Sarga 70
त्रिशिरा–देवान्तक–महोदर–मत्त (महापार्श्व) वधः | Slaying of Trisira, Devantaka, Mahodara, and Matta (Mahaparsva)
युद्धकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ତ୍ରିଶିରା, ଦେବାନ୍ତକ, ମହୋଦର ଏବଂ ମହାପାର୍ଶ୍ୱଙ୍କ ବଧ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭରେ ମହୋଦର, ଦେବାନ୍ତକ ଏବଂ ତ୍ରିଶିରା ମିଳିତ ଭାବେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଅଙ୍ଗଦ ମହୋଦରଙ୍କ ହାତୀକୁ ମାରି ତାର ଦାନ୍ତରେ ଦେବାନ୍ତକଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ। ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ହନୁମାନ ଏବଂ ନୀଳ ଆସିଲେ। ହନୁମାନ ନିଜର ବଜ୍ର ସମାନ ମୁଷ୍ଟି ପ୍ରହାରରେ ଦେବାନ୍ତକଙ୍କୁ ବଧ କଲେ ଏବଂ ନୀଳ ଏକ ବିଶାଳ ପଥର ଦ୍ୱାରା ମହୋଦରଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ। ଏହା ପରେ ହନୁମାନ ଏବଂ ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୀଷଣ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ହନୁମାନ ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ଖଡ୍ଗ ଛଡ଼ାଇ ନେଇ ତାଙ୍କର ତିନୋଟି ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ଶେଷରେ, ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ଗଦା ଧରି ବାନରମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବାନର ବୀର ଋଷଭ ତାଙ୍କ ଗଦା ଛଡ଼ାଇ ନେଇ ସେଥିରେ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ନିଜ ସେନାପତିମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ରାକ୍ଷସ ସେନା ପଳାୟନ କଲେ।
Shlokas
Verse 1
नरान्तकंहतंदृष्टवाचुक्रुशुर्नैरृतर्षभाः ।देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्चमहोदरः ।।।।
ନରାନ୍ତକ ହତ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲେ—ଦେବାନ୍ତକ, ତ୍ରିମୂର୍ଧା, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ମହୋଦର।
Verse 2
आरूढोमेघसङ्काशंवारणेन्द्रंमहोदरः ।वालिपुत्रंमहावीर्यमभिदुद्राववीर्यवान् ।।।।
ମେଘସଦୃଶ ବାରଣେନ୍ଦ୍ର ଗଜରାଜ ଉପରେ ଆରୂଢ ମହୋଦର, ପରାକ୍ରମୀ ହୋଇ ବାଳିପୁତ୍ର ମହାବୀର ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଡ଼ିଲା।
Verse 3
भ्रारातृव्यसनसन्तप्तस्तदादेवान्तकोबली ।आदायपरिघंदीप्तमङ्गदंसमभिद्रवत् ।।।।
ତେବେ ନିଜ ସ୍ୱଜନଙ୍କ ବିପତ୍ତିରେ ଶୋକତପ୍ତ ବଳବାନ ଦେବାନ୍ତକ ଦୀପ୍ତ ପରିଘ (ଲୋହ ଗଦା) ଧରି ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଉପରେ ସିଧା ଧାଇଲା।
Verse 4
रथमादित्यसङ्काशंयुक्तंपरमवाजिभिः ।आस्थायत्रिशिरावीरोवालिपुत्रमथाभ्ययात् ।।।।
ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯୁକ୍ତ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି, ବୀର ତ୍ରିଶିରା ବାଲିପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲା।
Verse 5
स त्रिभिर्देवदर्पघ्नेर्नेरृतीन्द्रेरभिद्रुतः ।वृक्षमुत्पाटयामासमहाविटपमङ्गदः ।।।।
ଦେବମାନଙ୍କ ଦର୍ପ ନାଶକ ତିନି ନୈଋତିଇନ୍ଦ୍ର ତାହାକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ଧାଇଆସିବାବେଳେ, ଅଙ୍ଗଦ ମହାଶାଖାଯୁକ୍ତ ବିଶାଳ ବୃକ୍ଷଟିକୁ ମୂଳସହିତ ଉପାଡ଼ି ନେଲେ।
Verse 6
देवान्तकायतंवीरच्शिक्षेपसहसाङ्गदः ।महावृक्षंमहाशाखंशक्रोदीप्तमिवाशनिम् ।।।।
ବୀର ଅଙ୍ଗଦ ଦେବାନ୍ତକ ଉପରେ ମହାଶାଖାଯୁକ୍ତ ବିଶାଳ ବୃକ୍ଷ ଛାଡ଼ିଲେ—ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଦୀପ୍ତ ବଜ୍ର ନିକ୍ଷେପ କରନ୍ତି।
Verse 7
त्रिशिरास्तंप्रचिच्छेदशरैराशीविषोपमैः ।स वृक्षंकृत्तमालोक्यउत्पपाततदाङ्गदः ।।।।
