Sarga 96
युद्धाय रावणस्य निर्याणं तथा उत्पातदर्शनम् (Ravana’s Mobilization for War and the ظهور of Fatal Portents)
युद्धकाण्ड
ଲଙ୍କାର ସର୍ବତ୍ର ବିଲାପଧ୍ୱନି ଶୁଣି ରାବଣ ନଗରର ବ୍ୟାକୁଳତା ଓ ଯୁଦ୍ଧର ଗୃହଜୀବନ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ଭାର ଅନୁଭବ କରି କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ଥମ୍କିଗଲା। ପରେ କ୍ରୋଧରେ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରି ମହୋଦର, ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ବିରୂପାକ୍ଷଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଆଦେଶ ଦେଲା—ଅବଶିଷ୍ଟ ନିଶାଚରମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସମାବେଶ କର। ଦର୍ପଭରା ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ସେ କହିଲା—ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଯମଧାମକୁ ପଠାଇଦେବି; ଖର, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ପ୍ରହସ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ବଧର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବି; ମେଘସଦୃଶ ଶରବର୍ଷାରେ ବାନରସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି। ରାକ୍ଷସମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ରଥରେ ଚଢ଼ି ଗର୍ଜନ କରି ବାହାରିଲେ। ରାବଣ ଧନୁ ଉଠାଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଆଗେଇଯିବା ସହିତ ଘୋର ଅପଶକୁନ ଦେଖାଦେଲା—ସୂର୍ଯ୍ୟ ମ୍ଲାନ ହେଲା, ଦିଗମାନେ ଅନ୍ଧାର ହେଲେ, ଉଲ୍କାପାତ ଓ ରକ୍ତବୃଷ୍ଟି ହେଲା, ପଶୁପକ୍ଷୀ ଅଶୁଭ ଧ୍ୱନି କଲେ, ଏବଂ ତାହାର ବାମ ଚକ୍ଷୁ ଓ ବାମ ଭୁଜା ଫଡ଼ିଲା। ତଥାପି ସେ ରୁକିଲା ନାହିଁ; ଭୟଙ୍କର ସଂଗ୍ରାମ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଓ ତାହାର ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁଙ୍ଖ ବାଣ ବାନରପଙ୍କ୍ତିରେ ଗୁରୁତର ଆଘାତ କଲା।
Shlokas
Verse 1
आर्तानांराक्षसीनांतुलङ्कायांवैकुलेकुले ।रावणःकरुणंशब्दंशुश्रावपरिदेवितम् ।।6.96.1।।
ଲଙ୍କାରେ କୁଳେ କୁଳେ ଆର୍ତ୍ତ ରାକ୍ଷସୀମାନେ କରୁଣ ଭାବେ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ; ଘରେ ଘରେ ଉଠୁଥିବା ସେଇ ପରିଦେବନାର କରୁଣ ଶବ୍ଦ ରାବଣ ଶୁଣିଲା।
Verse 2
स तुदीर्घंविनिःश्वस्यमुहूर्तंध्यानमास्थितः ।बभूवपरमक्रुद्धोरावणोभीमदर्शनः ।।6.96.2।।
ତାପରେ ରାବଣ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଧ୍ୟାନରେ ନିମଗ୍ନ ରହିଲା; ଏବଂ ପରମ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଭୟଙ୍କର ଦର୍ଶନ ଧାରଣ କଲା।
Verse 3
सन्दश्यदशनैरोष्ठंक्रोधसम्रक्तलोचनः ।राक्षसैरपिदुर्दर्शःकालाग्निरिवमूर्छितः ।।6.96.3।।
