ—ଭୟାକୁଳ ହୋଇ ସେ ହନୁମାନଙ୍କ ପୂର୍ବ ଉଦ୍ଧାର ପ୍ରସ୍ତାବ ଗ୍ରହଣ ନ କରିଥିବାରେ ନିଜକୁ ଦୋଷ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ରାମ ଓ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ନେଇ ଚିନ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ରାବଣକୁ ରୋକନ୍ତି—ନାରୀବଧ ଅଧର୍ମ; କ୍ରୋଧ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିୟୋଜିତ ହେବା ଉଚିତ, ସୀତାଙ୍କ ଉପରେ ନୁହେଁ। ଏହି ଉପଦେଶ ମାନି ରାବଣ ଫେରିଯାଏ ଏବଂ ପୁନଃ ସଭାଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ—ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରତିହିଂସାରୁ ସରି ସାର୍ବଜନୀନ ଯୁଦ୍ଧଧର୍ମକୁ ଅସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ପୁନଃ ସମନ୍ୱୟ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
ततःपौलस्त्यसचिवा्श्रुत्वाचेन्द्रजितोवधम् ।आचचक्षुरभिज्ञायदशग्रीवायसव्यथा: ।।।।
ତାପରେ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ରାଜା (ରାବଣ)ଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ବଧ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ତାହାର ଗୁରୁତ୍ୱ ବୁଝି ବ୍ୟଥିତ ହୋଇ, ଦଶଗ୍ରୀବ ରାବଣଙ୍କୁ ସେଇ ଦୁଃଖଦ ସମ୍ବାଦ ଜଣାଇଲେ।
Verse 2
युद्धेहतोमहाराजलक्ष्मणेनतवात्मजः ।विभीषणसहायेनमिषतांनोमहाद्युतिः ।।।।
“ହେ ମହାରାଜ! ବିଭୀଷଣଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆପଣଙ୍କ ମହାଦ୍ୟୁତି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବଧ କଲେ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ଦେଖୁଥିଲୁ।”
Verse 3
शूरंशूरेणसम्गम्यसम्युगेष्वपराजितः ।लक्ष्मणेनहतश्शूरःपुत्रस्तेमहेन्द्रजित् ।।।।गतस्सपरमान्लोकान्शरैस्सन्ताप्यलक्ष्मणम् ।
ସମରରେ ଶୂର ଶୂରଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗମ କରି, ଯୁଦ୍ଧେ ଅପରାଜିତ ତୁମ ଶୂରପୁତ୍ର ମହେନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ହାତରେ ହତ ହେଲା। ଶରଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଭାରି ସନ୍ତାପ ଦେଇ, ସେ ପରମ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଗତି କଲା।
Verse 4
स तंप्रतिभयंश्रुत्वावधंपुत्रस्यदारुणम् ।।।।घोरमिन्द्रजितःसङ्ख्येकश्मलंप्राविशन्महत् ।
ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ଭୟଙ୍କର, ଘୋର ଓ ଦାରୁଣ ବଧର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ସେ ମହା ଶୋକମୂର୍ଛ୍ଛାରେ ଆବିଷ୍ଟ ହେଲା।
Verse 5
उपलभ्यचिरात्संज्ञां राजाराक्षसपुङ्गव ।।।।पुत्रशोकाकुलोदीनोविललापाकुलेन्द्रियः ।
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ରାକ୍ଷସପୁଙ୍ଗବ ରାଜା ସଞ୍ଜ୍ଞା ପାଇଲେ। ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଆକୁଳ, ଦୀନ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିର ଥିବାବେଳେ ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ବିଲାପ କଲେ।
Verse 6
हाराक्षसचमूमुख्यममवत्समहाबल ।।।।जित्वेन्द्रंकथमद्यत्वंलक्ष्मणस्यवशंगतः ।
ହାୟ ରାକ୍ଷସସେନାର ମୁଖ୍ୟ! ମୋର ବତ୍ସ, ମହାବଳୀ! ଯେ ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜିତିଥିଲ, ସେ ଆଜି କିପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଶକୁ ପଡ଼ିଗଲ?
Verse 7
ननुत्वमिषुभिःक्रुद्धोभिन्द्याःकालान्तकावपि ।।।।मन्दरस्यापिशृङ्गाणिकिंपुनर्लक्ष्मणंयुधि ।
ନିଶ୍ଚୟ, କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ତୁମେ ଇଷୁଦ୍ୱାରା କାଲାନ୍ତକକୁ ମଧ୍ୟ ଭେଦିପାର; ମନ୍ଦର ପର୍ବତର ଶୃଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ; ତେବେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ ଭେଦିବା ତ କ’ଣ ମାତ୍ର!
