Sarga 40
सुवेलारोहणं रावण-सुग्रीव-नियुद्धम् (Ascent of Suvela and the Ravana–Sugriva Duel)
युद्धकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ଶ୍ରୀରାମ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାନରସେନା ସହ ସୁବେଳ ପର୍ବତ ଆରୋହଣ କରି ତ୍ରିକୂଟଶିଖରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲଙ୍କାକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରନ୍ତି; ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ନିର୍ମାଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠାରେ ରାମ ଉଚ୍ଚ ଗୋପୁର ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରାବଣକୁ ଦେଖନ୍ତି—ଶ୍ୱେତ ଚାମରରେ ସେବିତ, ଜୟଛତ୍ରରେ ଶୋଭିତ, ରକ୍ତଚନ୍ଦନଲିପ୍ତ, ଆଭୂଷଣଭୂଷିତ ଏବଂ ଐରାବତ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଘାଉଚିହ୍ନଯୁକ୍ତ—ରାଜଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ ସୁଗ୍ରୀବ ସଂଯତ କ୍ରୋଧରେ ଉଠି, ‘ଲୋକନାଥ’ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଜ ନିଷ୍ଠାସେବା ଘୋଷଣା କରି ରାବଣ ଉପରେ ସିଧା ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ସେ ରାବଣଙ୍କ ମୁକୁଟ ଧରି ଭୂମିରେ ପତିତ କରନ୍ତି—ଏହା ରାଜଚିହ୍ନର ପତନ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନର ପ୍ରତୀକ ହୁଏ। ତାପରେ ନିକଟ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ପଛାଡ଼, ପ୍ରତିପଛାଡ଼, ଧରାଧରି-ଆଲିଙ୍ଗନ, ବୃତ୍ତାକାର ପଦଚାଳନା, ଛଳପ୍ରହାର ଓ ବିଭିନ୍ନ ‘ଯୁଦ୍ଧମାର୍ଗ’ର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ; ବୀରରସ ତୀବ୍ର ହୁଏ। ରାବଣ ଘାତକ ପ୍ରତିଶୋଧର ଧମକ ଦେଇ ମାୟାରେ ପଲ୍ଲା ଫେରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; କିନ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀବ ତାହା ପୂର୍ବରୁ ବୁଝି ତାକୁ କ୍ଳାନ୍ତ କରି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରନ୍ତି। ଏହାରେ ରାମଙ୍କ ରଣୋତ୍ସାହ ଓ ସହଯୋଗୀ ସେନାର ମନୋବଳ ବଢ଼େ; ସୁବେଳ-ଲଙ୍କାର ଭୂଗୋଳ, ସେବା-ସଂଯମର ନୀତି ଓ ପତିତ ମୁକୁଟର ରାଜସଙ୍କେତ—ସବୁ ମିଶି ସତ୍ତାସଂଘର୍ଷର କଥାମାନଚିତ୍ର ଗଢ଼େ।
Shlokas
Verse 1
ततोरामस्सुवेलाग्रंयोजनद्वयमण्डलम् ।अरुरोहससुग्रीवोहरियूधपसम्वृतः ।।।।
ତାପରେ, ବାନରସେନାର ଯୂଧପତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ଓ ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ, ଦୁଇ ଯୋଜନ ପରିମାଣ ବିସ୍ତୃତ ସୁବେଳ ପର୍ବତଶିଖରକୁ ଶ୍ରୀରାମ ଆରୋହଣ କଲେ।
Verse 2
स्थित्वामुहूर्तंतत्रैवदिशोदशविलोकयन् ।त्रिकूटशिखरेरम्येनिर्मितांविश्वकर्मणा ।।।।ददर्शलङ्कांसुन्यस्तांरम्यकाननशोभिताम् ।
ସେଠାରେ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ର ଠିଆ ହୋଇ ଦଶଦିଗକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ରାମ ତ୍ରିକୂଟର ରମ୍ୟ ଶିଖର ଉପରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ନିର୍ମିତ ଲଙ୍କାକୁ ଦେଖିଲେ—ସୁଦୃଢ଼ ଭାବେ ସୁସଂନ୍ୟସ୍ତ ଏବଂ ରମ୍ୟ କାନନର ଶୋଭାରେ ଭୂଷିତ।
Verse 3
तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।।।श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् ।रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।।।नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् ।ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।।।शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा ।सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।।।
ରାମ ଦେଖିଲେ—ମହଳର ଗୋପୁରଶିଖର ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ସମୀପଗମ୍ୟ ନୁହେଁ ଏମିତି ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ର; ଶ୍ୱେତ ଚାମର ଦ୍ୱାରା ସେବିତ, ବିଜୟଛତ୍ରରେ ଶୋଭିତ। ରକ୍ତଚନ୍ଦନରେ ଲିପ୍ତ, ରତ୍ନାଭରଣରେ ଭୂଷିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣକାଢ଼ା ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି ସେ ନୀଳ ମେଘପୁଞ୍ଜ ସଦୃଶ ଦିଶୁଥିଲା। ତାହାର ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘାଉ-ଚିହ୍ନ—ଯେନେ ଐରାବତର ଦନ୍ତାଗ୍ରରେ ଖୋଚା ଲାଗିଥାଏ; ରକ୍ତବସନରେ ଆବୃତ ସେ ସନ୍ଧ୍ୟାର ରକ୍ତିମ ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତ ଆକାଶର ମେଘରାଶି ପରି ଜ୍ଵଳମାନ ଥିଲା।
Verse 4
तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।6.40.3।।श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् ।रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।6.40.4।।नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् ।ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।6.40.5।।शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा ।सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।6.40.6।।
ରାମ ଦେଖିଲେ—ମହଳର ଗୋପୁରଶିଖର ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ସମୀପଗମ୍ୟ ନୁହେଁ ଏମିତି ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ର; ଶ୍ୱେତ ଚାମର ଦ୍ୱାରା ସେବିତ, ବିଜୟଛତ୍ରରେ ଶୋଭିତ। ରକ୍ତଚନ୍ଦନରେ ଲିପ୍ତ, ରତ୍ନାଭରଣରେ ଭୂଷିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣକାଢ଼ା ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି ସେ ନୀଳ ମେଘପୁଞ୍ଜ ସଦୃଶ ଦିଶୁଥିଲା। ତାହାର ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘାଉ-ଚିହ୍ନ—ଯେନେ ଐରାବତର ଦନ୍ତାଗ୍ରରେ ଖୋଚା ଲାଗିଥାଏ; ରକ୍ତବସନରେ ଆବୃତ ସେ ସନ୍ଧ୍ୟାର ରକ୍ତିମ ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତ ଆକାଶର ମେଘରାଶି ପରି ଜ୍ଵଳମାନ ଥିଲା।
Verse 5
तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।6.40.3।।श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् ।रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।6.40.4।।नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् ।ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।6.40.5।।शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा ।सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।6.40.6।।
