Sarga 6
रावणस्य मन्त्रविचारः — Ravana’s Council on Strategy
युद्धकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗର ଆରମ୍ଭରେ ରାବଣ ଲଙ୍କାରେ ହନୁମାନ କରିଥିବା ଭୟାବହ କାର୍ଯ୍ୟର ପରିଣାମ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରେ—ଅନୁପ୍ରବେଶ, ବିନାଶ, ପ୍ରମୁଖ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବଧ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ସଫଳ ଦର୍ଶନ। ଦୁର୍ଲଭ ଲଜ୍ଜା/ହ୍ରୀ ସହିତ ସେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସାମୂହିକ ମନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ କହେ—ବିଜୟ ମନ୍ତ୍ର-ମୂଳ, ଅର୍ଥାତ୍ ପରାମର୍ଶରେ ତାହାର ଭିତ୍ତି। ତାପରେ ସେ ପୁରୁଷକାର ଓ ପରାମର୍ଶର ଗୁଣକୁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବିଭାଜନ କରେ—ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ, ଅଧମ। ଉତ୍ତମ ବ୍ୟକ୍ତି ସମର୍ଥ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଚିନ୍ତା କରି, ଦୈବ (ଧର୍ମ-ନ୍ୟାୟର ଉଚ୍ଚ ବ୍ୟବସ୍ଥା) ଉପରେ ଭରସା ରଖି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ମଧ୍ୟମ ଏକାକୀ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ କାମ କରେ; ଅଧମ ଗୁଣ-ଦୋଷ ନ ଦେଖି ‘ମୁଁ ହିଁ କରିବି’ ବୋଲି ଅହଂକାରରେ, ଦୈବବିଶ୍ୱାସ ବିନା ଚାଲେ। ରାଜନୀତିରେ ସେ ମନ୍ତ୍ରଣାର ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀ କହେ—ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ସର୍ବସମ୍ମତି ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଭିନ୍ନ ମତ ପରେ ଯେଉଁ ଏକମତ ହୁଏ ତାହା ମଧ୍ୟମ; ଏକତା ବିନା ଦଳୀୟ ହଠବାଣୀ ନିନ୍ଦନୀୟ। ଶେଷରେ ତତ୍କାଳ ଆପତ୍ତି—ହଜାର ହଜାର ବୀର ବାନର ଘେରାଇ ଶ୍ରୀରାମ ଲଙ୍କାକୁ ଘେରାଉ କରିବାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି; ତେଣୁ ନଗର ଓ ସେନା—ଦୁହିଁଙ୍କ ହିତକର ଉପାୟ ରାବଣ ଚାହେ।
Shlokas
Verse 1
लङ्कायांतुकृतंकर्मघोरंदृष्टवाभयावहम् ।राक्षसेन्द्रोहनुमताशक्रेणेवमहात्मना ।।6.6.1।।अब्रवीद्राक्षसान् सर्वान्ह्रियाकिञ्चिदवाङ्मुखः ।
ଲଙ୍କାରେ ମହାତ୍ମା ହନୁମାନ ଶକ୍ର ସମ ପରାକ୍ରମରେ କରିଥିବା ଭୟଙ୍କର, ଭୟାବହ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ର ଅଳ୍ପ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ କହିଲା।
Verse 2
धर्षिताचप्रविष्टाचलङ्कादुष्प्रसहापुरी ।।6.6.2।।तेनवानरमात्रेणदृष्टासीताचजानकी ।
ଦୁଷ୍ପ୍ରବେଶ୍ୟ ଲଙ୍କାପୁରୀ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଏକମାତ୍ର ବାନର ଦ୍ୱାରା ଧର୍ଷିତ ହୋଇ ପ୍ରବେଶିତ ହେଲା; ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଦେଖିଲା।
Verse 3
प्रासादोधर्षितश्चैत्यःप्रवराराक्षसाहताः ।।6.6.3।।आविलाचपुरीलङ्कासर्वाहनुमताकृता ।
ପ୍ରାସାଦ ଓ ଚୈତ୍ୟ ଧର୍ଷିତ ହେଲା; ପ୍ରବର ରାକ୍ଷସମାନେ ହତ ହେଲେ; ସମଗ୍ର ଲଙ୍କାପୁରୀ ହନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ଆକୁଳ-ବ୍ୟାକୁଳ କରାଗଲା।
Verse 4
किंकरिष्यामिभद्रंवोकिंवायुक्तमनन्तरम् ।।6.6.4।।उच्यतांनस्समर्थंयत्कृतंचसुकृतंभवेत् ।
ଭଦ୍ରମାନେ, ଏବେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଯୁକ୍ତ ମାର୍ଗ କ’ଣ? ଆମକୁ କୁହ—ଯାହା ସତ୍ୟରେ ସମର୍ଥ, ଏବଂ କରିଲେ ସୁକୃତ ଓ ହିତକର ହେବ।
Verse 5
मन्त्रमूलंचविजयंप्रवदन्तिमनस्विनः ।।6.6.5।।तस्मद्वैरोचयेमन्त्रंरामंप्रतिमहाबलाः ।
