
शार्दूलचरवृत्तान्तः (Saardula’s Spy-Report on Rama’s Camp and the Vanara Host)
युद्धकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ଲଙ୍କାର ଚରମାନେ ଖବର ଦିଅନ୍ତି ଯେ ରାଘବ ସୁବେଳ ପର୍ବତରେ ଅଚଳ-ଦୃଢ଼ ସେନା ସହିତ ଶିବିର ସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି। ଏହା ଶୁଣି ରାବଣ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ନିଜ ଚର ଶାର୍ଦୂଳକୁ ପଚାରେ; ଶାର୍ଦୂଳର ଭୟଚିହ୍ନିତ ଭାବଭଙ୍ଗୀ ହିଁ ବାନରମାନଙ୍କ କଠୋର ପହରାର ପ୍ରମାଣ ହୋଇଯାଏ। ଶାର୍ଦୂଳ ନିଜ ଧରାପଡ଼ିବା ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହେ—ତୁରନ୍ତ ଚିହ୍ନଟ ହେଲି, ପିଟାଗଲି, ଲୋକମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଘୁରାଇ ଦେଖାଗଲି, ଶେଷରେ ଛାଡ଼ା ପାଇଲି—ଏଥିରୁ ରାମଶିବିରର ଶିଷ୍ଟାଚାର ଓ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ସେ ଆହୁରି ଜଣାଏ ଯେ ଶିଳା-ପାଷାଣରେ ସମୁଦ୍ର ପୂରି ସେତୁକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି ଏବଂ ରାମ ଲଙ୍କାଦ୍ୱାର ସମୀପରେ ମୋର୍ଚ୍ଚା ନେଇଛନ୍ତି; ବାନରସେନାର ଯୁଦ୍ଧବିନ୍ୟାସକୁ ସେ ଗରୁଡ଼-ବ୍ୟୂହ ସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଶାର୍ଦୂଳ ରାବଣକୁ ଦୁଇଟି ପଥ ଦେଖାଏ—ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଅ କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧ ଗ୍ରହଣ କର, ରାମ ପ୍ରାଚୀର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିବା ପୂର୍ବରୁ। ରାବଣ ତଥାପି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅସ୍ୱୀକାର କରେ—ଦେବସମୂହ ମଧ୍ୟ ଏକତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସୀତାକୁ ଦେବିନି—ଏବଂ ବାନରମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି, ବଂଶ ଓ ସଂଖ୍ୟାର ଗୁପ୍ତ ତାଲିକା ଚାହେ। ଶାର୍ଦୂଳ ସୁଗ୍ରୀବ, ଜାମ୍ବବାନ, ହନୁମାନ, ନୀଳ, ଅଙ୍ଗଦ, ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ବୀରମାନଙ୍କୁ ଗଣନା କରେ; ଅନେକଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବଂଶସମ୍ବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ; ସେନାର ବିଶାଳତା—ଦଶ କୋଟି—ବୋଲି ଜୋର ଦିଏ। ଶେଷରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ବିବରଣୀ ଅତ୍ୟଧିକ ବିସ୍ତୃତ ଥିବାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ବୋଲି ସମାପ୍ତ କରେ। ଏହିପରି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଯୁଦ୍ଧନୀତିର ତଥ୍ୟସୂଚୀ ଓ ଶିଷ୍ଟବଦ୍ଧ ଧର୍ମପକ୍ଷ ବନାମ ହଠୀ ରାଜତ୍ୱର ନୈତିକ-ମାନସିକ ଚିତ୍ର ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ।
Verse 1
ततस्तमक्षोभ्यबलंलङ्काधिपतयेचराः ।सुवेलेराघवंशैलेनिविष्टंप्रत्यवेदयन् ।।6.30.1।।