ଦାନ୍ତମଧ୍ୟରେ ଓଠ ଦବାଇ, କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତିମ ନୟନ ହୋଇ ରାବଣ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଦ୍ଦର୍ଶ ହେଲେ—ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କାଳାଗ୍ନି ପରି।
Verse 4
उवाच च समीपस्थान्राक्षसान्राक्षसेश्वरः ।क्रोधाव्यक्तकथस्तत्रनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।6.96.4।।महोदरंमहापार्श्वंविरूपाक्षं च राक्षसम् ।शीघ्रंवदतसैन्यानिनिर्यातेतिममाज्ञया ।।6.96.5।।
ତେବେ ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସେଶ୍ୱର ରାବଣ କହିଲେ; କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର କଥା ଅଟକିଯାଇଥିଲା, ଚକ୍ଷୁ ଯେନ ଦହୁଥିଲା। ସେ ମହୋଦର, ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ରାକ୍ଷସ ବିରୂପାକ୍ଷଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଶୀଘ୍ର ସେନାକୁ କୁଚ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅ—ଏହା ମୋର ଆଜ୍ଞା।”
Verse 5
उवाच च समीपस्थान्राक्षसान्राक्षसेश्वरः ।क्रोधाव्यक्तकथस्तत्रनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।6.96.4।।महोदरंमहापार्श्वंविरूपाक्षं च राक्षसम् ।शीघ्रंवदतसैन्यानिनिर्यातेतिममाज्ञया ।।6.96.5।।
ତେବେ ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସେଶ୍ୱର ରାବଣ କହିଲେ; କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର କଥା ଅଟକିଯାଇଥିଲା, ଚକ୍ଷୁ ଯେନ ଦହୁଥିଲା। ସେ ମହୋଦର, ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ରାକ୍ଷସ ବିରୂପାକ୍ଷଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଶୀଘ୍ର ସେନାକୁ କୁଚ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅ—ଏହା ମୋର ଆଜ୍ଞା।”
Verse 6
तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराक्षसास्तेभयार्दिताः ।चोदयामासुरव्यग्रान्राक्षसांस्तान्नृपाज्ञया ।।6.96.6।।
ନିଜ ରାଜାଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି, ଭୟରେ ପୀଡିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ରାକ୍ଷସମାନେ ରାଜାଜ୍ଞାରେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥିର ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଆଗେଇବାକୁ ପ୍ରେରିତ କଲେ।
Verse 7
तेतुसर्वेतथेत्युक्त्वाराक्षसाभीमदर्शनाः ।कृतस्वस्त्वयनाःसर्वेतेरणाभिमुखाययुः ।।6.96.7।।
ତାପରେ ଭୀମଦର୍ଶନ ସେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ “ତଥେତି” ବୋଲି କହି, ସମସ୍ତେ ମଙ୍ଗଳାଚାର କରି, ରଣମୁଖୀ ହୋଇ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 8
