Sarga 112
रावणवधोत्तरं विभीषणशोकः—क्षत्रधर्मोपदेशः (Vibhishana’s Lament after Ravana’s Fall; Instruction on Kshatriya-Dharma)
युद्धकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାବଣବଧ ପରେ ସତ୍ୱର ଯୁଦ୍ଧଭୂମିର ପରିଣତି ଦେଖାଯାଏ। ଭାଇକୁ ନିହତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ବିଭୀଷଣ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ବିଲାପ କରନ୍ତି। ସେ ରାବଣଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଉପମାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ରାଘବ-ତୁଫାନରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିବା “ରାକ୍ଷସରାଜ-ବୃକ୍ଷ” ପରି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ-ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ପତିତ ମଦଗଜ ପରି, ଏବଂ ରାମ-ମେଘବର୍ଷାରେ ନିର୍ବାପିତ ରାକ୍ଷସ-ଅଗ୍ନି ପରି। ରାବଣ ସହ ଲଙ୍କାର ଶାସନ-ଶୃଙ୍ଖଳା, ତେଜ ଓ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ବୋଲି ସେ ଲୋକବିପର୍ୟୟ ଭଳି—ସୂର୍ଯ୍ୟ ପତିତ, ଚନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ଧକାର, ଅଗ୍ନି ନିର୍ବାପିତ—ବୋଲି ଶୋକ କରନ୍ତି। ରାମ ଗମ୍ଭୀର ଧର୍ମୋପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପତିତ ବୀର ଶୋକନୀୟ ନୁହେଁ; ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ନୁହେଁ; ତିନି ଲୋକକୁ ଭୟ ଦେଇଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ କାଳାଧୀନ। ଏହା ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି-ସଂସ୍କାର କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଚାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞ-ଆଚାରଯୋଗ୍ୟତା ସ୍ମରଣ କରାଇ ମୃତ୍ୟୁ ସହ ବୈର ଶେଷ ହୁଏ ବୋଲି କହନ୍ତି। ରାମ ସମ୍ମତି ଦେଇ ଯୁଦ୍ଧରୁ ସଂସ୍କାରକର୍ମକୁ ଏବଂ ରାଜ-ଧର୍ମ ଓ ବିଧି-ସ୍ଥିରତାକୁ ନେଇ ଯିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
भ्रातरंनिहतंदृष्टवाशयानंनिर्जितंरणे ।शोकवेगपरीतात्माविललापविभीषणः ।।।।
ରଣଭୂମିରେ ନିହତ ଭାଇକୁ ନିର୍ଜୀବ ଶୟନ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଶୋକବେଗରେ ଆବୃତ ଆତ୍ମା ଥିବା ବିଭୀଷଣ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ବିଲାପ କଲା।
Verse 2
वीर विक्रान्त विख्यात प्रवीण नयकोविद ।महार्हाशयनोपेतकिंशेषेनिहतोभुवि ।।।।
ହେ ବୀର, ପରାକ୍ରମୀ, ବିଖ୍ୟାତ, ନିପୁଣ, ନୀତିରେ ପ୍ରବୀଣ! ମହାର୍ଘ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ତୁମେ ଆଜି ଭୂମିରେ ନିହତ ହୋଇ କାହିଁକି ଶୋଇଛ?
Verse 3
विक्षिप्यदीर्घौनिश्चेष्टौभुजावङ्गभूषितौ ।मुकुटेनापवृत्तेनभास्कराकारवर्चसा ।।।।
ବାହୁବଳୟରେ ଶୋଭିତ ତୁମ ଦୀର୍ଘ ଭୁଜଦ୍ୱୟ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟ ପଡ଼ିଛି; ଆଦିତ୍ୟସମ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ତୁମ ମୁକୁଟ ମଧ୍ୟ ଖସିପଡ଼ିଛି।
Verse 4
दंवीरसम्प्राप्तंयन्मयापूर्वमीरितम् ।काममोहपरीतस्ययत्तन्नरुचितंतव ।।।।