ଆଶୀବିଷ ସଦୃଶ ଶରମାନେ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଶିରା ସେଇ ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିଦେଲା; କଟା ଗଛକୁ ଦେଖି ଅଙ୍ଗଦ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଲାଫିଉଠିଲା।
Verse 8
स ववर्षततोवृक्षान् शैलाश्चकपिकुञ्जरः ।तान् प्रचिच्छेदसङ्कृद्धस्त्रिशिरानिशितैश्शरैः ।।।।
ତାପରେ ମହାବଳୀ କପିକୁଞ୍ଜର ଗଛ ଓ ଶିଳାମାନଙ୍କୁ ବର୍ଷା ପରି ଛାଡ଼ିଲା; କ୍ରୋଧିତ ତ୍ରିଶିରା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରମାନେ ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିଦେଲା।
Verse 9
परिघाग्रेणतान् वृक्षान्बभञ्ज च महोदरः ।त्रिशिराश्चाङ्गदंवीरमभिदुद्रावसायकैः ।।।।
ମହୋଦର ପରିଘର ଅଗ୍ରଦ୍ୱାରା ସେ ଗଛମାନଙ୍କୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା; ତ୍ରିଶିରା ବୀର ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଶରବର୍ଷା ସହ ଧାଇଁ ଆକ୍ରମଣ କଲା।
Verse 10
गजेनसमभिद्रुत्यवालिपुत्रंमहोदरः ।जघानोरसिसङ्कृद्धस्तोमरैर्वज्रसन्निभैः ।।।।
ଗଜ ସହ ଧାଇ ଆସି ମହୋଦର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବାଲିପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଛାତିରେ ବଜ୍ରସଦୃଶ କଠୋର ତୋମର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କଲା।
Verse 11
देवान्तकश्चसङ्कृद्धःपरिघेणतदाङ्गदम् ।उपगम्याभिहत्याशुव्यपचक्रामवेगवान् ।।।।
ଦେବାନ୍ତକ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପରିଘ ନେଇ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଶୀଘ୍ର ଆଘାତ କରି ବେଗରେ ପଛକୁ ହଟିଗଲା।
Verse 12
सत्रिभिर्नैरृतश्रेष्ठैर्युगतपत्समभिद्रुतः ।न विव्यथेमहातेजावालिपुत्रःप्रतापवान् ।।।।
ତିନିଜଣ ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକାସାଥି ଧାଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ପ୍ରତାପୀ ବାଲିପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦ କେବେ ଡଗମଗାଇଲେ ନାହିଁ।
Verse 13
स वेगवान्महावेगंकृत्वापरमदुर्जयः ।तलेनभृशमुत्पत्यजघानास्यमहागजम् ।।।।
ତାପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ ବେଗବାନ ଅଙ୍ଗଦ ମହାବେଗ ସଂଚୟ କରି, ତଳହସ୍ତରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଭାବେ ଉଛଳି, ଏକ ଆଘାତରେ ସେହି ମହାଗଜକୁ ଭୂମିସାତ କଲେ।
Verse 14
तस्यतेनप्रहारेणनागराजस्यसंयुगे ।पेततुर्लोचनेतस्यविननाद स वारणः ।।।।
ସେହି ପ୍ରହାରରେ ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ନାଗରାଜସଦୃଶ ରାଜହସ୍ତୀର ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ ଖସି ପଡ଼ିଲା; ସେ ବାରଣ ବେଦନାରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଚିତ୍କାର କଲା।
Verse 15
विषाणंचास्यसःनिष्कृष्यवालिपुत्रोमहाबलः ।देवान्तकमभिप्लुत्यताडयामाससंयुगे ।।।।
ତାପରେ ମହାବଳୀ ବାଲିପୁତ୍ର ତାହାର ଦନ୍ତ (ବିଷାଣ) ଟାଣି ବାହାର କଲା; ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବାନ୍ତକ ଉପରେ ଝାପି ପଡ଼ି ସେହି ଦନ୍ତରେ ତାକୁ ଆଘାତ କଲା।
Verse 16
स विह्वलस्तुतेजस्वीवातोद्धूतइवद्रुमः ।लक्षारससवर्णं च सुस्रावरुधिरंमहत् ।।।।
ସେ ତେଜସ୍ୱୀ ରାକ୍ଷସ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ପବନେ ଦୋଳିତ ବୃକ୍ଷ ପରି କମ୍ପିଲା; ଏବଂ ଲାକ୍ଷାରସ ସଦୃଶ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ମହାନ ରକ୍ତଧାରା ବହିଲା।
Verse 17