प्रतिपूज्ययथान्यायंरावणंतेमहारथाः ।तस्थुःप्राञ्जलयःसर्वेभर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः ।।6.96.8।।
ଯଥାନ୍ୟାୟ ରାବଣଙ୍କୁ ପ୍ରତିପୂଜା କରି, ସେ ମହାରଥୀମାନେ ସମସ୍ତେ ହାତ ଯୋଡି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ, ନିଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବିଜୟ କାମନା କରି।
Verse 9
अथोवाचप्रहस्यैतान्रावणःक्रोधमूर्छितः ।महोदरमहापार्श्वौविरूपाक्षं च राक्षसम् ।।6.96.9।।
ତେବେ କ୍ରୋଧରେ ମୂର୍ଛିତ ଦଶାନନ ରାବଣ ହସି ଏହି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ କହିଲା—ମହୋଦର, ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ବିରୂପାକ୍ଷ ରାକ୍ଷସକୁ।
Verse 10
अद्यबाणैर्धनुर्मुक्स्सैर्युगान्तादित्यसन्निभैः ।राघवंलक्ष्मणंचैवनेष्यामियमसादनम् ।।6.96.10।।
“ଆଜି ଧନୁରୁ ମୁକ୍ତ, ଯୁଗାନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବାଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଯମସଦନକୁ ପଠାଇଦେବି,” ବୋଲି ରାବଣ ଘୋଷଣା କଲା।
Verse 11
खरस्यकुम्भकर्णस्यप्रहसेन्द्रजितोस्तथा ।करिष्यामिप्रतीकारमद्यशत्रुवधादहम् ।।6.96.11।।
“ଆଜି ଶତ୍ରୁବଧ କରି ମୁଁ ପ୍ରତିକାର ନେବି—ଖର ପାଇଁ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ, ଏବଂ ପ୍ରହସ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ,” ବୋଲି ରାବଣ କହିଲା।
Verse 12
नैवान्तरिक्षं न दिशो न नद्यौर्नापिसागराः ।प्रकाशत्वंगमिष्यन्तिमद्बाणजलदावृताः ।।6.96.12।।
ମୋ ବାଣମେଘସମୂହରେ ଆବୃତ ହେଲେ ନ ଆକାଶ, ନ ଦିଗମାନ, ନ ନଦୀମାନ, ନ ସମୁଦ୍ରମାନ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଧାରଣ କରିପାରିବେ।
Verse 13
अद्यवानरमुख्यानांतानियूथानिभागशः ।धनुषाशरजालेनवधिष्यामिपतत्रिणा ।।6.96.13।।
ଆଜି ମୁଁ ମୋ ଧନୁଷରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ପକ୍ଷଧାରୀ ବାଣଜାଳରେ ବାନରମୁଖ୍ୟମାନଙ୍କ ସେହି ଯୂଥମାନଙ୍କୁ ଭାଗେଭାଗେ କରି ବଧ କରିଦେବି।
Verse 14
अद्यवानरसैन्यानिरथेनपवनौजसा ।धनुस्समुद्रादुद्भूतैर्मथिष्यामिशरोर्मिभिः ।।6.96.14।।
ଆଜି ମୁଁ ରଥାରୂଢ ହୋଇ, ପବନସମ ବେଗରେ, ମୋ ଧନୁଷ-ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ବାଣ-ତରଙ୍ଗମାଳାର ପ୍ରବାହଦ୍ୱାରା ବାନରସେନାମାନଙ୍କୁ ମଥି ଭଙ୍ଗ କରିଦେବି।
Verse 15
व्याकोशपद्मवक्त्राणिपद्मकेसरवर्चसाम् ।अद्ययूथतटाकानिगजवत्प्रमथाम्यहम् ।।6.96.15।।
ଯାହାଙ୍କ ମୁଖ ପୂର୍ଣ୍ଣବିକଶିତ ପଦ୍ମସଦୃଶ ଓ ଯାହାଙ୍କ ତେଜ ପଦ୍ମକେସରସମ, ସେହି ବାନରମାନଙ୍କ ଯୂଥ-ତଟାକମାନଙ୍କୁ ଆଜି ମୁଁ ଗଜ ଯେପରି ତଟାକକୁ ପ୍ରମଥିତ କରେ, ସେପରି ଉଜାଡ଼ିଦେବି।
Verse 16
सशरैरद्यवदनैस्सङ्ख्येवानरयूथपाः ।मण्डयिष्यन्तिवसुधांसनालैरिवपङ्कजैः ।।6.96.16।।