ହେ ବୀର, ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଯାହା କହିଥିଲି, ସେହି କଥା ଆଜି ସତ୍ୟ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲା; କିନ୍ତୁ କାମ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ ତୁମକୁ ସେତେବେଳେ ତାହା ରୁଚିଲା ନାହିଁ।
Verse 5
यन्नदर्पात्प्रहस्तोवानेन्द्रजिन्नापरेजनाः ।न कुम्बकर्णोऽतिरथोनातिकायोनरान्तकः ।।।।न स्वयंत्वममन्येथास्तस्योदर्कोऽयमागतः ।
ଦର୍ପରେ ନ ପ୍ରହସ୍ତ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ, ନ ଅନ୍ୟ ଯୋଧାମାନେ—ନ ମହାରଥୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ନ ଅତିକାୟ, ନ ନରାନ୍ତକ—ନ ତୁମେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଦେଲେ; ସେହିର ଫଳ ଏହି ଭାବେ ଆସିପହଞ୍ଚିଲା।
Verse 6
गतस्सेतुस्सुनीतीनांगतोधर्मस्यविग्रहः ।।।।गतस्सत्त्वस्यसङ्क्षेपःप्रस्तावानांगतिर्गता ।आदित्यःपतितोभूमौमग्नस्तमसिचन्द्रमाः ।।।।चित्रभानुःप्रशान्तार्चिर्व्यवसायोनिरुद्यमः ।अस्मिन्निपतितेवीरे भूमौशस्त्रभृतांवरे ।।।।
ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି ବୀର ଭୂମିରେ ପତିତ ହେବା ସହିତ, ସୁନୀତିର ସେତୁ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଗଲା ପରି, ଧର୍ମର ସାକ୍ଷାତ୍ ରୂପ ବିଦାୟ ନେଲା ପରି, ସତ୍ତ୍ୱର ନିଧି ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଲା ପରି, ଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗମାନଙ୍କର ଗତି ମଧ୍ୟ ହାରାଇଗଲା ପରି ଲାଗୁଛି। ଯେପରି ଆଦିତ୍ୟ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଚନ୍ଦ୍ର ତମସରେ ଡୁବିଗଲା, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ମାନବ ପୁରୁଷାର୍ଥ ନିରୁଦ୍ୟମ ହୋଇଗଲା।
Verse 7
गतस्सेतुस्सुनीतीनांगतोधर्मस्यविग्रहः ।।6.112.6।।गतस्सत्त्वस्यसङ्क्षेपःप्रस्तावानांगतिर्गता ।आदित्यःपतितोभूमौमग्नस्तमसिचन्द्रमाः ।।6.112.7।।चित्रभानुःप्रशान्तार्चिर्व्यवसायोनिरुद्यमः ।अस्मिन्निपतितेवीरे भूमौशस्त्रभृतांवरे ।।6.112.8।।
ସେ ପତିତ ହେବା ସହିତ ସୁନୀତିର ସେତୁ ଯେନେ ଲୁପ୍ତ ହେଲା; ଧର୍ମର ବିଗ୍ରହ ଯେନେ ଚାଲିଗଲା; ସତ୍ତ୍ୱର ସାର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲା, ଯଥୋଚିତ ପ୍ରସ୍ତାବମାନଙ୍କର ଗତି ଦିଗହୀନ ହେଲା। ଯେନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭୂମିରେ ପତିତ, ଚନ୍ଦ୍ର ତମସରେ ମଗ୍ନ।
Verse 8
गतस्सेतुस्सुनीतीनांगतोधर्मस्यविग्रहः ।।6.112.6।।गतस्सत्त्वस्यसङ्क्षेपःप्रस्तावानांगतिर्गता ।आदित्यःपतितोभूमौमग्नस्तमसिचन्द्रमाः ।।6.112.7।।चित्रभानुःप्रशान्तार्चिर्व्यवसायोनिरुद्यमः ।अस्मिन्निपतितेवीरे भूमौशस्त्रभृतांवरे ।।6.112.8।।
ଏହି ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀର ଭୂମିରେ ପତିତ ହେବା ସହିତ, ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା ଯେନେ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ ଉଦ୍ୟମମୟ ସଙ୍କଳ୍ପ ଯେନେ ନିରୁଦ୍ୟମ ହୋଇ ନିଶ୍ଚଳ ହେଲା।
Verse 9
किंशेषमिहलोकस्यगतसत्त्वस्यसम्प्रति ।रणेराक्षसशार्दूलेप्रसुप्तइवपांसुषु ।।।।
ରଣଭୂମିର ଧୂଳିରେ ରାକ୍ଷସଶାର୍ଦୂଳ ଯେନେ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ଭଳି ପଡ଼ିଛି; ଏବେ ଲୋକର ସତ୍ତ୍ୱ ଶୋଷିଗଲା—ତେବେ ଏଠାରେ କ’ଣ ଶେଷ ରହିଲା?
