Sarga 72
अतिकायवधश्रवणं रावणस्य लङ्कारक्षाविधानम् (Ravana’s Reaction to Atikaya’s Death and the Fortification Orders for Lanka)
युद्धकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାବଣ ଶୁଣେ ଯେ ମହାପରାକ୍ରମୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତିକାୟଙ୍କୁ ବଧ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ସେ ଶୋକ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ରାମ ଓ ବାନରସେନା ହାତରେ ଲଙ୍କାର ପୂର୍ବତନ ସେନାପତି ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ପରପରା ନିହତ ହୋଇଥିବା କଥା ସ୍ମରଣ କରି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଅଜେୟତାର ଗର୍ବ କ୍ଷୟ ହେଉଥିବା ଦେଖେ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରରେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଥିବା ଘଟଣା ମନେ ପକାଇ, ଦେବ-ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛେଦ୍ୟ ବୋଲି ଭାବିଥିବା ସେହି ବନ୍ଧନ କିପରି ମୁକ୍ତ ହେଲା ଭାବି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରେ; ପ୍ରତିପକ୍ଷର ପ୍ରଭାବ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିର ଅଗୋଚର ବୋଲି ମାନେ। ତାପରେ ବିଲାପ ଛାଡ଼ି ରାବଣ ପ୍ରଶାସନିକ ଆଦେଶ ଦିଏ—ନଗର ସାରା କଠୋର ପହରା ରଖାଯାଉ। ଦ୍ୱାର, ପ୍ରବେଶ-ନିର୍ଗମ ପଥ ଓ ସେନା-ଚୌକିଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଯାଞ୍ଚ କରାଯାଉ; ବିଶେଷକରି ସୀତା ଯେଉଁଠାରେ ରକ୍ଷିତ, ସେହି ଅଶୋକବନରେ ସୁରକ୍ଷା ଅଧିକ ଦୃଢ଼ କରାଯାଉ। ସନ୍ଧ୍ୟା, ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ଓ ପ୍ରଭାତ—ସମସ୍ତ ସମୟରେ ବାନରମାନଙ୍କ ଗତିବିଧି ଉପରେ ନଜର ରଖିବାକୁ ରାତ୍ରିଚରମାନଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ, ଏବଂ ସେନା ଥମ୍କିଥାଉ କି ଆଗେଇଯାଉ—ସଦା ସଜାଗ ରହିବାକୁ କହେ। ଆଦେଶ ପାଇ ରାକ୍ଷସବଳ ଉଠି ପ୍ରତିରକ୍ଷା-ବ୍ୟବସ୍ଥା କାର୍ଯ୍ୟକର କରେ। ରାବଣ ତଥାପି ପୁତ୍ରବଧର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିପତ୍ତିରେ ମନେମନେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, କ୍ରୋଧର ଶଲ୍ୟ ନେଇ, ପୁନଃପୁନଃ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ନିଜ ଭବନକୁ ଫେରିଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।।।
ମହାଓଜସ୍ୱୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତିକାୟକୁ ହତ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ରାଜା (ରାବଣ) ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 2
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ—ପରମ କ୍ରୋଧୀ, ଧନୁର୍ଧର ଓ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଅକମ୍ପନ, ପ୍ରହସ୍ତ ଏବଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ; ଏହେ ସମସ୍ତେ ମହାବଳ ବୀର ରାକ୍ଷସ, ଯୁଦ୍ଧକାଙ୍କ୍ଷୀ, ପରସେନାର ଜୟକର୍ତ୍ତା ଓ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଅଜେୟ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମା ଶ୍ରୀରାମ ଅନେକ ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେହି ସୁମହାକାୟ ମହାବୀର ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରିଛନ୍ତି; ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଶୂର ମହାତ୍ମା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମଧ୍ୟ ପତିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 3
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।6.72.2।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।6.72.3।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।6.72.4।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
ଏହେ ମହାବଳୀ ବୀର ରାକ୍ଷସମାନେ ଯୁଦ୍ଧକାଙ୍କ୍ଷୀ; ପରସେନାଙ୍କ ବିଜେତା, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଅପରାଜିତ—ସେମାନେ ଏବେ ପତିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 4
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।6.72.2।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।6.72.3।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।6.72.4।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମା ଶ୍ରୀରାମ ମହାବୀର୍ୟଶାଳୀ, ସୁମହାକାୟ ଏବଂ ନାନାଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ବଧ କଲେ; ଏହା ସହ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଶୂର ମହାତ୍ମା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମଧ୍ୟ ପତିତ ହେଲେ।
Verse 5
प्रख्यातबलवीर्येणपुत्रेणेन्द्रजितामम ।।।।यौहितौभ्रातरौतदावीरौबद्धौदत्तवरैश्शरैः ।