Verse 8
अद्यवैनस्वतोराजाभूयोबहुमतोमम ।।।।येनाद्यत्वंमहाबाहो संयुक्तःकालधर्मणा ।
ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଯମରାଜ ମୋ ପାଖରେ ଆହୁରି ଅଧିକ ସମ୍ମାନନୀୟ ହେଲେ; କାରଣ ଆଜି, ହେ ମହାବାହୁ, ତୁମେ କାଳଧର୍ମର ବିଧିଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ନିୟମ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲା (ମୃତ୍ୟୁକୁ ନିୟତ)।
Verse 9
एषपन्थाःसुयोधानांसर्वामरगणेष्वपि ।।।।यःकृतेहन्यतेभर्तुस्सपुमान्स्वर्गमृच्छति ।
ଏହି ହେଉଛି ସୁଯୋଧାମାନଙ୍କର ପଥ—ଅମରଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ: ଯେ ପୁରୁଷ ନିଜ ଭର୍ତ୍ତା/ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହୁଏ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 10
अद्यदेवगणास्सर्वेलोकपालामहर्षयः ।।।।हतमिन्द्रजितंदृष्टवासुखंस्वप्स्यन्तिनिर्भयाः ।
ଆଜି ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ହତ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ, ଲୋକପାଳ ଓ ମହର୍ଷିମାନେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ସୁଖରେ ନିଦ୍ରା କରିବେ।
Verse 11
अद्यलोकास्त्रय: कृत्स्नापृथिवी च सकानना ।।।।एकेनेन्द्रजिताहीनाशून्येवप्रतिभातिमे ।
ଆଜି କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ନଥିବାରୁ ତିନି ଲୋକ ସମସ୍ତେ ଏବଂ ବନସହିତ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଶୂନ୍ୟ, ଅନ୍ଧାର ଓ ଶୋଭାହୀନ ପରି ଲାଗୁଛି।
Verse 12
अद्यनैरृतकन्यानांश्रोष्याम्यन्तःपुरेरवम् ।।।।करेणुसङ्घस्ययथानिनादंगिरिगह्वरे ।
ଆଜି ଅନ୍ତଃପୁରରେ ରାକ୍ଷସୀ କନ୍ୟାମାନଙ୍କର ରୋଦନ ଶୁଣିବି—ଯେପରି ପର୍ବତ ଗୁହାଭିତରେ କରେଣୁ ଝୁଣ୍ଡର ଗଜନ ଧ୍ୱନି ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ।
Verse 13
यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परन्तप ।।।।मातरंमां च भार्याश्चक्वगतोऽसिविहायनः ।
ହେ ପରନ୍ତପ! ଯୌବରାଜ୍ୟ, ଲଙ୍କା, ରାକ୍ଷସମାନେ, ତୋ ମାତା, ମୋତେ ଓ ତୋ ଭାର୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ତୁ କେଉଁଠି ଗଲୁ?
Verse 14
ममनामत्वयावीरगतस्ययमसादनम् ।।।।प्रेतकार्याणिकार्याणिविपरीतेहिवर्तसे ।
ହେ ବୀର! ମୁଁ ଯମସଦନକୁ ଗଲେ ମୋ ପ୍ରେତକାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ କରିବା ଉଚିତ୍ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ବିପରୀତ ଘଟିଲା—ଏବେ ମୋତେ ତୁମ ପାଇଁ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି।
Verse 15
स त्वंजीवतिसुग्रीवेलक्ष्मणेन च राघवे ।।।।ममशल्यमनुद्धृत्यक्वगतोऽसिविहायनः ।
ସୁଗ୍ରୀବ, ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ, ମୋ ହୃଦୟର ଶଲ୍ୟ ନ ଉଦ୍ଧାରି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ତୁମେ କେଉଁଠି ଗଲ?
Verse 16
एवमादिविलापार्तंरावणंराक्षसाधिपम् ।।।।आविवेशमहान् कोपःपुत्रव्यसनसम्भवः ।
ଏପରି ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ଭାବେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସାଧିପ ରାବଣଙ୍କୁ, ପୁତ୍ରବ୍ୟସନଜନିତ ମହାକ୍ରୋଧ ପ୍ରବେଶ କରି ଆବେଷ୍ଟିତ କଲା।
Verse 17
प्रकृत्याकोपनंह्येनंपुत्रस्यपुनराधयः ।।।।दीप्तंसन्दीपयामासुर्घर्मेऽर्कमिवरश्मयः ।
କ୍ରୋଧ ତାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବରେ ଥିଲା; ଏବେ ପୁତ୍ରବିୟୋଗର ନୂତନ ଆଘାତ ତାହାକୁ ଆହୁରି ଦୀପ୍ତ କଲା—ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ରଶ୍ମିରେ ଅଧିକ ଜ୍ୱଳିବା ପରି।
Verse 18
ललाटेभ्रुकुटीभिश्चसङ्गताभिर्व्यरोचत ।।।।युगान्तेसहनक्रैस्तुमहोर्मिभिरिवोदधिः ।
ଲଲାଟରେ ଭ୍ରୁକୁଟି ଗଢ଼ି ସେ ଭୟାନକ କ୍ରୋଧରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ—ଯୁଗାନ୍ତେ ନକ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ମହାତରଙ୍ଗରେ ଉଠୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ପରି।