(ମୁଁ କହିବି) ରାବଣଙ୍କ ତେଜର ପ୍ରଭାବରେ ରାକ୍ଷସମାନେ କିପରି ସ୍ନିଗ୍ଧଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ, ଲଙ୍କାର ପରମ ସମୃଦ୍ଧି କେମିତି, ଏବଂ ସାଗରର ଭୀମତା କେତେ ଭୟଙ୍କର—ତାହା।
Verse 2
चाराणांरावणश्श्रुत्वाप्राप्तंरामंमहाबलम् ।जातोद्वेगोऽभवत्किञ्चिच्छार्दूलंवाक्यमब्रवीत् ।।6.30.2।।
ଚାରମାନଙ୍କ ଠାରୁ ମହାବଳୀ ରାମ ମହାସେନା ସହ ଆସି ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ରାବଣ କିଛି ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ଶାର୍ଦୂଳଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
Verse 3
अयथावच्चतेवर्णोदीनश्चासिनिशाचर ।नासिकच्चिदमित्राणांक्रुद्धानांवशमागतः ।।6.30.3।।
ହେ ନିଶାଚର, ତୋର ବର୍ଣ୍ଣ ଯଥାଯଥ ନୁହେଁ, ତୁ ଦୀନ ଦେଖାଯାଉଛୁ। କହ—କ୍ରୋଧିତ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ବଶରେ କି ତୁ ପଡ଼ିଗଲୁ?॥
Verse 4
इतितेनानुशिष्टस्तुवाचंमन्दमुदीरयत् ।तदाराक्षसशार्दूलंशार्दूलोभयविह्वलः ।।6.30.4।।
ଏପରି ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ନିତ ହୋଇ, ଭୟରେ ବିହ୍ୱଳ ଶାର୍ଦୂଳ ସେହି ରାକ୍ଷସଶାର୍ଦୂଳ—ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର—ଙ୍କୁ ମନ୍ଦ ସ୍ୱରେ କଥା କହିଲା॥
Verse 5
नतेचारयितुंशक्याराजन्वानरपुङ्गवाः ।विक्रान्ताबलवन्तश्चराघवेणचरक्षिताः ।।6.30.5।।
ହେ ରାଜନ, ବାନରପୁଙ୍ଗବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମ ଚରମାନେ ଚଳାଚଳ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ବିକ୍ରାନ୍ତ ଓ ବଳବାନ, ଏବଂ ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ॥
Verse 6
नापिसम्भाषितुंशक्यास्सम्प्रश्नोऽत्रनलभ्यते ।सर्वतोरक्ष्यतेपन्थावानरैःपर्वतोपमै ।।6.30.6।।
ସେମାନଙ୍କ ସହ କଥାହେବା ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳେ ନାହିଁ। ପର୍ବତସମ ବାନରମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପଥକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।
Verse 7
प्रविष्टमात्रेज्ञातोऽहंबलेतस्मिन्नचारिते ।बलाद्गृहीतोरक्षोभिर्बहुधाऽस्मिविचालितः ।।6.30.7।।
ସେହି ସେନାରେ ଗୁପ୍ତଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରିମାତ୍ରେ ମୁଁ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଗଲି; ପାହାରାଦାର ରାକ୍ଷସମାନେ ବଳପୂର୍ବକ ମୋତେ ଧରି, ବହୁବାର ଉଛାଳି ଦେଲେ।
Verse 8
जानुभिर्मुष्टिभिर्दन्तेस्तलैश्चाभिहतोभृशम् ।परिणीतोऽस्मिहरिभिर्बलवद्भिरमर्षणैः ।।6.30.8।।
ଜାନୁ, ମୁଷ୍ଟି, ଦନ୍ତ ଓ ହସ୍ତତଳ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପିଟିଲେ; ପରେ ବଳବାନ ଓ କ୍ରୋଧାନ୍ବିତ ବାନରମାନେ ମୋତେ ଘୁରାଇ ଘୁରାଇ ନେଲେ।