अथाश्वस्यमहातेजाःकृच्छ्राद्देवान्तकोबली ।आविध्यपरिघंवेगादाजघानतदाङ्गदम् ।।।।
ତାପରେ ଭୟଙ୍କର ତେଜସ୍ୱୀ ବଳବାନ ଦେବାନ୍ତକ କଷ୍ଟରେ ନିଜକୁ ସମ୍ଭାଳି, ବେଗରେ ପରିଘ (ଲୋହ ଗଦା) ଉଠାଇ, ସେତେବେଳେ ଅଙ୍ଗଦକୁ ଆଘାତ କଲା।
Verse 18
परिघाभिहतश्चापिवानरेन्द्रात्मजस्तदा ।जानुभ्यांपतितोबूमौपुनरेवोत्पपात ह ।।।।
ପରିଘର ଆଘାତରେ ଆହତ ବାନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ସେତେବେଳେ ଜାନୁ ଭରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା; ତଥାପି ସେ ତୁରନ୍ତ ପୁନର୍ବାର ଉଛଳି ଉଠିଲା।
Verse 19
तमुत्पतन्तंत्रिशिरास्त्रिभिर्बाणैरजिह्मगैः ।घोरैर्हरिपतेःपुत्रेंललाटेऽभिजघान ह ।।।।
ଅଙ୍ଗଦ ଉଛଳି ଉଠୁଥିବାବେଳେ, ତ୍ରିଶିରା ବାନରାଧିପତିଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଲଲାଟରେ ବାଙ୍କା ନହୋଇ ସିଧା ଯାଉଥିବା ଭୟଙ୍କର ତିନିଟି ବାଣରେ ପ୍ରହାର କଲା।
Verse 20
ततोऽङ्गदंपरिक्षिप्तंत्रिभिर्नैरृतपुङ्गवैः ।हनूमानपिविज्ञायनीलश्चापिप्रतस्थतुः ।।।।
ତାପରେ ତିନିଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସପୁଙ୍ଗବ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଘେରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ହନୁମାନ ଓ ନୀଳ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 21
तश्चिक्षेपशैलाग्रंनीलस्त्रिशिरसेतदा ।तद्रावणसुतोधीमाबनिभेदनिशितैश्शरैः ।।।।
ସେତେବେଳେ ନୀଳ ତ୍ରିଶିରା ଉପରେ ପର୍ବତଶିଖର ଛାଡ଼ିଲେ; କିନ୍ତୁ ରାବଣପୁତ୍ର ସେ ଧୀମାନ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଭେଦି ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା।
Verse 22
तद्बाणशतनिर्भिन्नंविदारितशिलातलम् ।सविस्फुलिंगंसज्वालंनिपपातगिरेशशिरः ।।।।
ଶତଶତ ବାଣରେ ଭିଦ୍ରିତ ହୋଇ ଶିଳାତଳ ଚିରିଯାଇଥିବା ସେ ପର୍ବତଶିଖର, ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ଓ ଜ୍ୱାଳା ଛିଟାଇ ତଳକୁ ପଡ଼ିଲା।
Verse 23
ततोजृम्भितमालोक्यहर्षाद्वेवान्तकस्तदा ।परिघेणाभिदुद्रावमारुतात्मजमाहवे ।।।।
ତେବେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଖୋଲା ସୁଯୋଗ ଦେଖି ଦେବାନ୍ତକ ହର୍ଷିତ ହେଲା; ଏବଂ ସମରମଝିରେ ଲୋହ ପରିଘ ନେଇ ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲା।
Verse 24
तमापतन्तमुत्प्लुत्यहनुमान्मारुतात्मजः ।आजघानतदामूर्ध्निवज्रकल्पेनमुष्टिना ।।।।
ଦେବାନ୍ତକ ଧାଇଆସୁଥିବାବେଳେ ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନ ଉଛଳି ଉଠି, ବଜ୍ରସଦୃଶ ମୁଷ୍ଟିରେ ତାହାର ମସ୍ତକରେ ପ୍ରହାର କଲେ।
Verse 25
शिरसिप्रहरवनीरस्तदावायुसुतोबली ।नादेनाकम्पयच्चैवराक्षसान् स महाकपिः ।।।।
ତାପରେ ବଳବାନ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ଦେବାନ୍ତକର ଶିରରେ ପ୍ରହାର କଲେ; ସେଇ ଘାତର ନାଦରେ ମହାକପି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲେ।
Verse 26
मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नमूर्धानिर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिव्वाः ।देवान्तकोराक्षसराजसूनुर्गतासुरुत्व्यांसहसापपात ।।।।
ମୁଷ୍ଟିପ୍ରହାରରେ ତାହାର କପାଳ ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା; ଦାନ୍ତ, ଆଖି ଓ ଜିଭ ବାହାରକୁ ଲଟକିଲା; ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦେବାନ୍ତକ ପ୍ରାଣହୀନ ହୋଇ ସହସା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା।
Verse 27
तस्मिन्हतेराक्षसयोधमुख्येमहाबलेसंयतिदेवशत्रौ ।क्रुद्धस्त्रिमूर्धानिशिताग्रमुग्रंववर्षनीलोरसिबाणवर्षम् ।।।।
