Sarga 95
युद्धकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः (Sarga 95: Lamentation in Laṅkā and the Causal Chain of Enmity)
युद्धकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧବିଧ୍ୱଂସର ହିସାବ ଓ ତାହାର କାରଣ-ଶୃଙ୍ଖଳାର ଚିନ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ। ରାବଣ ପଠାଇଥିବା ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ସେନା, ପତାକାଶୋଭିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣାଳଙ୍କୃତ ରଥ, ଲୋହଦଣ୍ଡଧାରୀ ଯୋଦ୍ଧା ଓ ମାୟାବୀ ରାକ୍ଷସ—ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଦୀପ୍ତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣାଳଙ୍କୃତ ଶରରେ ନିହତ ହୁଅନ୍ତି; ରାମଙ୍କ ‘ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମ’ (ଅକ୍ଳାନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟସାଧନ) ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ତାପରେ ରାକ୍ଷସୀ ନାରୀମାନେ ଓ ଅବଶିଷ୍ଟ ଲୋକେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ପତି, ପୁତ୍ର, ବାନ୍ଧବଙ୍କ ପାଇଁ ବିଳାପ କରନ୍ତି ଏବଂ ପଚାରନ୍ତି—ଏହି ବୈରର ଶୃଙ୍ଖଳା କେଉଁଠୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା? ଶୂର୍ପଣଖାର ରାମପ୍ରତି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟଜନକ ଆକାଙ୍କ୍ଷା, ତାହାର ନିନ୍ଦିତ ଆକ୍ରମଣ, ତାହାର ଫଳରେ ଖର-ଦୂଷଣଙ୍କ ବିନାଶ, ଏବଂ ଶେଷରେ ସୀତାହରଣ। ରାମପରାକ୍ରମର “ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପ୍ରମାଣ” ଭାବେ ବିରାଧବଧ, ଜନସ୍ଥାନ ଅଭିଯାନ, ଖର-ଦୂଷଣ-ତ୍ରିଶିରା-କବନ୍ଧ-ବାଲିବଧ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପୁନଃସ୍ଥାପନ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଧର୍ମୋପଦେଶକୁ ରାବଣ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଥିବା କଥା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ସାମୂହିକ ଭୟ ତୀବ୍ର ହୁଏ—ଲଙ୍କା ଶ୍ମଶାନସଦୃଶ ଲାଗେ, ଅପଶକୁନ ଦେଖାଦିଏ, ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ତକ (ମୃତ୍ୟୁ) ସହ ତୁଳନା କରାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରଦାନ ସ୍ମରଣ କରି କୁହାଯାଏ—ଦେବ-ଦାନବ-ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ନେଇ ରାବଣ ନିର୍ଭୟ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟାବତାର ରାମ ତାଙ୍କ ପତନର ଉପାୟ ହେଲେ। ଶେଷରେ ନାରୀମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଦୀନ କ୍ରନ୍ଦନ କରନ୍ତି—ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କେବଳ ସେନାପରାଜୟ ନୁହେଁ, ଧର୍ମସମ୍ମୁଖରେ ନୈତିକ ହିସାବ ମଧ୍ୟ।
Shlokas
Verse 1
तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।।।राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् ।काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।।।निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।।।
ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ ଅଶ୍ୱମାନେ ଯୋଗାଯୋଗ କରାଯାଇ ଧ୍ୱଜରେ ଶୋଭିତ ରଥମାନଙ୍କର ସହସ୍ର ସହସ୍ର, ଏବଂ ଗଦା-ପରିଘ ଧାରି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା, କାଞ୍ଚନଧ୍ୱଜରେ ଚିତ୍ରିତ, ଶୂର ଓ କାମରୂପୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ସହସ୍ର—ରାବଣ ନିୟୋଜିତ ସେହି ସେନାକୁ ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମା ଶ୍ରୀରାମ ତପ୍ତ କାଞ୍ଚନଭୂଷଣ-ଅଲଙ୍କୃତ ଦୀପ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିହତ କଲେ।