ତେବେ ବଳ-ବୀର୍ୟରେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ମୋ ପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେଇ ଦୁଇ ବୀର ଭ୍ରାତାଙ୍କୁ ଦତ୍ତବର-ଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ଶରମାନେ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିଦେଲା।
Verse 6
यन्नशक्यंसुरैस्सर्वैरसुरैर्वामहाबलैः ।।।।मोक्तुंतद्बन्धनंघोरंयक्षगन्धर्वकिन्नरैः ।तन्नजानेप्रभावैर्वामाययामोहनेनवा ।।।।शरबन्धाद्विमुक्तौतौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
ସମସ୍ତ ଦେବତା, ମହାବଳୀ ଅସୁରମାନେ, ଯକ୍ଷ-ଗନ୍ଧର୍ବ-କିନ୍ନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ମୋଚନ କରିପାରୁନଥିଲେ, ସେଇ ଭୟଙ୍କର ବନ୍ଧନ ତଥାପି ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଇ ଭ୍ରାତା ଶରବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ; ଏହା ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶକ୍ତିରୁ କିମ୍ବା ମୋତେ ଅଜଣା ମୋହନମାୟାରୁ—ମୁଁ ଜାଣେନି।
Verse 7
यन्नशक्यंसुरैस्सर्वैरसुरैर्वामहाबलैः ।।6.72.6।।मोक्तुंतद्बन्धनंघोरंयक्षगन्धर्वकिन्नरैः ।तन्नजानेप्रभावैर्वामाययामोहनेनवा ।।6.72.7।।शरबन्धाद्विमुक्तौतौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
ଯେ ଘୋର ବନ୍ଧନକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ କିମ୍ବା ମହାବଳୀ ଅସୁରମାନେ, ଏବଂ ଯକ୍ଷ-ଗନ୍ଧର୍ବ-କିନ୍ନରମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋଚନ କରିପାରୁନଥିଲେ, ସେଇ ଶରବନ୍ଧନରୁ ଭ୍ରାତା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୁକ୍ତ ହେଲେ—ତାହା ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରଭାବରୁ କି ଅଜଣା ମୋହନ ମାୟାରୁ, ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ।
Verse 8
येयोधानिर्गताश्शूराराक्षसाममशासनात् ।।।।तेसर्वेनिहतायुद्धेवानरैस्सुमहाबलैः ।
ମୋର ଆଜ୍ଞାରେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ବାହାରିଥିବା ସେ ସମସ୍ତ ଶୂର ରାକ୍ଷସ ଯୋଧାମାନେ—ଏକଜଣ ମଧ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ ନାହିଁ—ଅତି ମହାବଳୀ ବାନର ଯୋଧାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହେଲେ।
Verse 9
तम्नपश्याम्यहंयुद्धेयोऽद्यरामंसलक्ष्मणम् ।।।।शासयेत्सबलंवीरंससुग्रीवविभीषणम् ।
ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ଏମିତି କାହାକୁ ଦେଖୁନି, ଯେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ—ସେ ବୀରମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସେନା ସହ, ଏବଂ ପାଖରେ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବିଭୀଷଣ ଥିବାବେଳେ—ବଶ କରିପାରିବ।
Verse 10
अहोसुबलवान् रामोमहदस्त्रबलं च वै ।।।।यस्यविक्रममासाद्यराक्षसानिधनंगताः ।
“ଆହା! ରାମ କେତେ ସୁବଳବାନ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରବଳ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ମହାନ! ତାଙ୍କର ବିକ୍ରମକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ବିନାଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।”
Verse 11
अप्रमत्सैश्चसर्वत्रगुप्सैरक्ष्यापुरीवतियम् ।।।।अशोकवनिकायांचयत्रसीताऽभिरक्ष्यते ।
ସର୍ବତ୍ର ଅପ୍ରମତ୍ତ ଓ ଗୁପ୍ତ ପହରାଦାରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନଗରୀକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ରକ୍ଷା କରାଯାଉ; ବିଶେଷକରି ଅଶୋକବନିକାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସୀତାଦେବୀ ରକ୍ଷିତ ଅଛନ୍ତି।
Verse 12
निष्क्रामोवाप्रवेशोवाज्ञातव्यस्सर्वदैवनः ।।।।यत्रयत्रभवेद्गुल्मस्तत्रतत्रपुनःपुनः ।
ବାହାରିବା ହେଉ କି ପ୍ରବେଶ—ସେ ସବୁବେଳେ ଆମକୁ ଜଣା ଥିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁଯେଉଁଠାରେ ଦଳ (ଗୁଲ୍ମ) ନିୟୋଜିତ, ସେଉଁଠାରେ ସେଉଁଠାରେ ପୁନଃପୁନଃ ଯାଞ୍ଚ ହେଉ।
Verse 13
सर्वतश्चापितिष्ठध्वंस्स्वै: परिवृताबलैः ।।।।द्रष्टव्यं च पदंतेषांवानराणांनिशाचराः ।
ହେ ନିଶାଚରମାନେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ନିଜ ନିଜ ବଳଦ୍ୱାରା ଘେରା ହୋଇ ଅବସ୍ଥାନ କର; ଏବଂ ସେଇ ବାନରମାନଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନ ଓ ଗତିବିଧିକୁ ସତର୍କତାରେ ଦେଖି ରଖ।
Verse 14
प्रदोषेवार्धरात्रेवाप्रत्यूषेवापिसर्वत ।।।।नावज्ञातेषुकर्तव्यावानरेषुकदाचन ।द्विषतांबलमुद्युक्तमापतकतिंस्थितंसदा ।।।।
ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ, ଅର୍ଧରାତ୍ରିରେ କିମ୍ବା ପ୍ରତ୍ୟୁଷେ—ସର୍ବତ୍ର ସର୍ବଦା—ବାନରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଶତ୍ରୁବଳ ସଦା ଉଦ୍ୟତ ରହୁ—ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ହେଉ କି ଆଗେଇ ଆସୁଥିବାକୁ ପ୍ରତିହତ କରିବାକୁ ଗତି କରୁଥିବା ହେଉ।
Verse 15