Verse 10
धृतिप्रवालःप्रसह्याग्य्रपुष्पस्तपोबलश्शौर्यनिबद्धमूलः ।रणेमहान्राक्षसराजवृक्षःसम्मर्दितोराघवमारुतेन ।।।।
ରଣରେ ମହାନ ରାକ୍ଷସରାଜ-ବୃକ୍ଷ—ଧୃତି ଯାହାର କୋମଳାଙ୍କୁର, ହଠ ଯାହାର ଅଗ୍ର୍ୟ ପୁଷ୍ପ, ତପୋବଳ ଯାହାର ଶକ୍ତି, ଶୌର୍ୟରେ ବଦ୍ଧ ମୂଳ—ସେ ରାଘବରୂପ ମାରୁତରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା।
Verse 11
तेजोविषाणःकुलवंशवंशःकोपप्रसादापरगात्रहस्तः ।इक्ष्वाकुसिंहावगृहीतदेहःसुप्तःक्षितौरावणगन्धहस्ती ।।।।
ସେ ମଦୋନ୍ମତ ହସ୍ତୀ—ରାବଣ—ଯାହାର ଦନ୍ତ ଥିଲା ତେଜ, ଯାହାର ବିଶାଳ ଦେହ କୁଳବଂଶର ପରମ୍ପରା ସମ, ଯାହାର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ କ୍ରୋଧ ଓ ପ୍ରସାଦର ରୂପ—ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁସିଂହ ତାକୁ ଧରି ନିଅଇଛି, ଏବେ ସେ ପୃଥିବୀରେ ‘ସୁତ’ ପରି ପଡ଼ିଛି।
Verse 12
पराक्रमोत्साहविजृम्भितार्चिर्निःश्वासधूमस्स्वबलप्रतापः ।प्रतापवान्सम्यतिराक्षसाग्निर्विर्वापितोरामपयोधरेण ।।।।
ପରାକ୍ରମ ଓ ଉତ୍ସାହ ଯାହାର ଜ୍ୱାଳା, ନିଶ୍ୱାସ ଯାହାର ଧୂମ, ନିଜ ବଳ ଯାହାର ଦାହରୂପ ପ୍ରତାପ—ସେ ପ୍ରତାପୀ ରାକ୍ଷସ-ଅଗ୍ନି ସମରରେ ରାମରୂପ ପୟୋଧର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାପିତ ହେଲା।
Verse 13
सिंहरक्षलाङ्गूलककुद्विषाणःपराभिजिद्गन्धनगन्धहस्ती ।रक्षोवृषश्चापलकर्णचक्षुःक्षितीश्वरव्याघ्रहतोऽवसन्नः ।।।।
ଶତ୍ରୁଜୟୀ, ମଦଗର୍ବିତ ଗନ୍ଧହସ୍ତୀ ପରି, ସିଂହସଦୃଶ ରାକ୍ଷସମାନ ଯାହାର ପୁଛ-କକୁଦ-ବିଷାଣ, ଚପଳ କର୍ଣ୍ଣ-ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସେ ରାକ୍ଷସ-ବୃଷଭ ପୃଥିବୀଶ୍ୱର-ରୂପ ବ୍ୟାଘ୍ର ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇ ଅବସନ୍ନ ହେଲା।
Verse 14
वदन्तंहेतुमद्वाक्यंपरिदृष्टार्थनिश्चयम् ।रामःशोकसमाविष्टमित्युवाचविभीषणम् ।।।।
ଶୋକରେ ଆବିଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ହେତୁମତ ବାକ୍ୟ କହୁଥିବା, ଅର୍ଥନିଶ୍ଚୟ କରିଥିବା ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ରାମ ଏପରି କହିଲେ।
Verse 15
नायंविनष्टोनिश्चेष्टस्समरेचण्डविक्रमः ।अत्युन्नतमहोत्साहःपतितोऽयमशङ्कितः ।।।।
ଏହା ନଷ୍ଟ ହୋଇ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟ ହୋଇ ପଡ଼ିନାହିଁ; ସମରରେ ସେ ଚଣ୍ଡବିକ୍ରମୀ, ଅତ୍ୟୁନ୍ନତ ମହୋତ୍ସାହୀ—ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଏହିପରି ପତିତ ହୋଇଛି।
Verse 16
नैवंविनष्टाःशोच्यन्तेक्षत्रधर्मव्यवस्थिताः ।वृधदिमाशंसमानायेनिपतन्तिरणाजिरे ।।।।
ଯେମାନେ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି ରଣଭୂମିରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି, ମର୍ଯ୍ୟାଦାମୟ ଉନ୍ନତିର ଆଶା ଧରି—ସେମାନଙ୍କୁ ‘ବିନଷ୍ଟ’ ଭାବି ଏପରି ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 17
येनसेन्द्रास्त्रयोलोकास्त्रासितायुधिधीमता ।तस्मिन्कालसमायुक्ते न कालःपरिशोचितुम् ।।।।
ଯୁଦ୍ଧରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ତିନି ଲୋକ ଯାହାକୁ ଭୟ କରିଥିଲେ—ସେ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ନିୟତ କାଳକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଏହା ଅତିଶୟ ଶୋକ କରିବାର ସମୟ ନୁହେଁ।
Verse 18
नैकान्तविजयोयुद्धेभूतपूर्वःकदाचन ।परैराहन्यतेवीरःपरान्वाहन्तिसंयुगे ।।।।
ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ମଧ୍ୟ, କୌଣସି କାଳରେ, ଏକପକ୍ଷୀୟ ନିଶ୍ଚିତ ବିଜୟ ହୋଇନାହିଁ; ସଂଗ୍ରାମରେ କେବେ ବୀର ଶତ୍ରୁକୁ ଆଘାତ କରେ, କେବେ ଶତ୍ରୁ ହିଁ ବୀରକୁ ଆଘାତ କରେ।
Verse 19
इयंहिपूर्वैस्सन्दिष्टागतिःक्षत्रियसम्मता ।क्षत्रियोनिहतंसङ्ख्ये न शोच्यइतिनिश्चयः ।।।।
ଏହି ଗତି ପୂର୍ବଜମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ମତ; ସଂଗ୍ରାମରେ ନିହତ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶୋକ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ନିୟମ।