Verse 19
कोपाद्विजृम्भमाणस्यवक्त्राद्व्यक्तमिवज्वलन् ।।।।उत्पपातसधूमानगिर्वृत्रस्यवदनादिव ।
କ୍ରୋଧରେ ଜମ୍ଭାଇ ଉଠୁଥିବା ତାହାର ମୁଖରୁ ଧୂମମିଶ୍ରିତ ଅଗ୍ନି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜ୍ୱଳି ଉଛଳି ପଡ଼ିଲା—ବୃତ୍ରର ଜହ୍ନୁରୁ ଫୁଟିବା ଜ୍ୱାଳା ପରି।
Verse 20
स पुत्रवधसन्तप्तश्शूरःक्रोधवशंगतः ।।।।समीक्ष्यरावणोबुद्ध्यावैदेह्यारोचयद्वधम् ।
ପୁତ୍ରବଧରେ ସନ୍ତପ୍ତ ସେ ଶୂର ରାବଣ କ୍ରୋଧବଶ ହେଲା; ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିରେ ବିଚାର କରି ବୈଦେହୀଙ୍କ ବଧ ନିଶ୍ଚୟ କଲା।
Verse 21
तस्यप्रकृत्यारक्ते च रक्तेक्रोथानगिनापि च ।।।।रावणस्यमहाघोरेदीप्तेनेत्रेबभूवतुः ।
ପ୍ରକୃତିତଃ ରକ୍ତ ଥିବା ରାବଣର ନେତ୍ରଦ୍ୱୟ କ୍ରୋଧାଗ୍ନିରେ ଆଉ ଅଧିକ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମହାଘୋର ଭାବେ ଦୀପ୍ତ ହେଲା।
Verse 22
घोरंप्रकृत्यारूपंतत्तस्यक्रोधाग्निमूर्छितम् ।।।।बभूवरूपंक्रुद्धस्यरुद्रस्येवदुरासदम् ।
ପ୍ରକୃତିତଃ ଭୟଙ୍କର ଥିବା ତାହାର ରୂପ କ୍ରୋଧାଗ୍ନିରେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ, କ୍ରୁଦ୍ଧ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଅଗମ୍ୟ ହେଲା।
Verse 23
तस्यक्रुद्धस्यनेत्राभ्यांप्रापतन्नाश्रृबिन्दवः ।।।।दीपाभ्यामिवदीप्ताभ्यांसार्चिषस्स्नेहबिन्दवः ।
କ୍ରୁଦ୍ଧ ତାହାର ନେତ୍ରଦ୍ୱୟରୁ ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ଝରିଲା—ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜ୍ୱାଳାଯୁକ୍ତ ଦୁଇ ଦୀପରୁ ତେଲବିନ୍ଦୁ ଟପକିବା ପରି।
Verse 24
दन्तावनिदशतस्तस्यश्रूयतेदशनस्वनः ।।।।यन्त्रस्यावेष्ट्यमाणस्य महतो दानवैरिव ।
ସେ ଦାନ୍ତ ଘସୁଥିବାବେଳେ ତାହାର ଦାନ୍ତ କଟକଟାଣିର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଗଲା—ଯେପରି ଦାନବମାନେ ଘୁରାଇ ଟାଣି ଚଳାଉଥିବା ମହା ଯନ୍ତ୍ରର କଠୋର ଘର୍ଷଣଧ୍ୱନି।
Verse 25
कालानगिरिवसङ्क्रुद्धोयांयांदिशमवैक्षत ।।।।तस्यांतस्यांभयत्रस्ताराक्षसास्सन्विलियलिरे ।
ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ପରି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସେ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇଲା, ସେହି ସେହି ଦିଗରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟାକୁଳ ହୋଇ ସଙ୍କୁଚି ଲୁଚିଗଲେ।
Verse 26
तमन्तकमिवक्रुद्धंचराचरचिखादिषुम् ।।।।वीक्षमाणंदिशस्सर्वाराक्षसानोपचक्रमुः ।
ଅନ୍ତକ (ମୃତ୍ୟୁ) ପରି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଚରାଚରକୁ ଗ୍ରସିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଭଳି ସମସ୍ତ ଦିଗ ନିରୀକ୍ଷଣ କରୁଥିବା ତାକୁ ଦେଖି, ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ସାହସ କଲେ ନାହିଁ।
Verse 27
ततःपरमसङ्क्रुद्धोरावणोराक्षसाधिपः ।।।।अब्रवीद्रक्षसांमध्येसंस्तम्भयिषुराहवे ।
ତାପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ରାବଣ, ରାକ୍ଷସାଧିପତି, ଯୁଦ୍ଧରେ ସେମାନଙ୍କ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦୃଢ଼ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କହିଲା।
Verse 28
मयावर्षसहस्राणिचरित्वापरमंतपः ।।।।तेषुतेष्ववकाशेषुस्वयम्भूःपरितोषितः ।
“ମୁଁ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରମ ତପ ଆଚରଣ କରିଛି; ଯଥାଯଥ ଅବସରରେ ପୁନଃ ପୁନଃ—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।”
Verse 29
तस्यैवतपसोव्युष्ट्याप्रसादाच्छस्वयम्भुवः ।।।।नासुरेभ्यो न देवेभ्योभयंममकदाचन ।
ସେହି ତପସ୍ୟାର ଫଳସିଦ୍ଧି ଓ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୋତେ କେବେ ଭୟ ହୋଇନାହିଁ—ନ ଅସୁରମାନଙ୍କଠାରୁ, ନ ଦେବମାନଙ୍କଠାରୁ।
Verse 30
कवचंब्रह्मदत्तंमेयदादित्यसमप्रभम् ।।।।देवासुरविमर्धेषु न भिन्नंवज्रमुष्टिभिः ।