प्रदोषेवार्धरात्रेवाप्रत्यूषेवापिसर्वत ।।6.72.14।।नावज्ञातेषुकर्तव्यावानरेषुकदाचन ।द्विषतांबलमुद्युक्तमापतकतिंस्थितंसदा ।।6.72.15।।
ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ, ଅର୍ଧରାତ୍ରିରେ କିମ୍ବା ପ୍ରତ୍ୟୁଷେ—ସର୍ବତ୍ର ସର୍ବଦା—ବାନରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଶତ୍ରୁବଳ ସଦା ଉଦ୍ୟତ ରହୁ—ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ହେଉ କି ଆଗେଇ ଆସୁଥିବାକୁ ପ୍ରତିହତ କରିବାକୁ ଗତି କରୁଥିବା ହେଉ।
Verse 16
ततस्तेराक्षसास्सर्वेश्रुत्वालङ्काधिपस्यतत् ।वचनंसर्वमातिष्ठन् यथावत्तुमहाबलाः ।।।।
ତାପରେ ଲଙ୍କାଧିପତିଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି, ସେଇ ସମସ୍ତ ମହାବଳ ରାକ୍ଷସମାନେ ଯଥାବିଧି ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 17
स तान् सर्वान् हिसन्दिश्यरावणोराक्षसाधिपः ।मन्युशल्यंवहन् दीनःप्रविवेशस्वमालयम् ।।।।
ଏପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ରାକ୍ଷସାଧିପ ରାବଣ କ୍ରୋଧର କଣ୍ଟକସଦୃଶ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ହୃଦୟେ ବହି ଦୀନଭାବେ ନିଜ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।
Verse 18
ततस्ससन्दीपितकोपह्निर्निशाचराणामधिपोमहाबलः ।तदेवपुत्रव्यसनंविचिन्तयन्मुहुर्मुहुश्चैवतदाव्यनिश्श्वसत् ।।।।
ତାପରେ ମହାବଳ ନିଶାଚରାଧିପତି ଅନ୍ତରେ ଦୀପ୍ତ କ୍ରୋଧାଗ୍ନି ବହି, ପୁତ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀ ସେହି ଦୁର୍ବିପାକକୁ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ଚିନ୍ତା କରି, ପୁନଃପୁନଃ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲା।
Verse 19
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
ମହାଓଜସ୍ବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତିକାୟକୁ ହତ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ରାଜା ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ ଏହି ବଚନ କହିଲା।
Verse 20
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
ମହାଓଜସ୍ବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତିକାୟକୁ ବଧ କଲେ ବୋଲି ଶୁଣି ରାଜା ଭୟରେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 21
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତିକାୟକୁ ହତ କଲେ ବୋଲି ଶୁଣି ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 22
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
ମହାଓଜସ୍ବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତିକାୟକୁ ବଧ କଲେ ବୋଲି ଶୁଣି ରାଜା ଅଶାନ୍ତିରେ କମ୍ପି ଉଠି ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ କହିଲେ।
Verse 23
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
ମହାଓଜସ୍ବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତିକାୟକୁ ସଂହାର କଲେ ବୋଲି ଶୁଣି ରାଜା ବ୍ୟଗ୍ରତାରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ଏହି ବଚନଗୁଡ଼ିକ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।
Verse 24
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
ମହାଓଜସ୍ବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତିକାୟକୁ ବଧ କଲେ ବୋଲି ଶୁଣି ରାଜା ଉଦ୍ବେଗରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 25
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
ମହାଓଜସ୍ବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତିକାୟକୁ ବଧ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ରାଜା ଉଦ୍ବେଗରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s shift from emotional shock to executive governance: despite personal grief and anger, he formalizes a citywide security protocol—tight control of ingress/egress and constant surveillance—revealing how rājadharma can be invoked even by an antagonistic ruler under existential threat.
The sarga highlights the limits of power grounded only in force or boons: repeated losses compel even a proud sovereign to concede the opponent’s superior efficacy and to rely on vigilance and procedure. It also illustrates how attachment and bereavement destabilize judgment, producing the “manyu-śalya” (thorn of wrath) that clouds leadership.
Laṅkā is mapped as a fortified urban space with controlled gates and troop posts (gulma), and the Aśoka-vāṭikā is singled out as a sensitive inner landmark because it houses the guarded Sītā, making it a focal point for internal security and surveillance.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.