Sarga 16
विभीषणोपदेशे रावणस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Harsh Reply to Vibhishana’s Counsel)
युद्धकाण्ड
ଏହି ଷୋଡଶ ସର୍ଗରେ ସଭାମଧ୍ୟରେ ‘ହିତୋପଦେଶ’କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଗଭୀର ବିଚ୍ଛେଦ ଘଟେ। ବିଭୀଷଣ ରାବଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଭାବି ହିତବଚନ କହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କାଳଚୋଦିତ ରାବଣ ପରୁଷବାକ୍ୟରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି। ଅନାର୍ୟ ସହ ମିତ୍ରତାର ନିଷ୍ଫଳତାକୁ ସେ ଉପମାମାଳାରେ ଦେଖାନ୍ତି—ପଦ୍ମପତ୍ରେ ଜଳ ନ ଲାଗିବା, ମଧୁ ଆସ୍ୱାଦ କରି ମଧ୍ୟ କୃତଘ୍ନ ଭ୍ରମର, ସ୍ନାନ ପରେ ମଧ୍ୟ ମଲିନ ଗଜ, ଏବଂ ଶରତ୍-ମେଘ ଗର୍ଜିଲେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷା ନ ହେବା—ଧର୍ମ ନଥିଲେ ସଦ୍ଗୁଣ ଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ ବୋଲି ଏହାର ଅର୍ଥ। ଏପରି କଥା ଅନ୍ୟେ କହିଥାନ୍ତା ତେବେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦଣ୍ଡ ହେଇଥାନ୍ତା ବୋଲି ସେ ଧମକ ମଧ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି। ନ୍ୟାୟବାଦୀ ବିଭୀଷଣ ଗଦା ଧରି ଚାରି ରାକ୍ଷସ ସହ ଉଠି ଆକାଶକୁ ଆରୋହଣ କରି ରାବଣଙ୍କୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରନ୍ତି—ଜ୍ୟେଷ୍ଠଭ୍ରାତା ସମ୍ମାନଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଧର୍ମପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ। ସେ ନୀତିସାର କହନ୍ତି: ପ୍ରିୟବକ୍ତା ଅନେକ; କିନ୍ତୁ ଅପ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ହିତକର ସତ୍ୟ କହିବା ଓ ଶୁଣିବା ଲୋକ ଦୁର୍ଲଭ। ରାବଣ ମୃତ୍ୟୁପାଶରେ ବଦ୍ଧ, ରାମଙ୍କ ଜ୍ୱଲନ୍ତ ବାଣରେ ଆହତ ହେବେ; କାଳ ଧରିଲେ ମହାବଳୀ ମଧ୍ୟ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି ସେ ସତର୍କ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କ ହିତେ କହିଥିବା କଥା ପାଇଁ କ୍ଷମା ଚାହିଁ, ନିଜକୁ ଓ ଲଙ୍କାକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ବିଦାୟ ନେଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; ଉପସଂହାରରେ କୁହାଯାଏ—ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନିହିତ ଲୋକ ମିତ୍ରଙ୍କ ହିତୋପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Shlokas
Verse 1
सुनिविष्टंहितंवाक्यमुक्तवन्तंविभीषणम् ।अब्रवीत्परुषंवाक्यंरावणःकालचोदितः ।।।।
ବିଭୀଷଣ ହିତକର ଓ ଦୃଢ଼ ବଚନ କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କାଳପ୍ରେରିତ ଓ ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନିହିତ ରାବଣ କଠୋର ବାକ୍ୟ କହିଲା।
Verse 2