ଆଜି ସଂଗ୍ରାମରେ ବାଣବିଦ୍ଧ ମୁଖସହ ବାନରଯୂଥପତିମାନେ, ନାଳସହିତ ପଦ୍ମମାନଙ୍କ ପରି, ପୃଥିବୀକୁ ଶୋଭାୟିତ କରିବେ।
Verse 17
अद्ययूथप्रचण्डानांहरीणांद्रुमयोधिनाम् ।मुक्तेनैकेषुणायुद्धेभेत्स्यामि च शतंशतम् ।।6.96.17।।
ଆଜି ଯୁଦ୍ଧରେ, ଗଛକୁ ଅସ୍ତ୍ର କରି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା, ଦଳେ ଦଳେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଏହି ବାନରମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଛାଡ଼ୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକେକ ବାଣରେ ଶତ ଶତ କରି ଭେଦିଦେବି—ବୋଲି ରାବଣ କହିଲା।
Verse 18
हतोभर्ताहतोभ्रातायासां च चतनयोहतः ।वधेनाद्यरिपोस्तासांकरोम्यश्रुप्रमार्जनम् ।।6.96.18।।
ଯେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ହତ, ଭାଇ ହତ, ଏବଂ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ହତ—ସେମାନଙ୍କର ଅଶ୍ରୁକୁ ଆଜି ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ବଧ କରି ମୁଁ ପୋଛିଦେବି—ବୋଲି ରାବଣ କହିଲା।
Verse 19
अद्यमद्भाणनिर्भिन्नैःप्रकीर्णैर्गतचेतनैः ।करोमिवानरैर्युद्धेयत्नावेक्ष्यतलांमहीम् ।।6.96.19।।
ଆଜି ଯୁଦ୍ଧରେ, ମୋ ବାଣରେ ଭେଦିତ ହୋଇ ଚାରିଦିଗେ ଛିଟିଯାଇ ପ୍ରାଣହୀନ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ବାନରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପୃଥିବୀକୁ ଏମିତି ଢାଙ୍କିଦେବି ଯେ ଭୂମି ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟାସ ଲାଗିବ।
Verse 20
अद्यगोमयवोगृध्राश्चये च मांसाशिनोऽपरे ।सर्वांस्तांस्तर्पयिष्यामिशत्रुमांसैश्शरार्दितैः ।।6.96.20।।
ଆଜି ଗୋମାୟୁ (ଶିଆଳ), ଗୃଧ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାଂସାହାରୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ, ମୋ ବାଣରେ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଶତ୍ରୁମାଂସ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପରିତୃପ୍ତ କରିଦେବି।
Verse 21
कल्प्यतांमेरथंशीघ्रंक्षिप्रमानीयतांधनुः ।अनुप्रयान्तुमांयुद्धेयेऽत्रशिष्टानिशाचराः ।।6.96.21।।
ମୋର ରଥ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର; ମୋର ଧନୁଷ ଶୀଘ୍ର ଆଣ। ଏଠାରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଯେ ଶିଷ୍ଟ ନିଶାଚର ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ପଛେ ଅନୁଗମନ କରନ୍ତୁ।
Verse 22
तस्यतद्वचनंश्रुत्वामहापार्श्वोऽब्रवीद्वचः ।बलाध्यक्षान् स्थिथांस्तत्रबलंसंत्वर्यतामिति ।।6.96.22।।
ତାହାର ବଚନ ଶୁଣି ମହାପାର୍ଶ୍ୱ କହିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ବଲାଧ୍ୟକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ: “ସେନାକୁ ଶୀଘ୍ର ସଜାଗ କର!”