ରାମ ଦେଖିଲେ—ମହଳର ଗୋପୁରଶିଖର ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ସମୀପଗମ୍ୟ ନୁହେଁ ଏମିତି ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ର; ଶ୍ୱେତ ଚାମର ଦ୍ୱାରା ସେବିତ, ବିଜୟଛତ୍ରରେ ଶୋଭିତ। ରକ୍ତଚନ୍ଦନରେ ଲିପ୍ତ, ରତ୍ନାଭରଣରେ ଭୂଷିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣକାଢ଼ା ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି ସେ ନୀଳ ମେଘପୁଞ୍ଜ ସଦୃଶ ଦିଶୁଥିଲା। ତାହାର ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘାଉ-ଚିହ୍ନ—ଯେନେ ଐରାବତର ଦନ୍ତାଗ୍ରରେ ଖୋଚା ଲାଗିଥାଏ; ରକ୍ତବସନରେ ଆବୃତ ସେ ସନ୍ଧ୍ୟାର ରକ୍ତିମ ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତ ଆକାଶର ମେଘରାଶି ପରି ଜ୍ଵଳମାନ ଥିଲା।
Verse 6
तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।6.40.3।।श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् ।रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।6.40.4।।नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् ।ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।6.40.5।।शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा ।सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।6.40.6।।
ରାମ ଦେଖିଲେ—ମହଳର ଗୋପୁରଶିଖର ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ସମୀପଗମ୍ୟ ନୁହେଁ ଏମିତି ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ର; ଶ୍ୱେତ ଚାମର ଦ୍ୱାରା ସେବିତ, ବିଜୟଛତ୍ରରେ ଶୋଭିତ। ରକ୍ତଚନ୍ଦନରେ ଲିପ୍ତ, ରତ୍ନାଭରଣରେ ଭୂଷିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣକାଢ଼ା ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି ସେ ନୀଳ ମେଘପୁଞ୍ଜ ସଦୃଶ ଦିଶୁଥିଲା। ତାହାର ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘାଉ-ଚିହ୍ନ—ଯେନେ ଐରାବତର ଦନ୍ତାଗ୍ରରେ ଖୋଚା ଲାଗିଥାଏ; ରକ୍ତବସନରେ ଆବୃତ ସେ ସନ୍ଧ୍ୟାର ରକ୍ତିମ ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତ ଆକାଶର ମେଘରାଶି ପରି ଜ୍ଵଳମାନ ଥିଲା।
Verse 7
पश्यतांवानरेन्द्राणांराघवस्यापिपश्यतः ।दर्शनाद्राक्षसेन्द्रस्यसुग्रीवस्सहसोत्थितः ।।।।
ବାନରେନ୍ଦ୍ରମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଓ ରାଘବ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ—ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରରେ ସୁଗ୍ରୀବ ହଠାତ୍ ଉଠିପଡ଼ିଲେ।
Verse 8
क्रोधवेगेनसंयुक्तस्सत्त्वेनचबलेनच ।अचलाग्रादथोत्थायपुप्लुवेगोपुरस्थले ।।।।
କ୍ରୋଧର ବେଗରେ ପ୍ରେରିତ—ସାହସ ଓ ବଳରେ ଯୁକ୍ତ—ସେ ଅଚଳଶିଖରରୁ ଉଠି ଗୋପୁରମଞ୍ଚ ଉପରେ ଛାଲି ପଡ଼ିଲା।
Verse 9
स्थित्वामुहूर्तंसम्प्रेक्ष्यनिर्भयेनान्तरात्मना ।तृणीकृत्यचतद्रक्षस्सोऽब्रवीत्परुषंवचः ।।।।
ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ର ଠିଆ ହୋଇ, ନିର୍ଭୟ ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ତାକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ସେଇ ରାକ୍ଷସକୁ ତୃଣସମ ଗଣି ସେ କଠୋର ବଚନ କହିଲା।
Verse 10
लोकनाथस्यरामस्यसखादासोऽस्मिराक्षस ।नमयामोक्ष्यसेऽद्यत्वंपार्थिवेन्द्रस्यतेजसा ।।।।
ସୁଗ୍ରୀବ କହିଲେ: “ହେ ରାକ୍ଷସ! ଲୋକନାଥ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କର ମୁଁ ସଖା ମଧ୍ୟ, ଦାସ ମଧ୍ୟ। ପୃଥିବୀନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେଇ ରାଜାଙ୍କ ତେଜରେ ଆଜି ତୁମେ ମୋ ହାତରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବ ନାହିଁ!”