वसेत्सहसपत्नेनक्रुद्धेऽनाशीविषेणवा ।नतुमित्रप्रवादेनसंवसेच्छत्रुसेविना ।।।।
ପରିଚିତ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ସହ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧିତ ବିଷଧର ସର୍ପ ସହ ମଧ୍ୟ ବସିହେବ; କିନ୍ତୁ ମିତ୍ରତା କହି ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସେବା କରୁଥିବା ଲୋକ ସହ ବସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 3
जानामिशीलंज्ञातीनांसर्वलोकेषुराक्षस: ।हृष्यन्तिव्यसनेष्वेतेज्ञातीनाज्ञातयस्सदा ।।।।
ହେ ରାକ୍ଷସ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ମୁଁ ଜାଣେ; ନିଜ ଜ୍ଞାତି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ପଡିଲେ ଏହି ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସଦା ପୁନଃପୁନଃ ହର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 4
प्रथानंसाधनंवैद्यंधर्मशीलंचराक्षस: ।ज्ञातयोह्यवमन्यन्तेशूरंपरिभवन्तिच ।।।।
ହେ ରାକ୍ଷସ, ଯଦିଓ ପ୍ରଧାନ ପୁରୁଷ ସମର୍ଥ, ବିଦ୍ୱାନ ଓ ଧର୍ମଶୀଳ, ଏବଂ ଶୂର ହୁଏ—ତଥାପି ନିଜ ଜ୍ଞାତିମାନେ ତାକୁ ଅବମାନନା କରନ୍ତି, ପରିଭବ କରନ୍ତି।
Verse 5
नित्यमन्योन्यसम्हृष्टाव्यसनेष्वाततायिनः ।प्रच्छन्नहृदयाघोराज्ञातयस्तुभयावहाः ।।।।
ଜ୍ଞାତିମାନେ ଭୟାବହ ହୋଇପାରନ୍ତି: ସଦା ପରସ୍ପର ହର୍ଷିତ ଭାବ ଦେଖାଇ, ଅନ୍ୟର ବିପଦରେ ଆତତାୟୀ ପରି ଉଲ୍ଲସିତ ହୁଅନ୍ତି; ହୃଦୟ ଗୁପ୍ତ ରଖି ଭୟ ଜନ୍ମାନ୍ତି।
Verse 6
श्रूयन्तेहस्तिभिर्गीताश्श्लोकाःपद्मवनेक्वचित् ।पाशहस्तान्नरान्द्रुष्टवाशृणुतान्गदतोमम ।।।।
କେବେ କେବେ ପଦ୍ମବନରେ, ପାଶ ଧରିଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ହାତୀମାନେ ଯେ ଶ୍ଲୋକ ଗାଇଥିଲେ—ଏହା ଶୁଣାଯାଏ। ମୁଁ କହୁଥିବା ସେଇ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ।
Verse 7
नाग्निर्नान्यानिशस्त्राणिननःपाशाभयावहाः ।घोरास्स्वार्थप्रयुक्तास्तुज्ञातयोनोभयावहाः ।।।।
ଅଗ୍ନି ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ର ନୁହେଁ, ପାଶମାନେ ମଧ୍ୟ ଆମ ପାଇଁ ସତ୍ୟରେ ଭୟାବହ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ପ୍ରୟୁକ୍ତ ଘୋର ନିଜ ଜ୍ଞାତିମାନେ ଆମ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର।
Verse 8
उपायमेतेवक्ष्यन्तिग्रहणेनात्रसंशयः ।कृत्स्नाद्भयाद् ज्ञातिभयंसुकष्टंविदितंचन ।।।।
ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ସେମାନେ ଏଠାରେ ଆମକୁ ଧରିବାର ଉପାୟଗୁଡ଼ିକ କହିବେ। ସମସ୍ତ ଭୟମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଜ୍ଞାତିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟ ସବୁଠାରୁ କଠିନ—ଏହା ଆମେ ଭଲଭାବେ ଜାଣୁ।