ସମରରେ ଦେବଶତ୍ରୁ ମହାବଳୀ ସେଇ ଅଗ୍ରଣୀ ରାକ୍ଷସଯୋଧା ନିହତ ହେବା ପରେ, କ୍ରୋଧିତ ତ୍ରିମୂର୍ଧା ତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ର ଭୟଙ୍କର ବାଣବର୍ଷା ନୀଳଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଉପରେ ବର୍ଷାଇଲା।
Verse 28
महोदरस्तुसङ्कृद्धःकुञ्जरंपर्वतोपमम् ।भूयस्समधिरुह्याशुमन्दरंरमशिमानिव ।।।।ततोबाणमयंवर्षंनीलस्योरस्यपातयत् ।गिरौवर्षंतडिच्चक्रचापवानिवतोयदः ।।।।
ତେବେ କ୍ରୋଧେ ଦୀପ୍ତ ମହୋଦର ପର୍ବତସଦୃଶ ମହାକୁଞ୍ଜର ଉପରେ ପୁନର୍ବାର ଶୀଘ୍ର ଆରୋହଣ କଲା—ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଉପରେ କିରଣମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ପରି। ତାପରେ ସେ ନୀଳଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ବାଣବର୍ଷା କଲା; ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ଶୋଭିତ ମେଘ ଯେପରି ପର୍ବତ ଉପରେ ବର୍ଷା ଝରାଏ।
Verse 29
महोदरस्तुसङ्कृद्धःकुञ्जरंपर्वतोपमम् ।भूयस्समधिरुह्याशुमन्दरंरमशिमानिव ।।6.70.28।।ततोबाणमयंवर्षंनीलस्योरस्यपातयत् ।गिरौवर्षंतडिच्चक्रचापवानिवतोयदः ।।6.70.29।।
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ଭାବ ମଧ୍ୟ ସେଇ: କ୍ରୋଧିତ ମହୋଦର ପର୍ବତସଦୃଶ ହାତୀ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ନୀଳଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ବାଣଧାରା ବର୍ଷାଇଲା—ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ଶୋଭିତ ମେଘ ଯେପରି ପର୍ବତ ଉପରେ ବର୍ଷା ଝରାଏ।
Verse 30
ततश्शरौघेरभिवर्ष्यमाणोविभिन्नगात्रःकपिसैन्यपालः ।नीलोबभूवाथविसृष्टगात्रोविष्टम्भितस्तेनमहाबलेन ।।।।
ତାପରେ ଶରସ୍ରୋତରେ ସମସ୍ତଦିଗରୁ ଅଭିବର୍ଷିତ ହୋଇ, ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଭିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିବା କପିସେନାପତି ନୀଳ କମ୍ପିତ ଓ ଶିଥିଳାଙ୍ଗ ହେଲେ; ସେଇ ମହାବଳୀର ଆକ୍ରମଣରେ ତାଙ୍କ ଗତି ରୋକାଗଲା।
Verse 31
ततस्तुनीलःप्रतिलभ्यसंज्ञांशैलंसमुत्पाट्यसवृक्षषंण्डम् ।ततस्समुत्पत्यभृशोग्रवेशोमहादरंतेनजघानमूर्ध्नि ।।।।
କିନ୍ତୁ ନୀଳ ଚେତନା ପୁନଃ ପାଇ, ବୃକ୍ଷସମୂହରେ ଘନ ଏକ ଶୈଳକୁ ଉପାଟି ନେଲେ। ତାପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଗ୍ର ବେଗରେ ଲାଫି ଆଗକୁ ବଢ଼ି, ସେଇ ଶୈଳଦ୍ୱାରା ମହୋଦରଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ଆଘାତ କଲେ।
Verse 32
तत: स्सशैलेद्रनिपातभग्नोमहोदरस्तेनमहाद्विपेन ।विपोथितोभूमितलेगतासुःपपातवज्राभिहतोयथाद्रिः ।।।।
ତାପରେ ସେଇ ପର୍ବତର ଭୟଙ୍କର ପତନାଘାତରେ ଭଙ୍ଗିତ ମହୋଦର ନିଜ ମହାଗଜ ସହିତ ଭୂମିତଳେ ଛିଟକି ପଡ଼ିଲା; ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରି, ବଜ୍ରାଘାତରେ ପତିତ ପର୍ବତ ପରି ଧସି ପଡ଼ିଲା।
Verse 33
पितृव्यंनिहतंदृष्टवात्रिशिराश्चापमाददे ।हनूमन्तं च सङ्कृद्धोविव्याथनिशितैश्शरैः ।।।।
ପିତୃବ୍ୟ ନିହତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ତ୍ରିଶିରା ଧନୁଷ ଧରିଲା; ଜ୍ୱଳନ୍ତ କ୍ରୋଧରେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ଧ କଲା।
Verse 34
स वायुसुनूःकुपितश्चिक्षेपशिखरंगिरेः ।त्रिशिरास्तच्छरैस्तीक्ष्णैर्बिभेदबहुधाबली ।।।।
କ୍ରୋଧିତ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ଗିରିଶିଖର ଛାଡ଼ିଲେ; କିନ୍ତୁ ବଳବାନ ତ୍ରିଶିରା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ବହୁ ଖଣ୍ଡରେ ଭେଦିଦେଲା।
Verse 35
तद्व्यर्थंशिखरंदृष्टवाद्रुमवर्षंमहाकपिः ।विससर्जरणेतस्मिन्रावणस्यसुतंप्रति ।।।।