Verse 9
परिणीयचसर्वत्रनीतोऽहंरामसंसदम् ।रुधिरादिग्धसर्वाङ्गोविह्वलश्चलितेन्द्रियः ।।6.30.9।।
ସବୁଠାରେ ଘୁରାଇ ନେଇ ପରେ ମୋତେ ରାମଙ୍କ ସଭାକୁ ଆଣିଲେ; ମୋର ସମଗ୍ର ଶରୀର ରକ୍ତରେ ଲେପିତ, ମୁଁ ବିହ୍ୱଳ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ଥିଲା।
Verse 10
हरिभिर्वध्यमानश्चयाचमानःकृताञ्जलिः ।राघवेणपरित्रातोजीवामीतियदृच्छया ।।6.30.10।।
ସେ ସେନାସମୂହର ବିଭାଗ ଓ ଯାନବାହନର ବିନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ; ଏପରି କହି ସତ୍ୟଜ୍ଞ କପିଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାହାକୁ ବିସ୍ତାରରେ କଥନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 11
एषशैलैश्शिलाभिश्चपूरयित्वामहार्णवम् ।द्वारमाश्रित्यलङ्कायारामस्तिष्ठतिसायुधः ।।6.30.11।।
ଶିଳା ଓ ପର୍ବତଖଣ୍ଡଦ୍ୱାରା ମହାସାଗରକୁ ପୂରି, ଲଙ୍କାର ଦ୍ୱାରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ରାମ ଶସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜ ହୋଇ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।
Verse 12
गरुडव्यूहमास्थायसर्वतोहरिभिर्वृतः ।मांविसृज्यमहातेजालङ्कामेवाभिवर्तते ।।6.30.12।।
‘ଗରୁଡ’ ବ୍ୟୂହ ଗଠନ କରି, ସମସ୍ତଦିଗରୁ ବାନରଦଳଦ୍ୱାରା ଘେରା ମହାତେଜସ୍ବୀ, ମୋତେ ମୁକ୍ତ କରି, ସିଧାସଳଖ ଲଙ୍କାକୁ ଅଭିମୁଖୀ ହେଉଛନ୍ତି।
Verse 13
पुराप्राकारमायातिक्षिप्रमेकतरंकुरु ।सीतांवास्मैप्रयच्छाशुयुद्धंवाप्रदीयताम् ।।6.30.13।।
ସେ ପ୍ରାଚୀରକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପୂର୍ବରୁ ଶୀଘ୍ର ଗୋଟିଏ କାମ କର: ସୀତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେ, ନଚେତ୍ ଯୁଦ୍ଧ ଦିଆଯାଉ।
Verse 14
मनसातंतदाप्रेक्ष्यतच्छ्रुत्वाराक्षसाधिपः ।शार्दूलंसुमहद्वाक्यमथोवाचसरावणः ।।6.30.14।।
ତାହା ଶୁଣି ମନରେ ବିଚାର କରି, ରାକ୍ଷସାଧିପ ରାବଣ ତାପରେ ଶାର୍ଦୂଳଙ୍କୁ ଗମ୍ଭୀର ମହାବାକ୍ୟରେ କହିଲେ।
Verse 15
यदिमांप्रतियुध्येरन्देवगन्धर्वदानवाः ।नैवसीतांप्रदास्यामिसर्वलोकभयादपि ।।6.30.15।।
ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦାନବମାନେ ମୋ ବିରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଭୟ ଦେଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ କେବେ ଫେରାଇ ଦେବି ନାହିଁ।
Verse 16
एवमुक्त्वामहातेजारावणःपुनरब्रवीत् ।चरिताभवतासेनाकेऽत्रशूराःप्लवङ्गमाः ।।6.30.16।।
ଏଭଳି କହି ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାବଣ ପୁନର୍ବାର କହିଲେ: ‘ତୁମେ ତାଙ୍କ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଘୁରିଛ—ଏଠାରେ ପ୍ଲବଙ୍ଗମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୂର କେ କେ?’