Verse 23
बलाध्यक्षास्तुसम्रब्दाराक्षसांस्तान् गृहेगृहे ।चोदयन्तःपरिययुर्लङ्कांलघुपराक्रमाः ।।6.96.23।।
ତାପରେ ବଲାଧ୍ୟକ୍ଷମାନେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଲଙ୍କାରେ ଘରେଘରେ ଘୁରି, ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି ସମବେଶ ପାଇଁ ଡାକିଲେ।
Verse 24
ततोमुहूर्तान्निष्पेतूराक्षसाभीमदर्शनाः ।नदन्तोभीमवदनानानाप्रहरणैर्भुजैः ।।6.96.24।।असिभिःपट्टसै: शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः ।शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भि: कूटमुद्गरैः ।।6.96.25।।यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्चपरश्वथै: ।भिन्दिपालैःशतघ्नीभिरन्यैश्चापिवरायुधैः ।।6.96.26।।
ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଭୀମଦର୍ଶନ ରାକ୍ଷସମାନେ ଗର୍ଜନ କରି ବାହାରିଲେ—ଭୟଙ୍କର ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ, ଭୁଜାରେ ନାନାପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି: ଅସି, ପଟ୍ଟସ, ଶୂଳ, ଗଦା, ମୁସଳ, ହଳ; ତୀକ୍ଷ୍ଣଧାର ଶକ୍ତି ଓ ମହାନ କୂଟମୁଦ୍ଗର; ଯଷ୍ଟି, ନିର୍ମଳ ଚକ୍ର, ନିଶିତ ପରଶୁ, ଭିନ୍ଦିପାଳ, ଶତଘ୍ନୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଆୟୁଧ।
Verse 25
ततोमुहूर्तान्निष्पेतूराक्षसाभीमदर्शनाः ।नदन्तोभीमवदनानानाप्रहरणैर्भुजैः ।।6.96.24।।असिभिःपट्टसै: शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः ।शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भि: कूटमुद्गरैः ।।6.96.25।।यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्चपरश्वथै: ।भिन्दिपालैःशतघ्नीभिरन्यैश्चापिवरायुधैः ।।6.96.26।।
ତାପରେ ରାବଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ବଲାଧ୍ୟକ୍ଷ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ସୂତସହିତ, ଆଠ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ଦ୍ରୁତ ରଥଟି ଆଣିଲେ। ସେତେବେଳେ ଭୀମ ରାବଣ ନିଜ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ସେଇ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ।
Verse 26
ततोमुहूर्तान्निष्पेतूराक्षसाभीमदर्शनाः ।नदन्तोभीमवदनानानाप्रहरणैर्भुजैः ।।6.96.24।।असिभिःपट्टसै: शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः ।शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भि: कूटमुद्गरैः ।।6.96.25।।यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्चपरश्वथै: ।भिन्दिपालैःशतघ्नीभिरन्यैश्चापिवरायुधैः ।।6.96.26।।
ସେମାନେ ଦଣ୍ଡ, ନିର୍ମଳ ଚକ୍ରାୟୁଧ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପରଶୁ, ଭିନ୍ଦିପାଳ, ଶତଘ୍ନୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଧାରି ଆଗେଇଲେ।
Verse 27
अथानयद्बलाध्यक्षस्सत्वरोरावणाज्ञया ।द्रुतंसूतसमायुक्तंयुक्ताष्टतुरगंरथम् ।आरुरोहतदाभीमोदीप्यमानंस्वतेजसा ।।6.96.27।।
ତାପରେ ରାବଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ବଲାଧ୍ୟକ୍ଷ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ସୂତସହିତ, ଆଠ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ଦ୍ରୁତ ରଥଟି ଆଣିଲେ। ସେତେବେଳେ ଭୀମ ରାବଣ ନିଜ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ସେଇ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ।
Verse 28
ततःप्रयातस्सहसाराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।।6.96.28।।रावणःसत्त्वगाम्भीर्याद्दारयन्निवमेदिनीम् ।