ମନସ୍ବୀ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି—ବିଜୟର ମୂଳ ମନ୍ତ୍ରଣା; ତେଣୁ, ହେ ମହାବଳୀମାନେ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ମୁହାଁ ଦେବାକୁ ମୁଁ ମନ୍ତ୍ର ଓ ପରାମର୍ଶ ଚାହୁଁଛି।
Verse 6
त्रिविधाःपुरुषालोकेउत्तमाधममध्यमाः ।।6.6.6।।तेषांतुसमवेतानांगुणदोषौवदाम्यहम् ।
ଏହି ଲୋକରେ ପୁରୁଷ ତିନି ପ୍ରକାର—ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଅଧମ; ସେମାନେ ସଭାରେ ସମବେତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ମୁଁ କହିବି।
Verse 7
मन्त्रिभिर्हितसंयुक्तैस्समर्थैर्मन्त्रनिर्णये ।।6.6.7।।मित्रैर्वापिसमानार्थैर्बान्धवैरपिवाधिकैः ।सहितोमन्त्रियित्वायःकर्मारम्भान्प्रवर्तयेत् ।।6.6.8।।दैवेचकुरुतेयत्नंतमाहुःपुरुषोत्तमम् ।
ହିତସଂଯୁକ୍ତ, ମନ୍ତ୍ରନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ସମର୍ଥ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ, ସମାନ ଲକ୍ଷ୍ୟର ମିତ୍ର ଓ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ଯେ କେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ ମନ୍ତ୍ରଣା କରେ ଏବଂ ପରେ ଦୈବକୁ ମାନି ଯତ୍ନ କରେ—ତାକୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କୁହାଯାଏ।
Verse 8
मन्त्रिभिर्हितसंयुक्तैस्समर्थैर्मन्त्रनिर्णये ।।6.6.7।।मित्रैर्वापिसमानार्थैर्बान्धवैरपिवाधिकैः ।सहितोमन्त्रियित्वायःकर्मारम्भान्प्रवर्तयेत् ।।6.6.8।।दैवेचकुरुतेयत्नंतमाहुःपुरुषोत्तमम् ।
ହିତସଂଯୁକ୍ତ, ମନ୍ତ୍ରନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ସମର୍ଥ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ, ସମାନ ଲକ୍ଷ୍ୟର ମିତ୍ର ଓ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ଯେ କେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ ମନ୍ତ୍ରଣା କରେ ଏବଂ ପରେ ଦୈବକୁ ମାନି ଯତ୍ନ କରେ—ତାକୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କୁହାଯାଏ।
Verse 9
कोऽर्थंविमृशेदेकोधर्मेप्रकुरुतेमनः ।।6.6.9।।कःकार्याणिकुरुतेतमाहुर्मध्यमंनरम् ।
ଯେ ଏକାକୀ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ବିଚାର କରେ, ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ନିଜ ମନରେ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କରେ, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକାକୀ କରେ—ତାହାକୁ ‘ମଧ୍ୟମ’ ନର ବୋଲି କୁହନ୍ତି।
Verse 10
गुणदोषौवनिशिचत्य त्यक्त्यादैवव्यपाश्रयम् ।।6.6.10।।करिष्यामीतियःकार्यमुपेक्षेत्सनराधमः ।
ଗୁଣଦୋଷ ବିଚାର ନକରି, ଦୈବାଶ୍ରୟ ତ୍ୟାଗ କରି ‘ମୁଁ ଏକାଇ କରିବି’ ବୋଲି ଭାବି ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରେ, ସେ ନରାଧମ।
Verse 11
यथेमेपुरुषानित्यमुत्तमाधममध्यमाः ।।6.6.11।।वंमन्त्राऽहिविज्ञेयाउत्तमाधममध्यमः ।
ଯେପରି ପୁରୁଷମାନେ ସଦା ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଅଧମ—ଏ ତିନି ପ୍ରକାର, ସେପରି ମନ୍ତ୍ର (ପରାମର୍ଶ) ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଅଧମ—ଏଭଳି ତ୍ରିବିଧ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 12
ऐकमत्यमुपागम्यशास्त्रदृष्टेनचक्षुषा ।।6.6.12।।मन्त्रिणोयत्रनिरतास्तमाहुर्मन्त्रमुत्तमम् ।
ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏକମତ ହୋଇ ଯେଉଁ ପରାମର୍ଶରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ନିରତ ରହନ୍ତି, ସେହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଉତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ର କୁହାଯାଏ।