Verse 2
तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।6.95.1।।राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् ।काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।6.95.2।।निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।6.95.3।।
ଗଦା ଓ ପରିଘ ଧରି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା, କାଞ୍ଚନ ଧ୍ୱଜରେ ଶୋଭିତ ଓ ଚିତ୍ରିତ ଚିହ୍ନରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଶୂର ଏବଂ କାମରୂପୀ ରାକ୍ଷସ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହେଲେ।
Verse 3
तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।6.95.1।।राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् ।काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।6.95.2।।निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।6.95.3।।
ରାବଣ ଯେ ସେନାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମା ରାମ ତପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣଭୂଷିତ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରମାନେ ଦ୍ୱାରା କାଟି ନିହତ କଲେ।
Verse 4
दृष्टवाश्रुत्वा च सम्भ्रान्ताहतशेषानिशाचराः ।राक्षसीश्चसमागम्यदीनाश्चिन्तापरिप्लुताः ।।।।विधवाहतपुत्राश्चक्रोशन्त्योहतबान्दवाः ।राक्षस्यःसहसङ्गम्यदुःखार्ताःपर्यदेवयन् ।।।।
ଯାହା ଘଟିଲା ତାହା ଦେଖି ଓ ଶୁଣି, ଅବଶିଷ୍ଟ ନିଶାଚରମାନେ ଭୟରେ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ରାକ୍ଷସୀ ନାରୀମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ—ଦୀନ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ପ୍ଲାବିତ। ବିଧବା, ପୁତ୍ରହତ ଓ ବାନ୍ଧବହତ ହୋଇ ସେମାନେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ; ଦଳେ ଦଳେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ହୋଇ ବିଲାପ କଲେ।
Verse 5
दृष्टवाश्रुत्वा च सम्भ्रान्ताहतशेषानिशाचराः ।राक्षसीश्चसमागम्यदीनाश्चिन्तापरिप्लुताः ।।6.95.4।।विधवाहतपुत्राश्चक्रोशन्त्योहतबान्दवाः ।राक्षस्यःसहसङ्गम्यदुःखार्ताःपर्यदेवयन् ।।6.95.5।।
ବୃଦ୍ଧା, କରାଳା ଓ ନିର୍ନତୋଦରୀ ଶୂର୍ପଣଖା କିପରି ବନରେ କନ୍ଦର୍ପ ସମ ରୂପବାନ୍ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା?
Verse 6
कथंशूर्पणखावृद्धाकरालानिर्णतोदरी ।आससादवनेरामंकन्दर्पमिवरूपिणम् ।।।।
ବୃଦ୍ଧା, କରାଳା ଓ ନିର୍ନତୋଦରୀ ଶୂର୍ପଣଖା କିପରି ବନରେ କନ୍ଦର୍ପ ସମ ରୂପବାନ୍ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା?
Verse 7
सुकुमारंमहासत्त्वंसर्वभूतहितेरतम् ।तंदृष्टवालोकनिन्द्यासाहीनरूपाप्रकामिता ।।।।
ସୁକୁମାର, ମହାସତ୍ତ୍ୱବାନ୍ ଓ ସର୍ବଭୂତହିତେ ରତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଲୋକନିନ୍ଦିତା ହୀନରୂପା ସେ ନାରୀ କାମରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକୁଳ ହୋଇପଡ଼ିଲା।
Verse 8
कथंसर्वगुणैर्हीनागुणवन्तंमहौजसम् ।सुमुखंदुर्मुखीरामंकामयामासराक्षसी ।।।।
ସର୍ବଗୁଣରେ ହୀନ ଓ ଦୁର୍ମୁଖୀ ସେ ରାକ୍ଷସୀ କିପରି ଗୁଣବାନ୍, ମହୌଜସ୍ୱୀ ଓ ସୁମୁଖ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ କାମନା କଲା?