Verse 17
कीदृशा: किंप्रभा: सौम्यवानरायेदुरासदाः ।कस्यपुत्राश्चपौत्राश्चतत्त्वमाख्याहिराक्षस:।। 6.30.17।।
‘ସୌମ୍ୟ, ସେଇ ଦୁରାସଦ ବାନର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ କେମିତି? ତାଙ୍କର ପରାକ୍ରମ ଓ ତେଜ କିପରି? ସେମାନେ କାହାର ପୁତ୍ର ଓ ପୌତ୍ର? ହେ ରାକ୍ଷସ, ସତ୍ୟ କଥା ମୋତେ କହ।’
Verse 18
तथात्रप्रतिपत्स्यामिज्ञात्वातेषांबलाबलम् ।अवश्यंबलसङ् ख्यानंकर्तव्यंयुद्धमिच्छताम् ।।6.30.18।।
ତାଙ୍କର ବଳାବଳ ଜାଣି ମାତ୍ର ମୁଁ ଏଠାରେ କ’ଣ କରିବା ନିଶ୍ଚୟ କରିବି; ଯୁଦ୍ଧ ଇଚ୍ଛୁକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଳ ଓ ସଂଖ୍ୟାର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ଅବଶ୍ୟକ।
Verse 19
अथैवमुक्तश्शार्दूलोरावणेनोत्तमश्चरः ।इदंवचनमारेभेवक्तुंरावणसन्निधौ ।।6.30.19।।
ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏପରି କୁହାଯାଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚର ଶାର୍ଦୂଳ ରାବଣଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଏହି ବଚନ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା।
Verse 20
अथर्क्षरजसःपुत्रोयुधिराजासुदुर्जयः ।गद्गदस्याथपुत्त्रोऽत्रजाम्बवानितिविश्रुतः ।।6.30.20।।
ତାପରେ ସେ କହିଲା: ଋକ୍ଷରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯୁଧିରାଜ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ; ଏଠାରେ ଗଦ୍ଗଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ‘ଜାମ୍ବବାନ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 21
गद्गदस्यैवपुत्त्रोऽन्योगुरुपुत्र: शतक्रतोः ।कदनंयस्यपुत्रेणकृतमेकेनरक्षसाम् ।।6.30.21।।
ଗଦ୍ଗଦଙ୍କ ଆଉ ଜଣେ ପୁତ୍ର ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି—‘ଗୁରୁପୁତ୍ର’ ଏବଂ ଶତକ୍ରତୁଙ୍କ (ପୁତ୍ର); ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମହାବଧ ସଂପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା।
Verse 22
सुषेणश्चापिधर्मात्मापुत्रोधर्मस्यवीर्यवान् ।सौम्यस्सोमात्मजश्चात्रराजन् दधिमुखःकपिः ।।6.30.22।।
ଏଠାରେ ସୁଷେଣ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି—ଧର୍ମାତ୍ମା ଓ ପରାକ୍ରମୀ—ଯିଏ ଧର୍ମଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ, ହେ ରାଜନ୍, ଏଠାରେ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଆତ୍ମଜ ସୌମ୍ୟ କପି ଦଧିମୁଖ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 23
सुमुखोदुर्मुखश्चात्रवेगदर्शीचवानरः ।मृत्युर्वानररूपेणनूनंसृष्टस्स्वयम्भुवा ।।6.30.23।।
ଏଠାରେ ସୁମୁଖ, ଦୁର୍ମୁଖ ଏବଂ ବାନର ବେଗଦର୍ଶୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ବାନର-ଯୋଦ୍ଧାର ରୂପେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ହିଁ ଗଢ଼ିଛନ୍ତି ବୋଲି ଲାଗେ।
Verse 24
पुत्त्रोहुतवहस्याथनीलस्सेनापतिस्स्वयम् ।अनिलस्यचपुत्त्रोऽत्रहनूमानितिविश्रुतः ।।6.30.24।।
ଏଠାରେ ହୁତବହ (ଅଗ୍ନି)ଙ୍କ ପୁତ୍ର ନୀଳ—ସ୍ୱୟଂ ସେନାପତି—ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅନିଲ (ବାୟୁ)ଙ୍କ ପୁତ୍ର, ହନୁମାନ ନାମେ ବିଶ୍ରୁତ, ସେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 25