Verse 20
तदेवंनिश्चयंदृष्टवातत्त्वमास्थायविज्वरः ।यदिहानन्तरंकार्यंकल्प्यंतदनुचिन्तय ।।।।
ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖି ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଶୋକଜନିତ ଜ୍ୱରକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ଏବେ ପରେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଚିନ୍ତା କରି, ଯଥୋଚିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କର।
Verse 21
मुक्तवाक्यंविक्रान्तंराजपुत्रंविभीषणः ।उवाचशोकसन्तप्तोभ्रातुर्हितमनन्तरम् ।।।।
ବିକ୍ରାନ୍ତ ରାଜପୁତ୍ର ନିର୍ଭୟ ଭାବେ କଥା କହି ସାରିବା ପରେ, ଶୋକରେ ସନ୍ତପ୍ତ ବିଭୀଷଣ ଭାଇର ହିତ ଚାହିଁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 22
योऽयंविमर्देष्वविभग्नपूर्वःसुरैस्समस्थेरपिवासवेन ।भवन्तमासाद्यरणेविभग्नोवेलामिवासाद्ययथासमुद्रः ।।।।
ଯେ ଯୁଦ୍ଧର ଘର୍ଷଣରେ କେବେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇନଥିଲା—ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ—ସେ ତୁମକୁ ସାମ୍ନା କରି ରଣରେ ଭଙ୍ଗ ହେଲା, ଯେପରି କୂଳକୁ ଛୁଇଁଲେ ସମୁଦ୍ରତରଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
Verse 23
अनेनदत्तानिवनीपकेषुभुक्ताश्चभोगानिभृताश्चभृत्याः ।धनानिमित्रेषुसमर्पितानिवैराण्यमित्रेषुनिपातितानि ।।।।
ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନବାସୀ ଯାଚକମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦିଆଗଲା; ଭୋଗ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରାଗଲା; ଭୃତ୍ୟମାନେ ପୋଷିତ ହେଲେ; ଧନ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଖେ ସମର୍ପିତ ହେଲା; ଏବଂ ଅମିତ୍ର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ବୈର ନିପାତିତ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ପତନ କରାଗଲା।
Verse 24
एषोहिताग्निश्च:महातपाश्चवेदान्तगःकर्मसुचाग्य्रशूरः ।एतस्ययत्प्रेतगतस्यकृत्यंतत्कर्तुमिच्छामितवप्रसादात् ।।।।
ସେ ହିତାଗ୍ନିକୁ ପାଳନ କଲେ, ମହାତପ କଲେ, ବେଦାନ୍ତଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠିତ ଥିଲେ ଏବଂ କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ଅଗ୍ରଶୂର ଥିଲେ; ସେ ପ୍ରେତଗତ ହେବା ପରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ୍ରିୟା ଉଚିତ, ତାହା ତୁମ ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 25
मरणान्तानिवैराणिनिर्वृत्तंवःप्रयोजनम् ।क्रियतामस्यसंस्कारोममाप्येषयथातव ।।।।
ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ବୈରର ଶେଷ ହୁଏ; ତୁମମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି। ଏହାର ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି-ସଂସ୍କାର କରାଯାଉ—ଏହା ଯେପରି ତୁମର, ସେପରି ମୋର ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a slain enemy-king—also Vibhīṣaṇa’s brother—should be mourned and how to act immediately after victory; the action resolved is the authorization and performance of proper funerary rites (saṃskāra) despite prior enmity.
Rāma’s upadeśa frames battlefield death as an accepted kṣatriya end, rejects the notion of permanent victory, and places even world-feared rulers under Kāla (time/death), thereby converting grief into duty-bound, stabilizing action.
The primary setting is the battlefield at Laṅkā (implied by the war context); culturally, the chapter highlights Vedic-royal ritual practice—maintenance of sacred fire (hitāgni) and the necessity of prētakṛtya/saṃskāra (last rites) as a post-war norm.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.