ନିକ୍ଷିପ୍ତ ଶିଖର ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ମହାକପି ସେଇ ରଣରେ ରାବଣପୁତ୍ର ପ୍ରତି ବୃକ୍ଷବର୍ଷା ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
Verse 36
तमापतन्तमाकाशेद्रुमवर्षंप्रतापवान् ।त्रिशिरानिशितैर्बाणैश्चिच्छेद च ननाद च ।।।।
ଆକାଶରେ ଧାଇଆସୁଥିବା ସେଇ ବୃକ୍ଷବର୍ଷାକୁ ପ୍ରତାପବାନ ତ୍ରିଶିରା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣଦ୍ୱାରା ଛେଦିଦେଲା; ଏବଂ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ନାଦ କଲା।
Verse 37
हनूमानुतोप्लुत्यहयंस्त्रीशिरसस्तदा ।विददारनखैःक्रुद्धोनागेन्द्रंमृगराडिव ।।।।
ତେବେ ହନୁମାନ କ୍ରୋଧରେ ଉଛଳି ପଡ଼ି, ସିଂହ ଯେପରି ଗଜେନ୍ଦ୍ରକୁ ଚିରିଦିଏ, ସେପରି ନଖରେ ତ୍ରିଶିରାର ଘୋଡ଼ାକୁ ଫାଡ଼ିଦେଲେ।
Verse 38
अथशक्तिंसमादायकाळरात्रिमिवान्तकः ।चिक्षेपानिलपुत्रायत्रिशिरारावणात्मजः ।।।।
ତାପରେ ରାବଣପୁତ୍ର ତ୍ରିଶିରା, ଅନ୍ତକ ସମାନ, କାଳରାତ୍ରି ପରି ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ଧରି, ଅନିଲପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲା।
Verse 39
दिवःक्षिप्तामिवोल्कांतांशक्तिंक्षिप्तामसङ्गताम् ।गृहीत्वाहरिशार्दूलोबभञ्ज च ननाद च ।।।।
ଦିବରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଉଲ୍କା ପରି, ଅବରୋଧ ବିନା ବେଗରେ ଆସୁଥିବା ସେଇ ଶକ୍ତିକୁ ବାନରଶାର୍ଦ୍ଦୂଳ ହନୁମାନ ଧରି, ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ଏବଂ ଗର୍ଜନ କଲେ।
Verse 40
तांदृष्टवाघोरसङ्काशांशक्तिंभग्नांहनूमता ।प्रहृष्टावानरगणाविनेदुर्जलदाइव ।।।।
ହନୁମାନ ଭାଙ୍ଗିଦେଇଥିବା ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖି, ବାନରସେନା ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ବର୍ଷାମେଘ ପରି ଗର୍ଜନ କଲେ।
Verse 41
तःखडगंसमुद्यम्यत्रिशिराराक्षसोत्तमः ।निजघानतदाव्यूढेवायुपुत्रस्यवक्षसि ।।।।
ତେବେ ରାକ୍ଷସୋତ୍ତମ ତ୍ରିଶିରା ଖଡ୍ଗ ଉଠାଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିବା ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ପ୍ରହାର କଲା।
Verse 42
खडगप्रहाराभिहतोहनुमान्मारुतात्मजः ।आजघानतिशिरसंतलेनोरसिवीर्यवान् ।। ।।
ଖଡ୍ଗ ପ୍ରହାରରେ ଆହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମାରୁତାତ୍ମଜ ପରାକ୍ରମୀ ହନୁମାନ ନିଜ କରତଳରେ ତ୍ରିଶିରାର ବକ୍ଷସ୍ଥଳକୁ ଜୋରେ ଆଘାତ କଲେ।
Verse 43
सतलाभिहतस्तेनस्रस्तहस्तायुधोभुवि ।निपपातमहातेजास्त्रिशिरास्त्यक्तचेतनः ।।।।
ତାଙ୍କ କରତଳ ପ୍ରହାରରେ ଆହତ ହୋଇ ମହାତେଜସ୍ବୀ ତ୍ରିଶିରାର ହାତରୁ ଅସ୍ତ୍ର ଖସିଗଲା; ଚେତନା ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।
Verse 44
स तस्यपततःखङ्गंतमाच्छिद्यमहाकपिः ।ननादगिरिसङ्काशस्त्रासयन् सर्वनैरृता ।।।।
ସେ ପଡ଼ୁଥିବାବେଳେ, ପର୍ବତସଦୃଶ ମହାକପି ତାହାର ଖଡ୍ଗ ଛିନିନେଲେ ଏବଂ ଗର୍ଜନ କରି ସମସ୍ତ ନୈରୃତମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କଲେ।
Verse 45
अमृष्यमाणस्तंघोषमुत्पपातनिशाचरः ।उत्पत्य च हनूमन्तंताडयामासमुष्टिना ।।।।
ସେ ଘୋଷ ସହିପାରିନଥିବା ନିଶାଚର ରାକ୍ଷସ ଉଛଳିଉଠିଲା; ଲାଫି ହନୁମାନଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଇ ମୁଷ୍ଟିରେ ପ୍ରହାର କଲା।
Verse 46
तेनमुष्टिप्रहोरेणसञ्चुकोपमहाकपिः ।कुपितश्चनिजग्राहकिरीटेराक्षसर्षभम् ।।।।
ସେଇ ମୁଷ୍ଟିପ୍ରହାରରେ ମହାକପି ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; କୁପିତ ହୋଇ ସେ ରାକ୍ଷସ-ବୃଷଭକୁ ତାହାର କିରୀଟ ଧରି ଧରିଲେ।
Verse 47