नप्ताशक्रस्यदुर्धर्षोबलवानङ्गदोयुवा ।मैन्दश्चद्विविदश्चोभौबलिनावश्विसम्भवौ ।।6.30.25।।पुत्त्रावैवस्वतस्यात्रपञ्चकालान्तकोपमाः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.30.26।।दशवानरकोट्यश्चशूराणांयुद्धकाङ्क्षिणाम् ।श्रीमतांदेवपुत्त्राणांशेषंनाख्यातुमुत्सहे ।।6.30.27।।
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନାତି ଯୁବା ଅଙ୍ଗଦ ବଳବାନ ଓ ଅଦମ୍ୟ। ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଦ୍ୱୟରୁ ଜନ୍ମିତ ଯମଜ ମୈନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦ—ଉଭୟେ ମହାବଳୀ—ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ବୈବସ୍ୱତ ଯମଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ର—ଗଜ, ଗବାକ୍ଷ, ଗବୟ, ଶରଭ ଓ ଗନ୍ଧମାଦନ—ପ୍ରଳୟକାଳ ସମ ଭୟଙ୍କର। ଏବଂ ଦେବପୁତ୍ର, ଶ୍ରୀମନ୍ତ, ଯୁଦ୍ଧକାଙ୍କ୍ଷୀ ଶୂର ବାନରମାନଙ୍କ ଦଶ କୋଟି ସେନା ଅଛି; ଶେଷକୁ କହିବାକୁ ମୋର ସାମର୍ଥ୍ୟ ନାହିଁ।
Verse 26
नप्ताशक्रस्यदुर्धर्षोबलवानङ्गदोयुवा ।मैन्दश्चद्विविदश्चोभौबलिनावश्विसम्भवौ ।।6.30.25।।पुत्त्रावैवस्वतस्यात्रपञ्चकालान्तकोपमाः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.30.26।।दशवानरकोट्यश्चशूराणांयुद्धकाङ्क्षिणाम् ।श्रीमतांदेवपुत्त्राणांशेषंनाख्यातुमुत्सहे ।।6.30.27।।
ଏହି ଯୁବକ ସିଂହସଦୃଶ ଦେହବଳୀ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର; ଯାହାଙ୍କ ହାତରେ ଦୂଷଣ, ଖର ଏବଂ ତ୍ରିଶିରା ମଧ୍ୟ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ।
Verse 27
नप्ताशक्रस्यदुर्धर्षोबलवानङ्गदोयुवा ।मैन्दश्चद्विविदश्चोभौबलिनावश्विसम्भवौ ।।6.30.25।।पुत्त्रावैवस्वतस्यात्रपञ्चकालान्तकोपमाः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.30.26।।दशवानरकोट्यश्चशूराणांयुद्धकाङ्क्षिणाम् ।श्रीमतांदेवपुत्त्राणांशेषंनाख्यातुमुत्सहे ।।6.30.27।।
ପରାକ୍ରମରେ ପୃଥିବୀରେ ରାମଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିରାଧ ନିହତ ହେଲା, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁସମ ଭୟଙ୍କର କବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ନାଶ ପାଇଲା।
Verse 28
पुत्त्रोदशरथस्यैषसिंहसंहनोयुवा ।दूषणोनिहतोयेनखरश्चत्रिशिरास्तथा ।।6.30.28।।
ଏହି ଯୁବକ ସିଂହସଦୃଶ ଦେହବଳୀ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର; ଯାହାଙ୍କ ହାତରେ ଦୂଷଣ, ଖର ଏବଂ ତ୍ରିଶିରା ମଧ୍ୟ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ।
Verse 29
नास्तिरामस्यसदृशोविक्रमेभुविकश्चन ।विराधोनिहतोयेनकबन्धश्चान्तकोपमः ।।6.30.29।।
ପରାକ୍ରମରେ ପୃଥିବୀରେ ରାମଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିରାଧ ନିହତ ହେଲା, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁସମ ଭୟଙ୍କର କବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ନାଶ ପାଇଲା।
Verse 30
वक्तुंनशक्तोरामस्यनरःकश्चिद्गुणान् क्षितौ ।जनस्थानगतायेनयावन्तोराक्षसाहताः ।।6.30.30।।
ପୃଥିବୀରେ କେହି ମନୁଷ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରେ ନାହିଁ—ଜନସ୍ଥାନକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ଆସିଥିବା ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଯିଏ ସଂହାର କଲେ।
Verse 31
लक्ष्मणश्चात्रधर्मात्मामातङ्गानामिवर्षभः ।यस्यबाणपथंप्राप्यनजीवेदपिवासवः ।।6.30.31।।
ଏଠାରେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି—ମାତଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୃଷଭ ସମ। ଯାହାର ବାଣପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ମଧ୍ୟ ଜୀବିତ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ।
Verse 32
श्वेतोज्योतिर्मुखश्चात्रभास्करस्यात्मसम्भवौ ।वरुणस्यचपुत्त्रोऽन्योःहेमकूटःप्लवङ्गमः ।।6.30.32।।विश्वकर्मसुतोवीरोनलःप्लवगसत्तमः ।विक्रान्तोबलवानत्रवसुपुत्रस्सदुर्धरः ।।6.30.33।।
ଏଠାରେ ଶ୍ୱେତ ଓ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୁଖ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି—ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ଆତ୍ମସମ୍ଭବ ପୁତ୍ର। ଏବଂ ବରୁଣଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଏକ ପୁତ୍ର ହେମକୂଟ ନାମକ ପ୍ଲବଙ୍ଗମ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 33
श्वेतोज्योतिर्मुखश्चात्रभास्करस्यात्मसम्भवौ ।वरुणस्यचपुत्त्रोऽन्योःहेमकूटःप्लवङ्गमः ।।6.30.32।।विश्वकर्मसुतोवीरोनलःप्लवगसत्तमः ।विक्रान्तोबलवानत्रवसुपुत्रस्सदुर्धरः ।।6.30.33।।
ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୀର ନଳ—ପ୍ଲବଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏବଂ ଏଠାରେ ବସୁପୁତ୍ର ଦୁର୍ଧର ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି—ପରାକ୍ରମୀ, ବଳବାନ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ।
Verse 34
राक्षसानांवरिष्ठश्चतवभ्रातावीभीषणः ।प्रतिगृह्यपुरींलङ्कांराघवस्यहितेरतः ।।6.30.34।।
ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୁମ ଭ୍ରାତା ବିଭୀଷଣ ଲଙ୍କାପୁରୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ରାଘବଙ୍କ ହିତରେ ନିରତ ରହିଛନ୍ତି।
Verse 35
इतिसर्वंसमाख्यातंतवेदंवानरंबलम् ।सुवेलेऽधिष्ठितंशैलेशेषकार्येभवान्गतिः ।।6.30.35।।
ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ବାନରସେନାର ସମସ୍ତ ବିବରଣୀ କହିଦେଲି; ସେମାନେ ସୁବେଳ ପର୍ବତରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ। ଏବେ ଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଗତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ତୁମର ହାତରେ।
The pivotal action is the strategic-ethical ultimatum: before Rāma reaches Laṅkā’s ramparts, either return Sītā or commit to war. Rāvaṇa’s refusal—despite the prospect of cosmic opposition—dramatizes a choice where pride and possession override restorative justice.
The chapter teaches that power without self-correction becomes self-endangering: intelligence reports and counsel can clarify reality, but leadership must be willing to realign with dharma. It also highlights disciplined restraint as strength—Rāma’s camp releases the spy, signaling controlled authority rather than uncontrolled retaliation.
Suvela mountain is marked as the allied encampment and staging ground; Laṅkā’s gateway and ramparts (prākāra/dvāra) define the imminent siege line; the Mahārṇava (ocean) and its rock-and-stone filling allude to the bridgework enabling the invasion corridor.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.