Verse 9
विद्यतेगोषुसम्पन्नंविद्यतेब्राह्मणेदमः ।विद्यतेस्त्रीषुचापल्यंविद्यतेज्ञातितोभयम् ।।।।
ଗୋମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପଦ ଅଛି; ବ୍ରାହ୍ମଣରେ ଦମ (ଆତ୍ମସଂୟମ) ଅଛି; ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାପଳ୍ୟ ଅଛି; ଏବଂ ନିଜ ଜ୍ଞାତିଠାରୁ ଭୟ ଜନ୍ମେ।
Verse 10
ततोनेष्टमिदंसौम्ययदहंलोकसत्कृतः ।ऐश्वर्यमभिजातश्चज्ञातीनांमूर्ध्न्यवस्थितः ।।।।
ହେ ସୌମ୍ୟ, ତୁମେ ଏହା ସହିପାରୁନାହଁ: ମୁଁ ଲୋକେ ସତ୍କୃତ, ଐଶ୍ୱର୍ୟବାନ, ଉଚ୍ଚକୁଳଜ ଏବଂ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 11
यथापुष्करपत्रेषुपतितास्तोयबिन्दवः ।नश्लेषमभिगच्छन्तितथाऽनार्येषुसङ्गतम् ।।।।
ଯେପରି ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ଲଗି ରହେନାହିଁ, ସେପରି ଅନାର୍ୟମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ନ ସତ୍ୟ ବନ୍ଧନ ଦେଉଛି, ନ ସ୍ଥାୟୀ ମିତ୍ରତା।
Verse 12
यथामधुकरस्तर्षाद्रसंविन्दन्नविद्यते ।तथात्वमपितत्रैवतथानार्येषुसौहृदम् ।।।।
ଯେପରି ତୃଷାର୍ତ୍ତ ମଧୁକର ମଧୁର ରସ ପାଇଲାପରେ ଆସକ୍ତି ରଖେନାହିଁ, ସେପରି—ତାହାର ଇଙ୍ଗିତ ଅନୁସାରେ—ଅନାର୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ସୌହୃଦ ନାହିଁ।
Verse 13
यथापूर्वंगजस्स्नात्वागृह्यहस्तेनवैरजः ।दूषयत्यात्मनोदेहंतथानार्येषुसङ्गतम् ।।।।
ଯେପରି ଗଜ ସ୍ନାନ କରି ସୁଣ୍ଡରେ ଧୂଳି ଉଠାଇ ନିଜ ଦେହକୁ ମଲିନ କରେ, ସେପରି ଅନାର୍ୟମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ନିଜର ଶୁଭ ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ଦୂଷିତ କରେ।
Verse 14
यथाशरदिमेघानांसिञ्चतामपिगर्जताम् ।नभवत्यम्बुसंक्लेदस्तथाऽनार्येषुसौहृदम् ।।।।
ଶରଦ୍ଋତୁର ମେଘ ଗର୍ଜନ କରି ବର୍ଷା କଲେ ମଧ୍ୟ ଯେପରି ଦୀର୍ଘକାଳ ଆର୍ଦ୍ରତା ରହେନାହିଁ, ସେପରି ଅନାର୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୌହୃଦର ଉଷ୍ମତା ସ୍ଥାୟୀ ହୁଏନାହିଁ।
Verse 15
यथामधुकरस्तर्षात्काशपुष्पंपिबन्नपि ।रसमत्रनविन्देततथानार्वेषुसौहृदम् ।।।।
ଯେପରି ମଧୁକର ତୃଷ୍ଣାରେ କାଶଫୁଲର ରସ ପିଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସତ୍ୟ ମାଧୁର୍ୟ ମିଳେନାହିଁ, ସେପରି ଅନାର୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ସୌହୃଦ ମିଳେନାହିଁ।
Verse 16
अन्यस्त्वेवंविधंब्रूयाद्वाक्यमेतन्निशाचर: ।अस्मिन्मुहूर्तेनभवेत्त्वांतुधिक्कुलपांसन ।।।।
ହେ ନିଶାଚର! ଏପରି କଥା ଯଦି ଅନ୍ୟ କେହି କହିଥାନ୍ତା, ଏଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାହାର ପ୍ରାଣ ନେଇଦେଇଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ—ଧିକ୍, କୁଳକଳଙ୍କ!