Verse 9
जनस्यास्याल्पभाग्यत्वाद्वलिनीश्वेतमूर्धजा ।अकार्यमपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम् ।।।।राक्षसानांविनाशायदूषणस्यखरस्य च ।चकाराप्रतिरूपासाराघवस्यप्रधर्षणम् ।।।।
ଏହି ଜନମାନଙ୍କର ଅଳ୍ପଭାଗ୍ୟ ହେତୁ ସେଇ ଭଜାପଡ଼ା, ଶ୍ୱେତମୂର୍ଧଜା, ଅପ୍ରତିରୂପା ନାରୀ ହାସ୍ୟାସ୍ପଦ ଓ ସର୍ବଲୋକନିନ୍ଦିତ ଏକ ଅକାର୍ଯ୍ୟ କଲା। ରାଘବଙ୍କୁ ପ୍ରଧର୍ଷଣ କରି ସେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଏବଂ ଦୂଷଣ-ଖରଙ୍କ ବିନାଶର କାରଣ ହେଲା।
Verse 10
जनस्यास्याल्पभाग्यत्वाद्वलिनीश्वेतमूर्धजा ।अकार्यमपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम् ।।6.95.9।।राक्षसानांविनाशायदूषणस्यखरस्य च ।चकाराप्रतिरूपासाराघवस्यप्रधर्षणम् ।।6.95.10।।
ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ବିନାଶ ପାଇଁ, ଏବଂ ଖର ଓ ଦୂଷଣଙ୍କର ନାଶ ପାଇଁ, ସେହି ଅପ୍ରତିରୂପା (ଶୂର୍ପଣଖା) ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ କରିଥିବା ଅବିବେକୀ ପ୍ରଧର୍ଷଣ ନିଜେ ହିଁ କାରଣ ହେଲା।
Verse 11
तन्निमित्तमिदंवैरंरावणेनकृतंमहत् ।वधायसीतासासीतादशग्रीवेणरक्षसा ।।।।
ସେହି ନିମିତ୍ତରୁ ରାବଣ ଏହି ମହାବୈର ସୃଷ୍ଟି କଲା; ଏବଂ ସେହି ସୀତା—ଜନକାତ୍ମଜା—ଦଶଗ୍ରୀବ ରାକ୍ଷସ ହରଣ କରି, ନିଜ ବିନାଶର ପଥକୁ ନିଶ୍ଚିତ କଲା।
Verse 12
न च सीतांदशग्रीवःप्राप्नोतिजनकात्मजाम् ।बद्धंबलवतावैरमक्षयंराघवेण च ।।।।
ଏବଂ ଦଶଗ୍ରୀବ ଜନକାତ୍ମଜା ସୀତାଙ୍କୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବ ନାହିଁ; କାରଣ ଏହି ବଳପୂର୍ବକ କର୍ମଦ୍ୱାରା ରାଘବଙ୍କ ସହ ଅକ୍ଷୟ ବୈର ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବନ୍ଧି ଯାଇଛି।
Verse 13
वैदेहींप्रार्थयानंतंविराधंप्रेक्षयराक्षसम् ।हतमेकेनरामेणपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ପଛୁଆଇ ଧାଉଥିବା ସେ ରାକ୍ଷସ ବିରାଧକୁ ଦେଖି, ଶ୍ରୀରାମ ଏକାକୀ ତାହାକୁ ବଧ କଲେ; ଏହିଟି ହିଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପ୍ରମାଣ।
Verse 14
चतुर्धशसहस्राणिरक्षसांभीमकर्मणाम् ।निहतानिजनस्थानेशरैरग्निशिखोपमैः ।।।।
ଜନସ୍ଥାନରେ ଭୟଙ୍କର କର୍ମ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସହସ୍ର, ଅଗ୍ନିଶିଖା ସଦୃଶ ତାଙ୍କର ଶରଦ୍ୱାରା ନିହତ ହେଲେ।
Verse 15
खरश्चनिहतःसङ्ख्येदूषणस्त्रिशिरास्तथा ।शरैरादितसङ्काशैःपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
ସଂଗ୍ରାମରେ ଖର ନିହତ ହେଲା; ଦୂଷଣ ଓ ତ୍ରିଶିରା ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶରଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ—ଏହିଟି ହିଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନିଦର୍ଶନ।
Verse 16
हतोयोजनबाहुश्चकबन्दोरुदिराशनः ।क्रोधान्नादंनदन् सोऽथपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
ଯୋଜନ-ଦୀର୍ଘ ବାହୁଧାରୀ, ରୁଧିରାଶନ କବନ୍ଧ କ୍ରୋଧରେ ଗର୍ଜନ କରି ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବଧ ହେଲା; ଏହା ମଧ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପ୍ରମାଣ।