Verse 13
बह्व्योऽपिमतीर्गत्वामन्त्रिणामर्थनिर्णये ।।6.6.13।।पुनर्यत्रैकतांप्राप्तस्समन्त्रोमध्यमस्स्मृतः ।
ଅର୍ଥନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅନେକ ମତକୁ ଯାଇ, ପରେ ଯେଉଁଠାରେ ଏକତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ସେହି ପରାମର୍ଶ ମଧ୍ୟମ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 14
अन्योन्यमतिमास्थाययत्रसम्प्रतिभाष्यते ।।6.6.14।।नचैकमत्येश्रेयोऽस्तिमन्त्रस्सोऽधमउच्यत ।
ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ମତକୁ ଧରି ରହି, ପରସ୍ପର ଆତ୍ମତୃପ୍ତି ପାଇଁ ମାତ୍ର ପ୍ରତିଭାଷଣ କରେ, ଏବଂ ଏକମତରେ କୌଣସି ଶ୍ରେୟ ନ ହୁଏ—ସେହି ପରାମର୍ଶ ଅଧମ କୁହାଯାଏ।
Verse 15
तस्मात्सुमन्त्रितंसाधुभवन्तोमतिसत्तमा: ।।6.6.15।।कार्यंसम्प्रतिपद्यन्तामेतत्कृत्यंमतंमम ।
ଏହେତୁ, ହେ ମତିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଆପଣମାନେ ଭଲଭାବେ ଓ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରି କାର୍ଯ୍ୟର ନିଷ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତୁ—ଏହା ମୋର ବିଚାରିତ ମତ।
Verse 16
वानराणांहिधीराणांसहस्रैःपरिवारितः ।।6.6.16।।रामोऽभ्येतिपुरीलङ्कामस्माकमुपरोधकः ।
ଧୀର ବାନରମାନଙ୍କ ସହସ୍ରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ ରାମ ଆମକୁ ଉପରୋଧ କରିବାକୁ ଲଙ୍କାପୁରୀ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଉଛନ୍ତି।
Verse 18
समुद्रमुच्छोषयतिवीर्येणान्यत्करोतिवा ।।6.6.18।।अस्मिन्नेवंगतेकार्येविरुद्धेवानरैस्सह ।हितंपुरेचसैन्येचसर्वसम्मन्त्रयतांमम ।।6.6.19।।
ସେ ନିଜ ପରାକ୍ରମରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଷ୍କ କରିପାରେ—କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିପାରେ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ବାନରମାନେ ଆମର ବିରୋଧୀ ହୋଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ନଗର ଓ ସେନା—ଉଭୟର ହିତ ପାଇଁ ସମସ୍ତ କଥା ଭଲଭାବେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରି ମୋତେ ପରାମର୍ଶ ଦିଅ।
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa confronts a leadership crisis after Hanumān’s successful incursion and must choose between impulsive reaction and disciplined consultation; the sarga frames ethical action as evaluating guṇa-doṣa (merits and faults) and avoiding ego-driven decisions made without daiva-oriented restraint.
The chapter teaches that effective power is inseparable from wise counsel: unanimity grounded in śāstra yields the best outcomes, while factional stubbornness degrades decision-making; additionally, action undertaken with consultation and daiva-vyapāśraya is ranked superior to solitary or self-willed conduct.
Laṅkā (as a fortified capital and civic space) is central, and the समुद्र (ocean) is invoked as a strategic boundary that Rāma may overcome by extraordinary means, underscoring the siege geography and the cultural imagination of superhuman war-capability.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.