Verse 17
इत्युक्तःपरुषंवाक्यंन्यायवादीविभीषणः ।उत्पपातगदापाणिश्चतुर्भिस्सहराक्षसैः ।।।।
ଏପରି କଠୋର ବଚନ ଶୁଣି, ନ୍ୟାୟନିଷ୍ଠ ବିଭୀଷଣ ଗଦା ହାତରେ ଧରି ଚାରି ରାକ୍ଷସ ସହିତ ଝଟିତି ଉଠିପଡ଼ିଲେ।
Verse 17
इत्युक्तःपरुषंवाक्यंन्यायवादीविभीषणः ।उत्पपातगदापाणिश्चतुर्भिस्सहराक्षसैः ।।।।
ଏପରି କଠୋର ବଚନ ଶୁଣି, ନ୍ୟାୟନିଷ୍ଠ ବିଭୀଷଣ ଗଦା ହାତରେ ଧରି ଚାରି ରାକ୍ଷସ ସହିତ ଝଟିତି ଉଠିପଡ଼ିଲେ।
Verse 18
अब्रवीच्चतदावाक्यंजातक्रोधोविभीषणः ।अन्तरिक्षगत्शीमान्भ्रातरंराक्षसाधिपम् ।।।।
ତେବେ କ୍ରୋଧେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ଶ୍ରୀମାନ୍ ବିଭୀଷଣ ଅନ୍ତରିକ୍ଷକୁ ଉଠି ରାକ୍ଷସାଧିପ ନିଜ ଭ୍ରାତାଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 19
सत्वंभ्राताऽसिमेराजन्ब्रूहिमांयद्यदिच्छसि ।ज्येष्टोमान्यःपितृसमोनचधर्मपथेस्थितः ।।।।इदंतुपरुषंवाक्यंनक्षमाम्यग्रजस्यते ।
ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ମୋର ଭ୍ରାତା; ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ମୋତେ କହ। ତୁମେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ପିତୃସମ ମାନ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଧର୍ମପଥରେ ତୁମେ ନିଷ୍ଠିତ ନୁହଁ। ତଥାପି ତୁମର ଏହି କଠୋର ବଚନ—ଅଗ୍ରଜ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ମୁଁ କ୍ଷମା କରିବି ନାହିଁ।
Verse 20
सुनीतंहितकामेनवाक्यमुक्तंदशानन: ।नगृह्णन्त्यकृतात्मानःकालस्यवशमागताः ।।।।
ହେ ଦଶାନନ! ହିତକାମୀ ଜଣେ ସୁନୀତିପୂର୍ବକ କହିଥିବା କଲ୍ୟାଣକର ବଚନକୁ ମଧ୍ୟ, ଅକୃତାତ୍ମା ଏବଂ କାଳର ବଶକୁ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 21
सुलभाःपुरुषराजन् सततंप्रियवादिनः ।अप्रियस्यचपथ्यस्यवक्ताश्रोताचदुर्लभः ।।।।
ହେ ରାଜନ୍, ସଦା ପ୍ରିୟବାଦୀ ପୁରୁଷମାନେ ସହଜରେ ମିଳନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅପ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପଥ୍ୟ ବଚନ କହୁଥିବା ଲୋକ ଏବଂ ତାହା ଶୁଣିପାରୁଥିବା ଶ୍ରୋତା—ଦୁହେଁ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 22
बद्धंकालस्यपाशेनसर्वभूतापहारिणा ।ननश्यन्तमुपेक्षेत्वांप्रदीप्तंशरणंयथा ।।।।
ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ହରିନେଇଥିବା କାଳର ପାଶରେ ବଦ୍ଧ ହୋଇ ତୁମେ ବିନାଶମୁଖୀ; ତୁମକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଘରକୁ ଅନଦେଖା କରାଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 23
दीप्तपावकसङ्काशैश्शितैःकाञ्चनभूषणैः ।नत्वामिच्छाम्यहंद्रष्टुंरामेणनिहतंशरैः ।।।।
ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନି ସମ ଜ୍ଵଳମାନ, କାଞ୍ଚନ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ତୁମକୁ ରାମଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରରେ ନିହତ ହୋଇଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରେନି।