Verse 17
जघानबलिनंरामस्सहस्रनयनात्मजम् ।वालिनंमेरुसङ्काशंपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
ବଳବାନ ରାମ ସହସ୍ରନୟନ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମେରୁସଦୃଶ ବାଲିଙ୍କୁ ବଧ କଲେ; ଏହିଟି ହିଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପ୍ରମାଣ।
Verse 18
ऋष्यमूकेवसंश्चैवदीनोभग्नमनोरथः ।सुग्रीवःप्रापितोराज्यंपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରେ ବସୁଥିବା, ଦୀନ ଓ ଭଙ୍ଗ ମନୋରଥ ହୋଇଥିବା ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା—ଏହିଟି ହିଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପ୍ରମାଣ।
Verse 19
धर्मार्थसहितंवाक्यंसर्वेषांरक्षसांहितम् ।युक्तंविभीषणेनोक्तंमोहत्तस्य न रोचते ।।।।
ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥନୀତି ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ହିତକର ଏମିତି ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ବଚନ ବିଭୀଷଣ କହିଲେ; କିନ୍ତୁ ମୋହାନ୍ଧ ରାବଣଙ୍କୁ ସେ ରୋଚିଲା ନାହିଁ, ସେ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ।
Verse 20
विभीषणवचःकुर्याद्यदिस्मधनदानुजः ।श्मशानभूतादुःखार्तानेयंलङ्काभविष्यति ।।।।
ଯଦି ଧନଦାନ କୁବେରଙ୍କ ଅନୁଜ ରାବଣ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ବଚନ ମାନିଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏହି ଲଙ୍କା ଶ୍ମଶାନସଦୃଶ ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ହୋଇ ପଡ଼ୁନଥାନ୍ତା।
Verse 21
कुम्भकर्णंहतंश्रुत्वाराघवेणमहाबलम् ।अतिकायं च दुर्मर्षंलक्ष्मणेनहतंतदा ।।।।प्रियंचेन्द्रजितंपुत्रंरावणोनावबुध्यते ।
ରାଘବ ମହାବଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣକୁ ହତ କଲେ, ଏବଂ ଦୁର୍ମର୍ଷ ଅତିକାୟକୁ ସେତେବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିହତ କଲେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ମଧ୍ୟ ପତିତ ହେଲା—ଏହା ସୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ରାବଣଙ୍କୁ ସଦ୍ବୁଦ୍ଧି ହେଲା ନାହିଁ।
Verse 22
ममपुत्रोममभ्राताममभर्तारणेहतः ।।।।इत्येषश्रूयतेशब्दोराक्षसीनांकुलेकुले ।
“ମୋ ପୁଅ ରଣେ ହତ; ମୋ ଭାଇ ହତ; ମୋ ସ୍ୱାମୀ ଯୁଦ୍ଧେ ହତ”—ଏହିପରି କରୁଣ ଶବ୍ଦ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ କୁଳେ କୁଳେ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା।
Verse 23
रथश्चाश्वाश्चनागाश्चहताःशतसहस्रशः ।।।।रणेरामेणशूरेणहताश्चापिपदातयः ।
ଶତଶଃ ସହସ୍ରଶଃ ରଥ, ଅଶ୍ୱ ଓ ନାଗ ହତ ହେଲେ; ଏବଂ ସେହି ରଣେ ଶୂର ରାମ ପଦାତିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସଂହାର କଲେ।
Verse 24
रुद्रोवायदिवाविष्णुर्महेन्द्रोवाशतक्रतुः ।।।।हन्तिनोरामरूपेणयदिवास्वयमन्तकः ।
ଏ କି ରୁଦ୍ର, କି ବିଷ୍ଣୁ, କି ଶତକ୍ରତୁ ମହେନ୍ଦ୍ର—ନାହିଁ କି ସ୍ୱୟଂ ଅନ୍ତକ—ଯେ ରାମରୂପେ ଆସି ଆମକୁ ସଂହାର କରୁଛି?