ତାପରେ ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ଘେରି ରହିଥିବା ରାବଣ ସହସା ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ନିଜ ଗର୍ବିତ ବଳ ଓ ଗାମ୍ଭୀର୍ୟମୟ ଦୃଢ଼ସଙ୍କଳ୍ପର ଭାରରେ ଯେନେ ଧରାକୁ ଫାଡ଼ିଦେଉଛନ୍ତି ପରି ଲାଗିଲା।
Verse 29
रावणेनाभ्यनुज्ञातौमहापार्श्वमहोदरौ ।विरूपाक्षश्चदुर्धर्षोरथानारुरुहुस्तदा ।।6.96.29।।
ରାବଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ମହାପାର୍ଶ୍ୱ, ମହୋଦର ଏବଂ ଦୁର୍ଧର୍ଷ ବିରୂପାକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ସେତେବେଳେ ନିଜ ନିଜ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ।
Verse 30
तेतुहृष्टाविवर्धन्तोभिन्दन्तइवमेदिनीम् ।नादंघोरंविमुञ्चन्तोनिर्ययुर्जयकाङ्क्षिणः ।।6.96.30।।
ସେମାନେ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ଗର୍ବେ ବଢ଼ିଉଠି, ମାନେ ଧରାକୁ ଭେଦିଦେବେ ପରି, ଘୋର ନାଦ ଛାଡ଼ି, ଜୟକାମୀ ହୋଇ ବାହାରିଲେ ॥6.96.30॥
Verse 31
ततोयुद्धायतेजस्वीरक्षोगणबलैर्वृतः ।निर्ययावुद्यतधनुःकालान्तकयमोपमः ।।6.96.31।।
ତାପରେ ତେଜସ୍ବୀ ରାବଣ ରାକ୍ଷସଗଣର ବଳରେ ଘେରାଯାଇ, ଉଦ୍ୟତ ଧନୁଷ ଧରି ଯୁଦ୍ଧକୁ ବାହାରିଲା—କାଳାନ୍ତକ ଯମ ସମ ॥6.96.31॥
Verse 32
ततःप्रजविताश्वेनरथेन स महारथः ।द्वारेणनिर्ययौतेनयत्रतौरामलक्ष्मणौ ।।6.96.32।।
ତାପରେ ସେ ମହାରଥୀ ଅତିଦ୍ରୁତ ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ରଥରେ, ସେହି ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ବାହାରି, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଗଲା ॥6.96.32॥
Verse 33
ततोनष्टप्रभःसूर्योदिशश्चतिमिरावृताः ।द्विजाश्चनेदुर्घोराश्चसञ्चचाल च मेदिनी ।।6.96.33।।
ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭା ମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଲା; ଦିଗମାନେ ତିମିରେ ଆବୃତ ହେଲେ; ଦ୍ୱିଜ ପକ୍ଷୀମାନେ ଘୋର ଧ୍ୱନି କଲେ; ଧରା ମଧ୍ୟ କମ୍ପିଲା ॥6.96.33॥
Verse 34
ववर्षरुधिरंदेवश्चस्खलुश्चतुरङ्गमाः ।ध्वजाग्रेन्यपतद्गृध्रोविनेदुश्चाशिवाःशिवाः ।।6.96.34।।
ଆକାଶ ମାନେ ରକ୍ତବର୍ଷା କଲା; ଅଶ୍ୱମାନେ ଠୋକର ଖାଇଲେ; ଧ୍ୱଜାଗ୍ରରେ ଗୃଧ୍ର ଆସି ବସିଲା; ଏବଂ ଅଶିବ ଶୃଗାଳମାନେ ହୁଙ୍କାର କଲେ ॥6.96.34॥
Verse 35
नयनंचास्फुरद्वामंवामोबाहुरकम्पत ।विवर्णवदनश्साकतिंचिदभ्रश्यतस्वनः ।।6.96.35।।
ତାହାର ବାମ ନୟନ ଫଡ଼ିଲା, ବାମ ବାହୁ କମ୍ପିଲା; ମୁଖ ବିବର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ଏବଂ ସ୍ୱର ଅଳ୍ପ ଭାଙ୍ଗି କର୍କଶ ହୋଇଗଲା।
Verse 36
ततोनिष्पततोयुद्धेदशग्रीवस्यरक्षसः ।रणेनिधनशंसीनिरूपाण्येतानिजज्ञिरे ।।6.96.36।।
ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦଶଗ୍ରୀବ ରାକ୍ଷସ ଧାଇଁ ବାହାରୁଥିବାବେଳେ, ରଣେ ନିଧନ ସୂଚକ ଏହି ଅପଶକୁନରୂପ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 37
अन्तरिक्षात्पपातोल्कानिराघतसमनिर्घास्वना ।विनेदुरशिवागृध्रावायसैरभिमिश्रिताः ।।6.96.37।।
ଅନ୍ତରିକ୍ଷରୁ ଗର୍ଜନା ସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ନାଦ ସହ ଉଲ୍କା ପଡ଼ିଲା; ଏବଂ ଅଶିବ କୂଜନ ଗୁଞ୍ଜିଲା—ଗୃଧ୍ର ଓ କାଉମାନେ ଏକାସାଥି ଡାକିଲେ।
Verse 38
एतानचिन्तयन्घोरानुत्पातान्समवस्थितान् ।निर्ययौरावणोमोहाद्वधार्थंकालचोदितः ।।6.96.38।।
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଉତ୍ପାତଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଚିନ୍ତା ନକରି, ମୋହାନ୍ଧ ରାବଣ କାଳଚୋଦିତ ହୋଇ ନିଜ ବଧାର୍ଥେ ବାହାରିଲା।
Verse 39