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଦତ୍ତ କବଚ ଅଛି, ଯାହା ଆଦିତ୍ୟସମ ଦୀପ୍ତିମାନ; ଦେବାସୁର ସଂଘର୍ଷରେ ବଜ୍ରମୁଷ୍ଟିର ଆଘାତରେ ମଧ୍ୟ ତାହା କେବେ ଭଙ୍ଗିନାହିଁ।
Verse 31
तेनमामद्यसम्युक्तंरथस्थमिहसम्युगे ।।।।प्रतीयात्कोऽद्यमामाजौसाक्षादपिपुरन्दरः ।
ଆଜି ସେହି କବଚ ପିନ୍ଧି, ରଥାରୂଢ଼ ହୋଇ ଏହି ସମରରେ—ଆଜି ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ମୋତେ କିଏ ସାମ୍ନା କରିପାରିବ? ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର) ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 32
त्तदातिप्रसन्नेनसशरंकार्मुकंमहत् ।।।।देवासुरविमर्धेषुममदत्तंस्वयम्भुवा ।अद्यतूर्यशतैर्भीमंधनुरुत्थाप्यतांमम ।।।।रामलक्ष्मणयोरेववधायपरमाहवे ।
ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ଯେ ଶରସହିତ ମହା କାର୍ମୁକ ଦେଇଥିଲେ—ସେହି ଭୟଙ୍କର ଧନୁଷକୁ ଆଜି ଶତଶତ ତୂର୍ୟନାଦ ମଧ୍ୟରେ ଉଠାଯାଉ; ପରମାହବରେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ।
Verse 33
त्तदातिप्रसन्नेनसशरंकार्मुकंमहत् ।।6.93.32।।देवासुरविमर्धेषुममदत्तंस्वयम्भुवा ।अद्यतूर्यशतैर्भीमंधनुरुत्थाप्यतांमम ।।6.93.33।।रामलक्ष्मणयोरेववधायपरमाहवे ।
ସମରରେ ଶୂର ଶୂରଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗମ କରି, ଯୁଦ୍ଧେ ଅପରାଜିତ ତୁମ ଶୂରପୁତ୍ର ମହେନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ହାତରେ ହତ ହେଲା। ଶରଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଭାରି ସନ୍ତାପ ଦେଇ, ସେ ପରମ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଗତି କଲା।
Verse 34
स पुत्रवधसन्तप्तःक्रूरःक्रोधवशंगतः ।।।।समीक्ष्यरावणोबुद्ध्यासीतांहन्तुंव्यवस्यत ।
ପୁତ୍ରବଧର ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ, କ୍ରୂର ଓ କ୍ରୋଧବଶ ହୋଇଥିବା ରାବଣ ବୁଦ୍ଧିରେ ବିଚାର କରି ସୀତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲା।
Verse 35
प्रत्यवेक्ष्यताम्राक्षस्सुघोरोघोरदर्शनः ।।।।दीनोदीनस्वरान्सर्वांस्तानुवाचनिशाचरान् ।
ତାମ୍ରାକ୍ଷ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଓ ଘୋରଦର୍ଶନ ରାବଣ ଚାରିଦିଗକୁ ଦେଖି, ଦୀନ ଓ କ୍ଷୀଣ ସ୍ୱରରେ ସେ ସମସ୍ତ ନିଶାଚରମାନଙ୍କୁ କହିଲା।
Verse 36
माययाममवत्सेनवञ्चनार्थंवनौकसाम् ।।।।किञ्चिदेवहतंतत्रसीतेयमितिदर्शितम् ।
ବନୌକସମାନଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ମୋର ବତ୍ସ ମାୟାଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ କିଛି ହତ ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଇ, ‘ଏହିଏ ସୀତା’ ବୋଲି ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲା।
Verse 37
तदिदंतथ्यमेवाहंकरिष्येप्रियमात्मनः ।।।।वैदेहींनाशयिष्यामिक्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ।इत्येवमुक्त्वासचिवान्खङ्गमाशुपरामृशत् ।।।।
ସେ କହିଲା: “ଏବେ ମୁଁ ନିଜେ ଏହି ଛଳକୁ ‘ସତ୍ୟ’ କରି, ମୋ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରିୟ ହେବା ପରି କରିବି; ସେ ନୀଚ କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଅନୁବର୍ତ୍ତିନୀ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ମୁଁ ନାଶ କରିଦେବି।” ଏମିତି ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ କହି ସେ ଶୀଘ୍ର ଖଡ୍ଗ ଧରିଲା।
Verse 38
तदिदंतथ्यमेवाहंकरिष्येप्रियमात्मनः ।।6.93.37।।वैदेहींनाशयिष्यामिक्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ।इत्येवमुक्त्वासचिवान्खङ्गमाशुपरामृशत् ।।6.93.38।।
ସେ କହିଲା: “ଏବେ ମୁଁ ନିଜେ ଏହି ଛଳକୁ ‘ସତ୍ୟ’ କରି, ମୋ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରିୟ ହେବା ପରି କରିବି; ସେ ନୀଚ କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଅନୁବର୍ତ୍ତିନୀ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ମୁଁ ନାଶ କରିଦେବି।” ଏମିତି ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ କହି ସେ ଶୀଘ୍ର ଖଡ୍ଗ ଧରିଲା।