Verse 25
हतप्रवीरारामेणनिराशाजीवितेवयम् ।।।।अपश्य्नत्योभयस्यान्तमनाथाविलपामहे ।
ରାମେ ଆମର ପ୍ରଧାନ ବୀରମାନଙ୍କୁ ହତ କରିଦେଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଜୀବନର ଆଶା ନାହିଁ। ଭୟର ଶେଷ ଦେଖିନ ପାରି, ଅନାଥ ପରି ଆମେ ବିଲାପ କରୁଛୁ।
Verse 26
रामहस्ताद्धशग्रीवश्शूरोदत्तमहावरः ।।।।इदंभयंमहाघोरंसमुत्पन्नं न बुध्यते ।
ରାମହସ୍ତରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ଏହି ମହାଘୋର ଭୟକୁ—ମହାବରଦାନରେ ସୁଦୃଢ଼ ଶୂର ଦଶଗ୍ରୀବ ମଧ୍ୟ ବୁଝି ପାରୁନାହିଁ।
Verse 27
तं न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।।।।उपसृष्टंपरित्रातुंशक्तारामेणसम्युगे ।
ରାମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ତାହାବେଳେ ତାକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚ କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସ—କେହି ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
Verse 28
त्पताश्चापिदृश्यन्तेरावणस्यरणेरणे ।।।।कथयन्तिहिरामेणरावणस्यनिबर्हणम् ।
ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣ ପାଇଁ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଉଛି; ସେଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କ ହାତରେ ରାବଣର ବିନାଶକୁ ସୂଚାଉଛି।
Verse 29
पितामहेनप्रीतेनदेवदानवराक्षसैः ।।।।रावणस्याभयंदत्तंमनुष्येभ्यो न याचितम् ।
ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦେବ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଠାରୁ ରାବଣକୁ ଅଭୟ ଦେଲେ; କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଠାରୁ ରକ୍ଷା ସେ ଯାଚନା କରିନଥିଲା।
Verse 30
तदिदंमानुषंमन्येप्राप्तंनिःसंशयंभयम् ।।।।जीवितान्तकंघोरंरक्षसांरावणस्य च ।
ଏହିପରି ମୁଁ ମନେ କରେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ଏହି ଭୟ ନିଶ୍ଚୟ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି—ଘୋର, ଜୀବନାନ୍ତକ—ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଓ ରାବଣ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।
Verse 31
पीड्यमानास्तुबलिनावरदानेनरक्षसा ।।।।दीप्स्सैस्तपोभिर्विबुधाःपितामहमपूजयन् ।
ବରଦାନରେ ବଳବାନ ହୋଇଥିବା ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୋଇ, ବିବୁଧ ଦେବତାମାନେ ଦୀପ୍ତ ତପସ୍ୟାରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।
Verse 32
देवतानांहितार्थायमहात्मावैपितामहः ।।।।उवाचदेवताःसर्वाइदंतुष्टोमहद्वचः ।
ଦେବତାମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ମହାତ୍ମା ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଏହି ମହାନ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 33
अद्यप्रभृतिलोकांस्त्रीन् सर्वेदानवराक्षसाः ।।।।भयेनप्रावृतानित्यंविचरिष्यन्तिशाश्वतम् ।
ଆଜିଠାରୁ ଆଗକୁ ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସ ଭୟରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଦା ଭ୍ରମଣ କରିବେ।
Verse 34
दैवतैस्तुसमागम्यसर्वैश्चेन्द्रपुरोगमैः ।।।।वृषध्वजस्त्रिपुरहामहादेवःप्रसादितः ।
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକତ୍ର ହୋଇ, ବୃଷଧ୍ୱଜ ତ୍ରିପୁରହା ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସାଦିତ କଲେ।
Verse 35
प्रसन्नस्तुमहादेवोदेवानेतद्वचोऽब्रवीत् ।।।।उत्पत्स्यतिहितार्थंवोनारीरक्षःक्षयावहा ।