तेषांतुरथघोषेणराक्षसानांमहात्मनाम् ।वानराणामपिचमूर्युद्धायैवाभ्यवर्तत ।।6.96.39।।
ସେହି ମହାତ୍ମା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରଥଘୋଷର ଗର୍ଜନାରେ, ବାନରମାନଙ୍କ ସେନା ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ସଜିଗଲା।
Verse 40
तेषांतुतुमुलंयुद्धंबभूवकपिरक्षसाम् ।अन्योन्यमाह्वयानानांक्रुद्धानांजयमिच्छताम् ।।6.96.40।।
ତାପରେ ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ତୁମୁଳ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଉଭୟ ପକ୍ଷ ପରସ୍ପରକୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଜୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
Verse 41
ततःक्रुद्धोदशग्रीवश्शरैःकाञ्चनभूषणैः ।वानराणामनीकेषुचकारकदनंमहत् ।।6.96.41।।
ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ଦଶଗ୍ରୀବ ରାବଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣଭୂଷିତ ଶରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବାନର ସେନାର ବ୍ୟୂହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହା କଦନ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 42
विकृत्तशिरसःकेचिद्रावणेनवलीमुखाः ।केचिद्विच्छिन्नहृदयाःकेचिच्छ्रोत्रविवर्जिताः ।।6.96.42।।
ରାବଣଙ୍କ ହାତରେ କେତେକ ବାନରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ବିକୃତ ଭାବେ କାଟିଯାଇଥିଲା; କେତେକଙ୍କ ହୃଦୟ ଭେଦିତ ହୋଇଥିଲା; ଆଉ କେତେକ କାନହୀନ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ।
Verse 43
निरुच्छवासाहताःकेचित्केचित्पार्श्वेषुदारिताः ।केचिद्विभिन्नशिरसःकेचिच्चक्षुर्विनाकृताः ।।6.96.43।।
କେତେକ ଆଘାତରେ ଶ୍ୱାସହୀନ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ; କେତେକଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱ ଫାଟିଗଲା; କେତେକଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ଆଉ କେତେକ ଚକ୍ଷୁହୀନ ହୋଇଗଲେ।
Verse 44
ଦଶାନନ ଯେଉଁଯେଉଁଠାରେ ନିଜ ରଥରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲା—କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ବିସ୍ତାରିତ ଓ ଉଲଟିଯାଇଥିଲା—ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ବାନର-ନାୟକମାନେ ତାହାର ବାଣବର୍ଷାର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବେଗ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s decision to escalate personally into battle despite civic grief and repeated death-portents. Ethically, the chapter frames a leadership failure: policy driven by revenge and rage overrides prudence, counsel, and the interpretive warnings of nimittas (omens).
The sarga emphasizes that krodha and moha distort perception: even clear indicators of impending ruin are dismissed when ego and retaliation dominate. It also illustrates epic causality—adharma intensifies violence yet simultaneously accelerates self-destruction.
Laṅkā is presented as a city in collective distress, heard “house after house,” underscoring war’s social footprint. The battlefield threshold is marked by chariot sounds and mass sortie, while the wider cosmos (sun, directions, meteors) functions as a cultural omen-field validating the epic’s moral universe.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.