Verse 39
उत्प्लुत्यगुणसम्पन्नंविमलाम्बरवर्चसम् ।निष्पपात स वेगेनसभार्यःसचिवैर्वृतः ।।।।रावणःपुत्रशोकेनभृशमाकुलचेतनः ।सङ्क्रुद्धःखडगमादायसहसायत्रमैथिली ।।।।
ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକୁଳଚିତ୍ତ ରାବଣ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଖଡ୍ଗ ଧରି, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ପତ୍ନୀ ସହିତ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଘେରାରେ, ହଠାତ୍ ଉଛଳି ବେଗରେ ଯେଉଁଠାରେ ମୈଥିଲୀ ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଧାଇଗଲା।
Verse 40
उत्प्लुत्यगुणसम्पन्नंविमलाम्बरवर्चसम् ।निष्पपात स वेगेनसभार्यःसचिवैर्वृतः ।।6.93.39।।रावणःपुत्रशोकेनभृशमाकुलचेतनः ।सङ्क्रुद्धःखडगमादायसहसायत्रमैथिली ।।6.93.40।।
“ଆଜି ଏହାକୁ ଦେଖି ସେ ଦୁଇ ଭାଇ କମ୍ପିଉଠିବେ। ଏହାର କ୍ରୋଧର ତର୍ଜନାରେ ଚାରି ଲୋକପାଳ ମଧ୍ୟ ଧ୍ରୁଜିଉଠିବେ; ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଶତ୍ରୁକୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ପତିତ କରିଛି।”
Verse 41
व्रजन्तंराक्षसंप्रेक्ष्यसिंहनादंविचक्रुशुः ।ऊचुश्चान्योन्यमालिङ्ग्यसङ्क्रुद्धंप्रेक्ष्यराक्षसम् ।।।।
କ୍ରୋଧରେ ଆଗେଇଯାଉଥିବା ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଖି ରାଜମହଳର ରାକ୍ଷସମାନେ ସିଂହନାଦ ପରି ଗର୍ଜନ କଲେ; ପରସ୍ପରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସେ କ୍ରୁଦ୍ଧ ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଖିଦେଖି ଏକାପରେ ଏକା କଥା କହିଲେ।
Verse 42
अद्यैनंतावुभौदृष्टवाभ्रातरौप्रव्यधिष्यतः ।लोकपालाहिचत्वारःक्रुद्धेनानेनतर्जिताः ।।।।बहवःशत्रवश्चान्येसम्युगेष्वभिपातिताः ।
“ଆଜି ଏହାକୁ ଦେଖି ସେ ଦୁଇ ଭାଇ କମ୍ପିଉଠିବେ। ଏହାର କ୍ରୋଧର ତର୍ଜନାରେ ଚାରି ଲୋକପାଳ ମଧ୍ୟ ଧ୍ରୁଜିଉଠିବେ; ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଶତ୍ରୁକୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ପତିତ କରିଛି।”
Verse 43
त्रिषुलोकेषुरत्नानिभुङक्तेचाहृत्यरावणः ।।।।विक्रमे च बलेचैवनास्त्यस्यसदृशोभुवि ।
“ତିନି ଲୋକରୁ ରତ୍ନ ଆଣି ରାବଣ ଭୋଗ କରେ; ପରାକ୍ରମ ଓ ବଳରେ ପୃଥିବୀରେ ତାହାର ସମାନ କେହି ନାହିଁ।”
Verse 44
तेषांसञ्जल्पमानामशोकवनिकांगताम् ।।।।अभिदुद्राववैदेहींरावणःक्रोधमूर्छितः ।
ସେମାନେ ଏଭଳି କଥାହେଉଥିବାବେଳେ, କ୍ରୋଧରେ ମୂର୍ଛିତ ରାବଣ ଅଶୋକବନିକାରେ ଥିବା ବୈଦେହୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଧାଇଗଲା।
Verse 45
वार्यमाणःसुसङ्क्रुद्धःसुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः ।।।।अभ्यधावतसङ्क्रुद्धःखेग्रहोरोहिणीमिव ।
ହିତବୁଦ୍ଧି ସୁହୃଦମାନେ ବାରଣ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଦ୍ଧ ରାବଣ ଆଗକୁ ଧାଇଲା—ଯେପରି ଆକାଶରେ ମଙ୍ଗଳ ଗ୍ରହ ରୋହିଣୀ ଦିଗକୁ ଧାଏ।
Verse 46
मैथिलीरक्ष्यमाणातुराक्षसीरनिन्दिता ।।।।ददर्शराक्षसंक्रुद्धंनिस्त्रिंशवरधारिणम् ।तंनिशाम्यसविस्त्रिंशंव्यथिताजनकात्मजा ।।।।निवार्यमाणंबहुशःसुहृद्भिरनिवर्तिनम् ।
ମୈଥିଲୀ ସୀତା—ନିର୍ଦ୍ଦୋଷା—ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କ୍ରୋଧିତ ରାକ୍ଷସକୁ ଉତ୍ତମ ଖଡ୍ଗ ଧାରଣ କରି ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ଖଡ୍ଗ ଉଦ୍ଧୃତ ତାକୁ ଦେଖି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ବ୍ୟଥିତ ହେଲେ; ସୁହୃଦମାନେ ବହୁବାର ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଫେରିଲା ନାହିଁ।
Verse 47
मैथिलीरक्ष्यमाणातुराक्षसीरनिन्दिता ।।6.93.46।।ददर्शराक्षसंक्रुद्धंनिस्त्रिंशवरधारिणम् ।तंनिशाम्यसविस्त्रिंशंव्यथिताजनकात्मजा ।।6.93.47।।निवार्यमाणंबहुशःसुहृद्भिरनिवर्तिनम् ।