स तस्यशीर्षाण्यसिनाशितेनकिरीटजुष्टानिसकुण्डलानि ।क्रुद्धःप्रचिच्छेदसुतोऽनिलस्यत्वष्टुस्सुतस्येवशिरांसिशक्रः ।।।।
ତାପରେ କ୍ରୋଧାବେଶରେ ଅନିଲସୁତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସିଦ୍ୱାରା କିରୀଟଯୁକ୍ତ ଓ କୁଣ୍ଡଳଭୂଷିତ ତାହାର ଶିରଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିଦେଲେ—ଯେପରି ଶକ୍ର ତ୍ୱଷ୍ଟୃପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱରୂପର ଶିର ଛେଦିଥିଲେ।
Verse 48
तान्यायताक्षाण्यगसन्निभानिप्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि ।पेतुशिरांसीन्द्ररिपोःर्धरण्यांज्योतींषिमुक्तानियथार्कमार्गात् ।।।।
ଇନ୍ଦ୍ରରିପୁର ସେଇ ଶିରଗୁଡ଼ିକ—ପର୍ବତସଦୃଶ ବିଶାଳ, ଦୀର୍ଘ ଦୀପ୍ତ ନୟନ ଓ ବୈଶ୍ୱାନର ସମ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଲୋଚନ—ଧରଣୀରେ ପଡ଼ିଲା, ଯେପରି ଅର୍କମାର୍ଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଜ୍ୟୋତିମାନ ତାରାମାନେ।
Verse 49
तस्मिन् न्हतेदेवरिपौत्रिशीर्षेहनूमताशक्रपराक्रमेण ।नेदुःप्लवंगाःप्रचचालभूमीरक्षांस्यथोदुद्रुविरेसमन्तात् ।।।।
ଶକ୍ରସମ ପରାକ୍ରମୀ ହନୁମାନ ଦେବରିପୁ ତ୍ରିଶୀର୍ଷକୁ ବଧ କରିବା ସହିତେ ପ୍ଲବଙ୍ଗମାନେ ଗର୍ଜନ କଲେ; ଭୂମି କମ୍ପିଲା; ରାକ୍ଷସମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ।
Verse 50
हतंत्रिशिरसंदृष्टवातथैवचमहोदरं ।हतौप्रेक्षयदुराधर्षौदेवान्तकनरान्तकौ ।।।।चुकोपपरमामर्षीमत्तोराक्षसपुङ्गवः ।
ତ୍ରିଶିରସ ଓ ମହୋଦର ହତ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ଦୁରାଧର୍ଷ ଦେବାନ୍ତକ ଓ ନରାନ୍ତକ ମଧ୍ୟ ନିହତ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାକ୍ଷସପୁଙ୍ଗବ ମତ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ ଉଠିଲା।
Verse 51
जग्राहार्चिष्मतींघोरांगदांसर्वायसींशुभां ।।।।हेमपट्टपरिक्षिप्तांमांसशोणितफेनिलाम् ।विराजमानांवपुषांशत्रुशोणितरंजिताम् ।।।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रांरक्तमाल्यविभूषिताम् ।ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ।।।।
ତାପରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ ଗଦାଟିକୁ ଧରିଲା—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋହାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ୍ର-ଶୋଭାମୟ; ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଟ୍ଟିରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତର ଫେନରେ ଛିଟାଯାଇଥିବା; ଦେହକାନ୍ତିରେ ବିରାଜିତ, ଶତ୍ରୁର ରକ୍ତରେ ରଞ୍ଜିତ; ତେଜରେ ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ ଅଗ୍ରବିଶିଷ୍ଟ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ମାଳାରେ ବିଭୂଷିତ; ଐରାବତ, ମହାପଦ୍ମ ଓ ସାର୍ବଭୌମକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଦେବା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 52
जग्राहार्चिष्मतींघोरांगदांसर्वायसींशुभां ।।6.70.51।।हेमपट्टपरिक्षिप्तांमांसशोणितफेनिलाम् ।विराजमानांवपुषांशत्रुशोणितरंजिताम् ।।6.70.52।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रांरक्तमाल्यविभूषिताम् ।ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ।।6.70.53।।
ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଟ୍ଟିରେ ମଢ଼ା, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତର ଫେନରେ ଛିଟାଯାଇଥିବା; ଦେହକାନ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତ ଓ ଶତ୍ରୁର ରକ୍ତରେ ରଞ୍ଜିତ ଗଦାଟିକୁ ସେ ଧରିଲା।