Verse 24
शूराश्चबलवन्तश्चकृतास्त्राश्चरणाजिरे ।कालाभिपन्नास्सीदन्तियथावालुकसेतव ।।।।
ରଣାଙ୍ଗଣରେ ଶୂର, ବଳବାନ ଓ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କାଳର ଗ୍ରାସରେ ପଡିଲେ ସେମାନେ ବାଲୁକା-ସେତୁ ପରି ଧସିଯାନ୍ତି।
Verse 25
तन्मर्षयतुयच्चोक्तंगुरुत्वाद्धितमिच्छता ।।।।अत्मानंसर्वथारक्षपुरींचेमांसराक्षसाम् ।स्वस्तितेऽस्तुगमिष्यामिसुखीभवमयाविना ।।।।
ମୁଁ ଯାହା କହିଛି, ତାହା କ୍ଷମା କର; ତୁମେ ଗୁରୁତୁଲ୍ୟ ବଡ଼, ତୁମ ହିତ ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁଁ କହିଥିଲି। ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କର, ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ପୁରୀକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କର। ତୁମର ସ୍ୱସ୍ତି ହେଉ; ମୁଁ ଯାଉଛି—ମୋ ବିନା ସୁଖୀ ହେଉ।
Verse 26
तन्मर्षयतुयच्चोक्तंगुरुत्वाद्धितमिच्छता ।।6.16.25।।अत्मानंसर्वथारक्षपुरींचेमांसराक्षसाम् ।स्वस्तितेऽस्तुगमिष्यामिसुखीभवमयाविना ।।6.16.26।।
ହେ ରାକ୍ଷସ, ଯଦିଓ ପ୍ରଧାନ ପୁରୁଷ ସମର୍ଥ, ବିଦ୍ୱାନ ଓ ଧର୍ମଶୀଳ, ଏବଂ ଶୂର ହୁଏ—ତଥାପି ନିଜ ଜ୍ଞାତିମାନେ ତାକୁ ଅବମାନନା କରନ୍ତି, ପରିଭବ କରନ୍ତି।
Verse 27
निवार्यमाणस्यमयाहितैषिणानरोचतेतेवचनंनिशाचर: ।परीतकालाहिगतायुषोनराहितंनगृह्णन्तिसुहृद्भिरीरितम् ।।।।
ହେ ନିଶାଚର! ହିତେଚ୍ଛୁ ହୋଇ ତୁମକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ମୁଁ କହିଥିବା ବଚନ ତୁମକୁ ରୁଚୁନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ତକାଳ ଆସେ ଓ ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମଣିଷ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ କହିଥିବା ହିତୋପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a ruler will accept हित (beneficial but unwelcome counsel) from a well-wisher. Rāvaṇa rejects Vibhīṣaṇa’s advice, equating the counselor with an unworthy associate, and escalates to threat—turning a governance moment into a moral and political fracture.
Truth that benefits (pathya) is often unpleasant; therefore both the truthful advisor and the receptive listener are rare. The sarga also teaches that when kāla (death/time) dominates one’s judgment, even well-formed counsel is not grasped, accelerating self-destruction.
The immediate setting is the rākṣasa polity centered on Laṅkā (implied court context), while cultural-literary landmarks appear as didactic similes—lotus leaves, honeybees, elephants, and autumn clouds—used as classical Sanskrit imagery to encode political ethics.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.