ମୈଥିଲୀ ସୀତା—ନିର୍ଦ୍ଦୋଷା—ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କ୍ରୋଧିତ ରାକ୍ଷସକୁ ଉତ୍ତମ ଖଡ୍ଗ ଧାରଣ କରି ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ଖଡ୍ଗ ଉଦ୍ଧୃତ ତାକୁ ଦେଖି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ବ୍ୟଥିତ ହେଲେ; ସୁହୃଦମାନେ ବହୁବାର ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଫେରିଲା ନାହିଁ।
Verse 48
सीतादुःखसमाविष्टाविलपन्तीदमब्रवीत् ।।।।यथायंमामभिक्रुद्धःसमभिद्रवतिस्वयम् ।वधिष्यतिसनाथांमामनाथामिवदुर्मतिः ।।।।
ସୀତା ଦୁଃଖରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ: “ଦେଖ, ଏହି ଦୁର୍ମତି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ନିଜେ ମୋ ଉପରେ ଧାଇଆସୁଛି; ମୋର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଅନାଥା ପରି ଭାବି ମୋତେ ବଧ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।”
Verse 49
सीतादुःखसमाविष्टाविलपन्तीदमब्रवीत् ।।6.93.48।।यथायंमामभिक्रुद्धःसमभिद्रवतिस्वयम् ।वधिष्यतिसनाथांमामनाथामिवदुर्मतिः ।।6.93.49।।
“ମୁଁ ପତିବ୍ରତା, ଭର୍ତ୍ତାନୁଗତା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ବହୁବାର ମୋତେ ଉତ୍ତେଜିତ କଲା—‘ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେ; ମୋ ସହ ରମଣ କର’ ବୋଲି। ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟରେ ତାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କଲି। ଏବେ ମୁଁ ଅନୁଗତ ନହେବାରୁ ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ନିରାଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି; କ୍ରୋଧ ଓ ମୋହରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ମୋତେ ବଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ।”
Verse 50
बहुशश्चोदयामासभर्तारंमामनुव्रताम् ।भार्याभवरमस्वेतिप्रत्याख्यातोध्रुवंमया ।।।।सोऽयंमामनुपस्थानेव्यक्तंनैराश्यमागतः ।क्रोधमोहसमाविष्टोनिहन्तुंमांसमुद्यतः ।।।।
“ମୁଁ ପତିବ୍ରତା, ଭର୍ତ୍ତାନୁଗତା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ବହୁବାର ମୋତେ ଉତ୍ତେଜିତ କଲା—‘ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେ; ମୋ ସହ ରମଣ କର’ ବୋଲି। ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟରେ ତାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କଲି। ଏବେ ମୁଁ ଅନୁଗତ ନହେବାରୁ ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ନିରାଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି; କ୍ରୋଧ ଓ ମୋହରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ମୋତେ ବଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ।”
Verse 51
बहुशश्चोदयामासभर्तारंमामनुव्रताम् ।भार्याभवरमस्वेतिप्रत्याख्यातोध्रुवंमया ।।6.93.50।।सोऽयंमामनुपस्थानेव्यक्तंनैराश्यमागतः ।क्रोधमोहसमाविष्टोनिहन्तुंमांसमुद्यतः ।।6.93.51।।
ବାରମ୍ବାର ସେ ମୋତେ ପ୍ରେରିତ କଲା—ମୁଁ ତ ପତିବ୍ରତା—“ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଅ; ମୋ ସହ ରମଣ କର” ବୋଲି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟରେ ତାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କଲି। ଏବେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ମାନିଲି ନାହିଁ ବୋଲି ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନିରାଶ ହୋଇଛି; କ୍ରୋଧ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ ହୋଇ ମୋତେ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ।
Verse 52
अथवातौनरव्याघ्रौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।मन्निमित्तमनार्येणसमरेऽद्यनिपातितौ ।।।।
“ନାହିଁ କି—ମୋ ନିମିତ୍ତରେ—ସେ ଅନାର୍ୟ ଆଜି ସମରରେ ସେଇ ଦୁଇ ନରବ୍ୟାଘ୍ର ଭ୍ରାତା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପତିତ କରିଦେଇଛି?”