ପ୍ରସନ୍ନ ମହାଦେବ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ: “ତୁମମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଏକ ନାରୀ ଜନ୍ମ ନେବେ; ସେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବିନାଶ କରିବେ।”
Verse 36
एषादेवैःप्रयुक्तातुक्षुद्यथादानवान् पुरा ।।।।भक्षयिष्यतिनःसीताराक्षसघ्नीसरावणान् ।
ଏହି ସୀତା—ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ—ପୂର୍ବେ ଯେପରି କ୍ଷୁଧା ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିଥିଲା, ସେପରି ରାବଣ ସହିତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷି ନାଶ କରିବ।
Verse 37
रावणस्यापनीतेनदुर्विनीतस्यदुर्मतेः ।।।।अयंनिष्टानकोघोरंशोकेनसमभिप्लुतः ।
ଦୁର୍ବିନୀତ ଓ ଦୁର୍ମତି ରାବଣର ଅପହରଣରୂପ ଦୁଷ୍କର୍ମ ହେତୁ, ଶୋକରେ ପ୍ଲାବିତ ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିପତ୍ତି ଏବେ ଆମ ଉପରେ ଆସିପଡ଼ିଛି।
Verse 38
तंन पश्यामहेलोकेयोनःशरणदोभवेत् ।।।।राघवेणोपसृष्टानां कालेनेव युगक्षये ।
ରାଘବଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ପୀଡ଼ିତ ଆମେ, ଏହି ଲୋକରେ ଆମକୁ ଶରଣ ଦେବାକୁ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନାହୁଁ; ଯୁଗାନ୍ତେ କାଳ ଯେପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆବରଣ କରେ।
Verse 39
नास्तिनःशरणंकश्चिद्भयेमहतितिष्ठताम् ।।।।दावाग्निवेष्टितानांहिकरेणूनांयथावने ।
ମହାଭୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଆମ ପାଇଁ କୌଣସି ଶରଣ ନାହିଁ; ଯେପରି ବନରେ ଦାବାଗ୍ନିରେ ଘେରାଯାଇଥିବା ହାତିଣୀମାନେ।
Verse 40
प्राप्तकालंकृतंतेनपौलस्त्येनमहात्मना ।।।।यतएवंभयंदृष्टंतमेवशरणंगतः ।
ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶର ମହାତ୍ମା ସମୟ ପକ୍କ ହୋଇଛି ବୋଲି ଜାଣି, ଏପରି ଭୟ ଦେଖି, କେବଳ ତାହାଙ୍କୁ ଶରଣ ଭାବି ତାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।
Verse 41
इतीवसर्वारजनीचरस्त्रियःपरस्परंसम्परिरभ्यबाहुभिः ।विषेदुरार्तातिभयाभिपीडिताविनेदुरुच्चैश्चतदासुदारुणम् ।।।।
ଏପରି ଭାବେ ରଜନୀଚରୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପରକୁ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଅତିଭୟରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ବିଷାଦରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଲେ; ତାପରେ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ବିଲାପ କଲେ।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the ethical failure of kingship: Rāvaṇa’s refusal to heed Vibhīṣaṇa’s dharmic counsel and his continuation of adharma (notably Sītā’s abduction) despite clear evidence of Rāma’s capacity, thereby converting a preventable conflict into collective catastrophe.
The sarga teaches that adharma generates a chain of consequences that expands from individual misconduct to societal ruin; counsel aligned with dharma is a stabilizing force, while moha (delusion) in leadership magnifies suffering and accelerates downfall.
Laṅkā is depicted as the war’s social center of mourning and fear; Janasthāna and Ṛṣyamūka are recalled as earlier theatres of Rāma’s decisive actions, used as cultural-memory landmarks to interpret present events and validate Rāma’s prowess.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.