Verse 53
जग्राहार्चिष्मतींघोरांगदांसर्वायसींशुभां ।।6.70.51।।हेमपट्टपरिक्षिप्तांमांसशोणितफेनिलाम् ।विराजमानांवपुषांशत्रुशोणितरंजिताम् ।।6.70.52।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रांरक्तमाल्यविभूषिताम् ।ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ।।6.70.53।।
ତାହାର ଅଗ୍ର ତେଜରେ ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ ଥିଲା; ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ମାଳାରେ ବିଭୂଷିତ ଥିଲା; ଏବଂ ଦିଗ୍ଗଜ ଐରାବତ, ମହାପଦ୍ମ, ସାର୍ବଭୌମକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ କରୁଥିଲା।
Verse 54
गदामादायसङ्कृद्धोमत्तोराक्षसपुङ्गवः ।हरीन् समभिदुद्रावयुगान्तानगिरिवज्वलन् ।।।।
ଗଦା ଧରି, କ୍ରୋଧରେ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧ ରାକ୍ଷସପୁଙ୍ଗବ ମତ୍ତ, ଯୁଗାନ୍ତର ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଲିତ ହୋଇ, ବାନରମାନଙ୍କ ଉପରେ ସିଧା ଧାଇଲା।
Verse 55
अथर्षभस्समुत्पत्यवानरोरावणानुजम् ।मत्तानीकमुपागम्यतस्थौतस्याग्रतोबली ।।।।
ତେବେ ବଳବାନ୍ ବାନର ଋଷଭ ଉଛଳି ଉଠି, ରାବଣାନୁଜ ମତ୍ତାନୀକଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
Verse 56
तंपुरस्तात् स्थितंदृष्टवावानरंपर्वतोपमम् ।आजघानोरसिक्रुद्धोगदयावज्रकल्पया ।।।।
ପର୍ବତସଦୃଶ ଭାବେ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ବାନରକୁ ଦେଖି, କ୍ରୋଧିତ ରାକ୍ଷସ ଵଜ୍ରସମ ଗଦାଦ୍ୱାରା ତାହାର ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଆଘାତ କଲା।
Verse 57
स तयाऽभिहतस्तेनगदयावानरर्षभः ।भिन्नवक्षास्समाधूतस्सुस्रावरुधिरंबहु ।।।।
ସେହି ଗଦାର ଆଘାତରେ ବାନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷଭଙ୍କର ବକ୍ଷ ଭିନ୍ନ ହୋଇଗଲା; ଭୟଙ୍କର ଭାବେ କମ୍ପିତ ହୋଇ ସେ ବହୁ ରକ୍ତ ସ୍ରବଣ କଲେ।
Verse 58
स संज्ञांप्राप्यसुचिरादृषभोवानरर्षभः ।क्रुद्धोविस्फुरमाणौष्ठोमहापार्श्वमुदैक्षत ।।।।
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ବାନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷଭ ସଞ୍ଜ୍ଞା ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, କମ୍ପିତ ଓଷ୍ଠ ସହ, ସେ ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ନିଶ୍ଚଳ କଲେ।
Verse 59
स वेगवान् वेगवदभ्युपेत्यतंराक्षसंवानरवीरमुख्यः ।सम्वर्त्यमुष्टिंसहसाजघानबाह्वन्तरेशैलनिकाशरूपः ।।।।
ବେଗଶାଳୀ ଓ ବଳଶାଳୀ ବାନରବୀରମୁଖ୍ୟ, ଶୈଳସଦୃଶ ରୂପଧାରୀ, ସେ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଗଲେ; ମୁଷ୍ଟିକୁ ସଂବର୍ତ୍ତି ସହସା ତାଙ୍କ ବାହୁଦ୍ୱୟର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଭୟଙ୍କର ଆଘାତ କଲେ।
Verse 60
स कृत्तमूलस्सहसेववृक्षःक्षितौपपातक्षतजोक्षिताङ्गः ।तांचास्यघोरांयमदण्डकल्पांगदांप्रगृह्याशुतदाननाद ।।।।
ମୂଳ କାଟା ଗଛ ପରି ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା; ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ରକ୍ତରେ ସିଞ୍ଚିତ। ପରେ ଯମଦଣ୍ଡସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ଗଦା ଶୀଘ୍ର ଧରି ଗର୍ଜନ କଲା।
Verse 61
मुहूर्तमासीत्सगतासुकल्पःप्रत्यागतात्मासहसासुरारिः ।उत्पत्यसन्ध्याभ्रसमानवर्णस्तंवारिराजात्मजमाजघान ।।।।
କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦେବଶତ୍ରୁ ପ୍ରାଣ ଚାଲିଗଲା ପରି ପଡ଼ିରହିଲା; ପରେ ହଠାତ୍ ସ୍ୱଚେତନ ହୋଇ, ସନ୍ଧ୍ୟାମେଘସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣ ଧରି ଉଛଳି ଜଳରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ଋଷଭକୁ ଆଘାତ କଲା।