Verse 53
भैरवोहिमहान्नादोराक्षसानांश्रुतोमया ।बहूनामिहहृष्टानांतथाविक्रोशतांप्रियम् ।।।।
ଏଠାରେ ମୁଁ ଅନେକ ରାକ୍ଷସଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ମହାନାଦ ଶୁଣିଲି; ହର୍ଷିତ ହୋଇ ସେମାନେ ନିଜ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ଡାକି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
Verse 54
अहोधिङ्मन्निमित्तोऽयंविनाशोराजपुत्रयोः ।अथवापुत्रशोकेनअहत्यारामलक्ष्मणौ ।।।।विधमिष्यतिमांरौद्रोराक्षसःपापनिश्चयः ।
ହାୟ, ଧିକ୍! ମୋ ନିମିତ୍ତେ ଏହି ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କର ବିନାଶ ଘଟିଲା କି? କିମ୍ବା ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ, ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିପାରିନଥିବାରୁ, ସେ ରୌଦ୍ର ରାକ୍ଷସ—ପାପନିଶ୍ଚୟରେ ଦୃଢ଼—ମୋତେ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଠାରୁ କରିଛି?
Verse 55
हनूमतस्तुतद्वाक्यं न कृतंक्षुद्रयामया ।।।।यद्यहंतस्यपृष्ठेवतदायासमनिर्जिता ।नाद्यैवमनुशोचेयंभर्तुरङ्कगतासती ।।।।
କ୍ଷୁଦ୍ରବୁଦ୍ଧି ମୋର ଦୋଷ—ମୁଁ ହନୁମାନଙ୍କ ବଚନ ପାଳନ କଲି ନାହିଁ। ଯଦି ସେତେବେଳେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କ ପିଠିରେ ଚଢ଼ି ଯାଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ଅପରାଜିତ ଭାବେ ପହଞ୍ଚିଯାଇଥାନ୍ତି; ଆଜି ଏଭଳି ଶୋକ କରୁନଥାନ୍ତି, ପତିଙ୍କ ଅଙ୍କରେ ସତୀ ହୋଇ ବସିଥାନ୍ତି।
Verse 56
हनूमतस्तुतद्वाक्यं न कृतंक्षुद्रयामया ।।6.93.55।।यद्यहंतस्यपृष्ठेवतदायासमनिर्जिता ।नाद्यैवमनुशोचेयंभर्तुरङ्कगतासती ।।6.93.56।।
ମୋତେ ଲାଗେ, ଯେତେବେଳେ କୌସଲ୍ୟା ଶୁଣିବେ ଯେ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ବିନଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯିବ।
Verse 57
मन्येतुहृदयंतस्याःकौसल्यायाःफलिष्यति ।एकपुत्रायदापुत्रंविनष्टंश्रोष्यतेयुधि ।।।।
ମୋତେ ଲାଗେ, ଯେତେବେଳେ କୌସଲ୍ୟା ଶୁଣିବେ ଯେ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ବିନଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯିବ।
Verse 58
साहिजन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः ।धर्मकार्याणिरूपं च रुदतीसंस्मरिष्यति ।।।।
ସେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ମହାତ୍ମା ପୁତ୍ରଙ୍କ ଜନ୍ମ, ବାଲ୍ୟ, ଯୌବନ, ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କର ରୂପକୁ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ମରଣ କରିବେ।
Verse 59
निराशानिहतेपुत्रेदत्त्वाश्राद्धमचेतना ।अग्निमावेक्ष्यतेनूनमापोवापिप्रवेक्ष्यति ।।।।
ପୁତ୍ର ନିହତ ହେଲେ ନିରାଶ ହୋଇ, ଶୋକରେ ଅଚେତନାବସ୍ଥାରେ, ସେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ ଦେଇ; ନିଶ୍ଚୟ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖିବେ, କିମ୍ବା ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ।
Verse 60
धिगस्तुकुब्जामसतींमन्थरांपापनिश्चयाम् ।यन्निमित्तमिमंशोकंकौसल्याप्रतिपत्स्यते ।।।।
ଧିକ୍ ହେଉ ସେଇ କୁବ୍ଜା ଦୁଷ୍ଟା ମନ୍ଥରା—ପାପନିଶ୍ଚୟରେ ଦୃଢ଼—ଯାହାର କାରଣରୁ କୌସଲ୍ୟା ଏହି ଶୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 61
इत्येवंमैथिलींदृष्टवाविलपन्तींतपस्विनीम् ।रोहिणीमिवचन्द्रेणविनाग्रहवशंगताम् ।।।।एतस्मिन्नन्तरेतस्यअमात्यःशीलवान् शुचिः ।सुपार्श्वोनाममेधावीरावणंरक्षसेश्वरम् ।।।।निवार्यमाणःसचिवैरिदंवचनमब्रवीत् ।
ଏପରି ଭାବେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ତପସ୍ୱିନୀ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଦେଖି—ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଗ୍ରହବଶରେ ପତିତ ରୋହିଣୀ ପରି—ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶୁଚି, ଶୀଳବାନ ଓ ମେଧାବୀ ‘ସୁପାର୍ଶ୍ୱ’ ନାମକ ଅମାତ୍ୟ, ଅନ୍ୟ ସଚିବମାନେ ନିବାରଣ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାକ୍ଷସେଶ୍ୱର ରାବଣଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 62
इत्येवंमैथिलींदृष्टवाविलपन्तींतपस्विनीम् ।रोहिणीमिवचन्द्रेणविनाग्रहवशंगताम् ।।6.93.61।।एतस्मिन्नन्तरेतस्यअमात्यःशीलवान् शुचिः ।सुपार्श्वोनाममेधावीरावणंरक्षसेश्वरम् ।।6.93.62।।निवार्यमाणःसचिवैरिदंवचनमब्रवीत् ।
ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରାକ୍ଷସେଶ୍ୱର ରାବଣଙ୍କ ଶୀଳବାନ, ଶୁଚି ଓ ମେଧାବୀ ଅମାତ୍ୟ ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ; ଅନ୍ୟ ସଚିବମାନେ ନିବାରଣ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 63
कथंनामदशग्रीव साक्षद्वैश्रवणानुज ।।।।हन्तुमिच्छसिवैदेहींक्रोधाद्धर्ममपास्य च ।
ହେ ଦଶଗ୍ରୀବ, ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର)ଙ୍କ ଅନୁଜ! କ୍ରୋଧବଶେ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ହନ୍ତା କରିବାକୁ ତୁମେ କିପରି ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?