Verse 11
इत्युक्त्वासहसोत्पत्यपुप्लुवेतस्यचोपरि ।आकृष्यमुकुटंचित्रंपातयित्वाऽपतद्भुवि ।।।।
ଏମିତି କହି ସୁଗ୍ରୀବ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଉଛଳି ଉଠି ତାହାର ଉପରେ ଝାପି ପଡ଼ିଲେ; ସେଇ ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁକୁଟକୁ ଟାଣି ନେଇ ତଳେ ପକାଇଦେଲେ, ଏବଂ ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା।
Verse 12
समीक्ष्यतूर्णमायान्तमबभाषेनिशाचरः ।सुग्रीवस्त्वपरोक्षम् मेहीनग्रीवोभविष्यसि ।।।।
ସୁଗ୍ରୀବ ତୁରନ୍ତ ଧାଇ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି ନିଶାଚର ରାବଣ କହିଲା: “ସୁଗ୍ରୀବ! ଏବେ ତୁ ମୋ ଚକ୍ଷୁ ସାମ୍ନାରେ; ତୁ ଗ୍ରୀବାହୀନ ହେବୁ।”
Verse 13
इत्युक्त्वोत्थायतंक्षिप्रंबाहुभ्यामाक्षिपत्तले ।कन्तुवत्तंसमुत्थायबाहुभ्यामाक्षिपद्धरि ।।।।
ଏହିପରି କହି ସେ ଉଠି, ଦୁଇ ବାହୁରେ ଶୀଘ୍ର ଧରି ତାକୁ ଭୂମିରେ ପକାଇଦେଲା। କିନ୍ତୁ ବାନର ଗୋଲା ପରି ପୁଣି ଉଠି, ଦୁଇ ବାହୁରେ ପ୍ରତିଘାତରେ ତାକୁ ମଧ୍ୟ ତଳେ ପକାଇଦେଲା।
Verse 14
परस्परंस्वेदविदग्धगात्रौपरस्परंशोणितदिग्धदेहौ ।परस्परंलशिष्टनिरुद्धचेष्टौपरस्परंशाल्मलिकिंशुकौयधा ।।।।मुष्टिप्रहारैश्चतलप्रहारैररत्निघातैश्चकराग्रघातैः ।तौचक्रतुर्युद्धमसह्यरूपंमहाबलौराक्षसवानरेन्द्रौ ।।।।
ପରସ୍ପର ଗୁଞ୍ଜି ଧରା—ଘାମରେ ଦଗ୍ଧ ଅଙ୍ଗ, ରକ୍ତରେ ଲିପ୍ତ ଦେହ—ସେଇ ଦୁଇ ମହାବଳୀ ରାକ୍ଷସରାଜ ଓ ବାନରେନ୍ଦ୍ର କ୍ଷଣମାତ୍ର ଗତି ରୋକି, ଲାଲ ଶାଲ୍ମଳୀ ଓ କିଂଶୁକ ବୃକ୍ଷ ଭଳି ଦିଶିଲେ। ପରେ ମୁଷ୍ଟିପ୍ରହାର, ତଳପ୍ରହାର, ଅରତ୍ନିଘାତ ଓ ଆଙ୍ଗୁଳିଅଗ୍ରଘାତରେ ସେମାନେ ଅସହ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 15
परस्परंस्वेदविदग्धगात्रौपरस्परंशोणितदिग्धदेहौ ।परस्परंलशिष्टनिरुद्धचेष्टौपरस्परंशाल्मलिकिंशुकौयधा ।।6.40.14।।मुष्टिप्रहारैश्चतलप्रहारैररत्निघातैश्चकराग्रघातैः ।तौचक्रतुर्युद्धमसह्यरूपंमहाबलौराक्षसवानरेन्द्रौ ।।6.40.15।।
ଗୋପୁରବେଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଗ୍ର ବେଗରେ ନିୟୁଦ୍ଧ କରି, ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ପରସ୍ପରକୁ ଉଠାଇ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ; ଦେହ ନମାଇ ଓ ପାଦକ୍ରମ ବଦଳାଇ ମଧ୍ୟ ଗୋପୁରବେଦୀରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ।
Verse 16
कृत्वानियुद्धंभृशमुग्रवेगौकालंचिर, गोपुरवेदिमध्ये ।उत्क्षिप्यचोत्क्षिप्यविनम्यदेहौपादक्रमाद्गोपुरवेदिलग्नौ ।।।।
ଗୋପୁରବେଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଗ୍ର ବେଗରେ ନିୟୁଦ୍ଧ କରି, ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ପରସ୍ପରକୁ ଉଠାଇ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ; ଦେହ ନମାଇ ଓ ପାଦକ୍ରମ ବଦଳାଇ ମଧ୍ୟ ଗୋପୁରବେଦୀରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ।
Verse 17
अन्योन्यमाविध्यवेदिलग्नौतौपेततुस्सालनिखातमध्ये ।उत्पेततुर्भूतलमस्पृशन्तौस्थित्वामुहूर्तंत्वभिनिश्श्वसन्तौ ।।।।
ବେଦୀକୁ ଧରି ରହି ପରସ୍ପରକୁ ଆଘାତ ଦେଇ ଟାଣାଟାଣି କରୁଥିବା ସେ ଦୁଇଜଣ ପାଳିସାଦ ଓ ଖାଇ ମଧ୍ୟର ଅବକାଶରେ ପଡ଼ିଗଲେ। କ୍ଷଣମାତ୍ର ନିକଟେ ଦାଁଡ଼ି ଭାରି ଶ୍ୱାସ ନେଲେ; ପରେ ଭୂମିକୁ ସ୍ପର୍ଶ ନକରି ପୁଣି ଉଛଳି ଉଠିଲେ।
Verse 18
आलिङ् ग्यचालिङ् ग्यचबाहुयोक्स्रैस्संयोजयामासतुराहवेतौ ।सम्रम्भशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौसंचेरतुस्सम्प्रतियुद्धमार्गैः ।।।।
ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ପୁନଃପୁନଃ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ବାହୁବଳରେ ବକ୍ଷସ୍ଥଳକୁ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଦବାଇ, ସେ ଦୁଇଜଣ ରଣରେ ବାରମ୍ବାର ଏକାଠି ଜଡିଗଲେ। କ୍ରୋଧ, ଶିକ୍ଷା ଓ ବଳରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସମୀପ-ଯୁଦ୍ଧର ବିଭିନ୍ନ ପଥରେ ସେମାନେ ଚଳିଲେ।
Verse 19
शार्दूरसिंहाविवजातदर्पौगजेन्द्रपोताविवसम्प्रयुक्तौ ।संहत्यचापीड्यचतावुरोभ्यांनिपेततुर्वैयुगपद्धरण्याम् ।।।।
ଗର୍ବରେ ଉଦ୍ଧତ ବ୍ୟାଘ୍ର ଓ ସିଂହ ପରି, ପରସ୍ପର ଜଡିଥିବା ଦୁଇ ଯୁବ ଗଜେନ୍ଦ୍ର ପରି, ସେ ଦୁଇଜଣ ଏକାଠି ହୋଇ ଉରସ୍ଥଳକୁ ଉରସ୍ଥଳ ଦବାଇ, ଏକେ ସମୟରେ ଧରାପତିତ ହେଲେ।
Verse 20
उद्यम्यचान्योन्यमधिक्षिपन्तौसञ्चक्रमातेबहुयुद्धमार्गे: ।व्यायामशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौक्लमंनतौजग्मतुराशुवीरौ ।।।।
ପରସ୍ପରକୁ ଧରି ଏବଂ ଏକାପରକୁ ଆକ୍ଷେପ କରି, ସେ ଦୁଇ ବୀର ଅନେକ ଯୁଦ୍ଧମାର୍ଗରେ ଚଳିଲେ। ବ୍ୟାୟାମ, ଶିକ୍ଷା ଓ ବଳରେ ସଂଯୁକ୍ତ ଥିବାରୁ, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ।
Verse 21
बाहूत्तमैर्वारणवारणाभैर्निवारयन्तौवरवारणाभौ ।चिरेणकालेनतुसम्प्रयुक्तौसञ्चेरतुर्मण्डलमार्गमाशु ।।।।
ଉତ୍ତମ ବାହୁବଳରେ, ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଗଜଦ୍ୱୟ ପରି ସେ ଦୁଇଜଣ ପରସ୍ପରକୁ ରୋକି ଅଟକାଇ ରଖିଲେ। ଦୀର୍ଘକାଳ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜଡିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ମଣ୍ଡଳାକାର ପଥରେ ଘୂରିଲେ।
Verse 22
तौपरस्परमासाद्ययत्तावन्योन्यसूदने ।मार्जाराविवभक्ष्यार्थेऽवितस्थातेमुहुर्मुहुः ।।।।
ପରସ୍ପରକୁ ନିକଟେ ଆସି, ଅନ୍ୟୋନ୍ୟକୁ ନାଶ କରିବା ଉତ୍ସାହରେ, ସେ ଦୁଇଜଣ ପୁନଃପୁନଃ ଆଗକୁ-ପଛକୁ ଫୁର୍ତ୍ତିରେ ଚଳିଲେ—ଯେପରି ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ବିଲେଇମାନେ ଶିକାରକୁ ଘେରି ଘୂରନ୍ତି।
Verse 23
मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच ।मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।।।तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच ।परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।।।अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् ।परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।।।उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ ।तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।।।
ଯୁଦ୍ଧମାର୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାବଣ ଓ ବାନରେନ୍ଦ୍ର ଅଦ୍ଭୁତ ମଣ୍ଡଳଚଳନ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଭଙ୍ଗୀ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ—ବିଚିତ୍ର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ, ଆଗୁଆ-ପଛୁଆ ଗତି, ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ବକ୍ର ଚଳନ; ପ୍ରହାର ଛାଡ଼ିବା ଓ ପ୍ରହାର ଏଡ଼ାଇବା; ଦୌଡ଼ଧାଉଡ଼ ଓ ଆଘାତ; ଧାଉଡ଼ି ଆସିବା ଓ ଲାଫ ଦେବା; ସଂୟମରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦାଁଡ଼ି ରହିବା; ଘୁରି ଦୂରେ ହଟିବା ଓ ପୁନଃ ଘୁରିବା; ପଛକୁ ସରି ପାଶକୁ ଝାପ ଦେବା; ଧରଣ ବସାଇ ପୁନଃ ଖୋଲିଦେବା—ଏଭଳି ଦୁଇଜଣ ପରସ୍ପର ବିରୁଦ୍ଧରେ ଚଳିଲେ, ଯୁଦ୍ଧକୌଶଳ ପ୍ରକାଶ କରି।
Verse 24
मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच ।मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।6.40.23।।तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच ।परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।6.40.24।।अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् ।परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।6.40.25।।उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ ।तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।6.40.26।।
ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ ରାକ୍ଷସ ନିଜ ମାୟାବଳକୁ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା। ଏହା ଜାଣି ବାନରାଧିପ—ବିଜୟଭାବରେ, କ୍ଲାନ୍ତିରହିତ—ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆକାଶକୁ ଝାପ ଦେଲେ। ରାବଣ ସେଠାରେ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲା, ଯେପରି ହରିରାଜ ତାକୁ ଚତୁରତାରେ ଠକିଦେଇଥାଏ।
Verse 25
मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच ।मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।6.40.23।।तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच ।परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।6.40.24।।अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् ।परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।6.40.25।।उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ ।तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।6.40.26।।
ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧଚାଳ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ—ଧାଉଡ଼ି ଆସିବା ଓ ଲାଫ ଦେବା, ସଂୟମିତ ଭଙ୍ଗୀରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦାଁଡ଼ି ରହିବା; ଘୁରି ଦୂରେ ହଟି ପୁନଃ ଚକ୍ର ଦେବା, ପଛକୁ ସରି ପାଶକୁ ଝାପ ଦେବା—ଧର୍ମସମରରେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ଆଧିକ୍ୟ ପାଇବାକୁ ଉଦ୍ୟତ।
Verse 26
मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच ।मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।6.40.23।।तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच ।परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।6.40.24।।अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् ।परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।6.40.25।।उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ ।तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।6.40.26।।
ଯୁଦ୍ଧମାର୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ବାନରାଧିପ ଓ ରାବଣ ପରସ୍ପର ଅଦ୍ଭୁତ ମଣ୍ଡଳ ରଚି ଘୂରିଲେ—‘ଗୋମୂତ୍ରକ’ ଭଳି ବକ୍ର ଘୁର୍ଣ୍ଣନ ଗତି, ନାନା ପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥାନ-ଭଙ୍ଗୀ। କେବେ ଆଗେ ବଢ଼ି, କେବେ ପଛେ ହଟି; କେବେ ଆଡ଼କୁ, କେବେ ତିର୍ଯ୍ୟକ ଓ ବକ୍ର ଗତିରେ; କେବେ ଛଳ କରି ବାଙ୍କି ଦୂରେ ସରିଲେ। ପ୍ରହାର କଲେ ଓ ଏଡ଼ାଇଲେ; ପଛୁଆଇ ଧାଉଥିଲେ ଓ ରୋକିଲେ; ଧାଇ ଆସି ଲାଫିଲେ, ଅବିଚଳ ରହିଲେ; ଘୁରିଲେ ଓ ପୁଣି ଫେରିଲେ; ପଛେ ହଟି ପାଶକୁ ଛାଲିଲେ—କେବେ ହାତ ପ୍ରହାର ପାଇଁ ରଖି, କେବେ ପଛକୁ ଟାଣି—ପରସ୍ପରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ଯୁଦ୍ଧକୌଶଳ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲେ।
Verse 27
एतस्मिन्नन्तरेरक्षोमायाबलमथात्मनः ।आरब्धुमुपसंपेदेज्ञात्वातंवानराधिपः ।।।।उत्पपाततदाकाशंजितकाशीजितक्लमः ।रावणःस्थितएवात्रहरिराजेववञ्चितः ।।।।
ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ ରାକ୍ଷସ ନିଜ ମାୟାବଳକୁ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା। ଏହା ଜାଣି ବାନରାଧିପ—ବିଜୟଭାବରେ, କ୍ଲାନ୍ତିରହିତ—ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆକାଶକୁ ଝାପ ଦେଲେ। ରାବଣ ସେଠାରେ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲା, ଯେପରି ହରିରାଜ ତାକୁ ଚତୁରତାରେ ଠକିଦେଇଥାଏ।
Verse 28
एतस्मिन्नन्तरेरक्षोमायाबलमथात्मनः ।आरब्धुमुपसंपेदेज्ञात्वातंवानराधिपः ।।6.40.27।।उत्पपाततदाकाशंजितकाशीजितक्लमः ।रावणःस्थितएवात्रहरिराजेववञ्चितः ।।6.40.28।।
ଏହି ମଧ୍ୟରେ ସେ ରାକ୍ଷସ (ରାବଣ) ନିଜ ମାୟାବଳର ପ୍ରଭାବ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ବାନରାଧିପ ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜାଣି, ବିଜୟଭାବ ଓ ଅକ୍ଲାନ୍ତ ତେଜ ସହ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆକାଶକୁ ଉଛଳିଗଲେ। ରାବଣ ତଥାପି ସେଠିଏ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲା—ମନେ ହେଲା ଯେ ବାନରରାଜ ତାକୁ ଚତୁରତାରେ ଠକିଦେଲେ।
Verse 29
अथहरिवरनाथःप्राप्यसङ्ग्रामकीर्तिंनिशिचरपतिमाजौयोजयित्वाश्रमेण ।गगनमतिविशालंलङ्घयित्वार्कसूनुर्हरिगणमध्येरामपार्श्वंजगाम ।।।।
ତାପରେ ବାନରଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ନାଥ, ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ସୁଗ୍ରୀବ, ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଶାଚରପତିକୁ ଶ୍ରମେ କ୍ଷୀଣ କରି ସଙ୍ଗ୍ରାମକୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କଲା; ଅତିବିଶାଳ ଗଗନ ଲଂଘି ବାନରସେନାମଧ୍ୟରେ ଥିବା ରାମଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଗଲା।
Verse 30
इतिससवितृसूनुस्तत्रतत्कर्मकृत्वापवनगतिरनीकंप्राविशत्ससम्प्रहृष्टः ।रघुवरनृपसूनोद्वर्धयन्युद्धहर्षंतरुमृगगणमुख्यैःपूज्यमानोहरीन्द्रः ।।।।
ଏପରି ପବନବେଗୀ ସବିତୃପୁତ୍ର ସୁଗ୍ରୀବ ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ବାନରସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କଲା; ରଘୁବଂଶୀ ରାଜକୁମାର ରାମଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧହର୍ଷ ବଢ଼ାଇ, ବୃକ୍ଷବାସୀ ବାନରଗଣର ମୁଖ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହରୀନ୍ଦ୍ର ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Sugrīva’s action tests allied dharma: he must balance personal fury against disciplined service. He initiates combat to challenge Rāvaṇa’s arrogance and signal allegiance to Rāma, yet disengages after exhausting the enemy rather than pursuing uncontrolled escalation, aligning valor with strategic restraint.
The dialogue frames legitimate power as moral and relational: Sugrīva defines his identity through seva to a dharmic ruler (“lokanātha” Rāma), while the fallen diadem dramatizes that sovereignty without righteousness can be publicly unseated, even before final defeat.
Key landmarks include Suvelā (the observation peak), Laṅkā on Trikūṭa (city-topography and fortification), and the gopura (towered battlement). Cultural markers of kingship—cāmara, victory parasol, crown, sandal paste, and ornamentation—function as visual metadata for royal presence and contested legitimacy.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.