Verse 62
स मूर्भितोभूमितलेपपातमुहूर्तमुत्पत्यपुनस्ससंज्ञः ।तामेवतस्याद्रिवराद्रिकल्पांगदांसमाविध्यजघानसङ्ख्ये ।।।।
ଋଷଭ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ଭୂମିତଳେ ପଡ଼ିଲା; କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ଉଠି ପୁନଃ ସଚେତନ ହେଲା। ସେଇ ମହାପର୍ବତଶିଳାସଦୃଶ ଗଦାକୁ ଘୁରାଇ ସଂଗ୍ରାମରେ ଶତ୍ରୁକୁ ଆଘାତ କଲା।
Verse 63
सातस्यरौद्रासमुपेत्यदेहंरौद्रस्यदेवाध्वरविप्रशत्रोः ।बिभेदवक्षःक्षतजं च भूरिसुस्रावधात्वम्भइवाद्रिराजः ।।।।
ଦେବ, ଯଜ୍ଞ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ସେଇ ରୌଦ୍ର ବୈରୀର ଦେହକୁ ନିକଟରୁ ଆସି ଋଷଭ ତାହାର ବକ୍ଷ ଭେଦିଦେଲା; ଏବଂ ପର୍ବତରାଜରୁ ଧାତୁମିଶ୍ରିତ ଜଳଧାରା ବହିବା ପରି ପ୍ରଚୁର ରକ୍ତ ଝରିଲା।
Verse 64
अभिदुद्राववेगेनगदांतस्यमहात्मनः ।गृहीत्वातांगदांभीमामाविध्य च पुनःपुनः ।।।।मत्तानीकंमहात्मानंजघानरणमूर्धनि ।
ମହାତ୍ମା ଯୋଦ୍ଧାର ଗଦା ପାଖକୁ ଋଷଭ ବେଗେ ଧାଇଗଲା; ସେଇ ଭୀମ ଗଦାକୁ ଧରି ପୁନଃପୁନଃ ଘୁରାଇ, ରଣର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ମତ୍ତାନୀକ ମହାତ୍ମାକୁ ପ୍ରହାର କଲା।
Verse 65
स स्वयागदयाभग्नोविदीर्णदशनेक्षणः ।।।।निपपातततोमत्तोवज्राहतइवाचलः ।
ନିଜ ଗଦାର ପ୍ରହାରେ ଭଙ୍ଗି, ଦାନ୍ତ ଓ ଚକ୍ଷୁ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ମତ୍ତ ସେଠାରେ ପଡ଼ିଗଲା—ବଜ୍ରାଘାତରେ ଆଘାତିତ ପର୍ବତ ପରି।
Verse 66
विदीर्णनयनेभूमौगतसत्त्वेगतायुषि ।।।।पतितेराक्षसेतस्मिन् विद्रुतंराक्षसंबलम् ।
ଚକ୍ଷୁ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ, ସତ୍ତ୍ୱ ଶେଷ, ଆୟୁ ନିଶ୍ଶେଷ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ସେ ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଖି, ରାକ୍ଷସ ସେନା ଭାଙ୍ଗି ପଳାଇଗଲା।
Verse 67
तस्मिन्न्हतेभ्रातरिरावणस्यतन्नैरृतानांबलमर्णवाभम् ।त्यक्तायुधंकेवलजीवितार्थंदुद्रावभिन्नार्णवसन्निकाशम् ।।।।
ରାବଣର ଭାଇ ହତ ହେବା ସହ, ସମୁଦ୍ରସଦୃଶ ସେଇ ନୈରୃତ ବଳ ଅସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି, କେବଳ ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ପାଇଁ ଧାଇଲା—ସୀମା ଭାଙ୍ଗି ଉଛଳୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ପରି।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the targeted removal of battlefield commanders (Devantaka, Mahodara, Trisira, and Matta/Mahaparsva). The narrative frames decisive force as legitimate when directed toward immediate aggressors and when it protects allied formations under siege.
Upadesha is conveyed through action rather than speech: steadfastness under coordinated attack (Angada), timely reinforcement of an encircled ally (Hanuman and Nila), and the principle that morale and order collapse when unjust command structures lose their leaders.
No named terrestrial landmark dominates; instead, the sarga uses cultural-cosmological references—Indra’s slaying of Viśvarūpa (Tvaṣṭṛ’s son) and the directional elephants (Airāvata, Mahāpadma, Sārvabhauma)—to index weapons, power, and epic-scale comparison.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.