Verse 64
वेदविद्याव्रतस्नातःस्वकर्मनिरतस्तथा ।।।।स्त्रियःकस्माद्वधंवीरमन्यसेराक्षसेश्वर ।
ବେଦବିଦ୍ୟା ଓ ବ୍ରତାନୁଷ୍ଠାନରେ ସ୍ନାତ, ଏବଂ ସ୍ୱକର୍ମରେ ନିରତ ତୁମେ—ହେ ବୀର, ରାକ୍ଷସେଶ୍ୱର—ସ୍ତ୍ରୀବଧକୁ କାହିଁକି ମନେ କରୁଛ?
Verse 65
मैथिलींरूपसम्पन्नांप्रत्यवेक्षस्वपार्थिव ।।।।तस्मिन्नेवसहास्माभिराहेवक्रोधमुत्सृज ।
ହେ ପାର୍ଥିବ! ରୂପସମ୍ପନ୍ନା ମୈଥିଳୀ (ସୀତା)ଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କର; ଏହି ରଣଭୂମିରେ ଆମ ସହିତ ମିଶି କ୍ରୋଧକୁ ଛାଡ଼ି, ତାହାକୁ କେବଳ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ହିଁ ନିବେଶ କର।
Verse 66
अभ्युत्थानंत्वमद्यैवकृष्णपक्षचतुर्धशीम् ।।।।कृत्वानिर्याह्यमावास्यांविजयायबलैर्वृतः ।
ଆଜି ହିଁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଅଭ୍ୟୁତ୍ଥାନ (ପ୍ରସ୍ତୁତି) କର; ତାପରେ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ସେନାବୃତ ହୋଇ ବିଜୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କର।
Verse 67
शूरःधीमान् रथीखडगीरथप्रवमास्थितः ।।।।हत्वादाशरथिंरामंभवान् प्राप्स्यसिमैथिलीम् ।
ତୁମେ ଶୂର ଓ ଧୀମାନ—ରଥୀ, ଖଡ୍ଗଧାରୀ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥରେ ଆସୀନ ହୋଇ ଦାଶରଥି ରାମଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କର; ତାପରେ ତୁମେ ମୈଥିଳୀ (ସୀତା)ଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।
Verse 68
स तद्दुरात्मासुहृदानिवेदितंवचःसुधर्म्यंप्रतिगृह्यरावणः ।गृहंजगामथततश्चवीर्यवान् पुनःसभां च प्रययौसुहृद्वृतः ।।।।
ସେହି ଦୁରାତ୍ମା ରାବଣ ସୁହୃଦ୍ ଦ୍ୱାରା ନିବେଦିତ ସୁଧର୍ମ୍ୟ ବଚନକୁ ଗ୍ରହଣ କଲା; ପରେ ସେ ନିଜ ଗୃହକୁ ଗଲା, ଏବଂ ତା’ପରେ ସୁହୃଦ୍ମାନଙ୍କ ସହିତ ବୃତ ହୋଇ, ବୀର୍ୟବାନ ହୋଇ ପୁନଃ ସଭାଗୃହକୁ ପ୍ରୟାଣ କଲା।
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa, overwhelmed by grief and rage after Indrajit’s death, decides to kill Vaidehī (Sītā)—a non-combatant—raising a direct dharma breach: retaliatory violence against the protected and powerless versus lawful conduct in war.
The sarga teaches that ungoverned krodha distorts judgment and targets the innocent; therefore, nīti and dharma function as corrective forces. Suparśva’s counsel frames moral limits as essential to legitimate power, even for a ruler in crisis.
Aśoka-vana (Aśoka grove) is foregrounded as Sītā’s guarded enclosure and a moral theater of vulnerability; the antaḥpura is referenced through the expected lamentation of rākṣasa women, while Laṅkā and the sabhā (council) situate the episode within royal and military institutions.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.